امامان معصوم (علیهم السلام) بهترین مبلغان اسلام راستین و جانشینان حقیقى پیامبر اکرم (ص) بودند که آموزههاى آنان، چراغ هدایت و راهگشاى مسیر درست زندگى است. در این راه، دعاها زیارتهایى از این بزرگواران نقل شده که یکى این زیارتها که مىتوان آن را مرامنامه شیعه نامید، «زیارت جامعه کبیره» است که امام هادى (ع) در پاسخ به یکى از شیعیان انشا کرده است.
در این زیارت که با شهادت به یگانگى خدا و سلام بر خاندن پیامبر (علیهم السلام) آغاز شده، بیش از دویست فضیلت و منقبت براى اهلبیت (علیهم السلام) بیان شده و ایشان، جایگاه معرفت خدا، منزلگاه برکت پروردگار، گنجینه علم و حکمت الهى، نگهبان اسرار خداوندى، حامل کتاب خدا و جانشین و ذریه فرستاده او دانسته شدهاند.
به سبب مضامین والاى معرفتى و اهمیت این زیارت نزد شیعیان، از دیرباز شرحهاى مفصل و فراوانى بر آن نوشته شده و با اسنادى در کتابهاى روایى شیعه نقل شده است.
این نوشتار، کتابشناسى زیارت جامعه کبیره است که در مجموع، 147 اثر شامل 83 عنوان کتاب، 36 مقاله و 28 پایاننامه را در سه گروه جداگانه نام برده و پس از ذکر اطلاعات کتابشناسى هر اثر، توضیح اندکى درباره آن در اختیار پژوهشگران قرار داده است.
مقدمه
«زیارت جامعه کبیره» یکى از مهمترین زیاراتى است که از امامان (علیهم السلام) براى ما روایت شده است. این زیارت عظیم، فشردهاى از عقاید مکتب اهلبیت (علیهم السلام) را در بر دارد و مقامات حقّه و جایگاه والاى ایشان نزد خداى عزّ وجلّ را آشکار مىسازد و نشان مىدهد که آن بزرگواران، جایگاههاى معرفت خدا، منزلگاههاى برکت خدا، معدنهاى حکمت خدا، خازنان علم خدا، حافظان سرّ خدا، حاملان کتاب خدا، وارثان رسولالله، اوصیاى نبى خدا و ذریّه آن حضرت مىباشند.[1]
به علت محتوا و مضمون بینظیر و معارف عرشى این زیارت، شرحهاى ارزشمند و درخور توجهى بر آن نوشته شده است. همچنین درباره سند این زیارت، بحثهایى مطرح شده و پژوهشهایى توسط محققان و پژوهشگران صورت گرفته است.
این نوشتار گزارشى از منابع مکتوب و منتشر شده درباره زیارت جامعه کبیره است. این منابع در قالب کتاب، مقاله و رسالههاى حوزوى و دانشگاهى تولید و منتشر شده است. محقق کوشیده تا بررسى جامعى در منابع کتابخانهها و بانکهاى اطلاعاتى در این باره انجام دهد. بر اساس این بررسىها 147 اثر شامل: 83 کتاب، 36 مقاله و 28 پایان نامه شناسایى شده است. گفتنى است که اطلاعاتِ مقالات روزنامهها در این گزارش نیامده است. تلاش شده تا براى هر یک از آثار معرفى و توصیف مختصرى بیاید. البته به سبب دسترسى نداشتن به برخى از آثار، تنها اطلاعات مأخذشناسى آنها ارائه شده است.
کتابها
ادب فناى مقربان: شرح زیارت جامعه کبیره. عبدالله جوادى آملى
جلد اول: پژوهشِ محمد صفایى، قم، مرکز نشر إسراء، 1381، 535 ص، وزیرى.
جلد دوم: تحقیق و تنظیم محمد صفایى، قم، مرکز نشر اسراء، 1383، 500 ص، وزیرى.
جلد سوم: پژوهشِ محمد صفایى، قم، مرکز نشر اسراء، 1383، 522 ص، وزیرى.
جلد چهارم: پژوهشِ محمد صفایى، قم، مرکز نشر اسراء، 1385، 522 ص، وزیرى.
جلد پنجم: پژوهشِ محمد صفایى، قم، مرکز نشر اسراء، 1387، 600 ص، وزیرى.
جلد ششم: تحقیق محمد صفایى، 1389، 608 ص، وزیرى.
جلد هفتم: تحقیق مجید حیدرىفر و احسان ابراهیمى، 1390، 488 ص، وزیرى.
جلد هشتم: تحقیق وتنظیم قنبر على صمدى واحسان ابراهیمى، 1391، 480 ص، وزیرى.
جلد نهم: تحقیق و تدوین قنبرعلى صمدى و احسان ابراهیمى، 1393، 584 ص، وزیرى.
در این کتاب، زیارت جامعه کبیره به شیوه توصیفى و با بهرهگیرى از آیات قرآن و روایات اهلبیت (علیهم السلام) شرح و تفسیر شده است. مقدمه مفصل درباره «حکمت زیارت» از دیگر امتیازات این کتاب است که در آن، حکمت و معناى زیارت از دیدگاه قرآن، حدیث و فقه آمده و آثار و نتایج معنوى آن بیان شده است. شارح در ادامه با تشریح بند بند زیارت، به تبیین مقام و جایگاه ائمه (علیهم السلام) مىپردازد. وى همچنین به ویژگىهاى امام، شرایط امامت، نقش امام در جامعه، دلایل امامت امام على (ع)، انتخاب امام، حقیقت و مراتب تقوا پرداخته است.
نخستین جلد از این مجموعه وزین با مباحثى چون: حکمت زیارت، سلام تحیتى الهى، مراد از بیت نبوت، معناى جایگاه رسالت، میزبانان ملائک، امتیاز انبیا بر دیگران، سرچشمههاى رحمت، گنجینههاى علم، همراهى علم و حلم، سفرهداران کرامت، رهبران الهى جامعه، ولىنعمتهاى نظام هستى، پیشوایان نور و ... فرازهایى از زیارت جامعه کبیره را شرح مىدهد.
جلد دوم به شرح بخشى از زیارت، از «و ذوی النهی و اولی الحجی و کهف الوری ...» تا «الذین یسبقونه بالقول و هم بأمره یعملون و رحمة الله و برکاته» اختصاص دارد. عناوین موضوعات بحث شده عبارتند از: صاحبان عقل کامل، بهترین پناهگاه، میراثداران فضایل،
الگوهاى برتر، حجتهاى الهى، ریشه برترى ائمه (علیهم السلام)، معادن حکمت، عالمان اسرار، حاملان کتاب الهى، عالىترین تحیات، فراخوانان به سوى خدا، راهنمایان به رضایت پروردگار، بندگان خالص، ریشه محبت، جایگاه توحید، آشکارکنندگان فرمانهاى الهى و جایگاه عبودیت.
جلد سوم به شرح بخشى از زیارت از «السّلام علی الائمة الدعاة والقادة الهداة ...» تا «اصطفاکم بعلمه وارتضاکم لغیبه واختارکم لسرّه» اختصاص دارد. عناوین بحثها چنین است: پیشوایان صالح، اقسام ولایت، مدافعان حمایتگر، هادیان به ذکر، فرمانروایان دینى، برگزیدگان الهى، مخزن علوم الهى، حجتهاى الهى، انوار هدایت، مظاهر برهان، شهادت راستین بر یگانگى خدا، آیین پایدار، عبودیت پایگاه رسالت، پیامد شهادت به کمالات، هدایتشدگان الهى، گستره معناى عصمت، پیشوایان کریم، نزدیکتر شدن به خدا، برکات تقوا، ایستادگى در برپایى حق و عدل، عاملان به اراده خدا، فوز عبودیت، گزینش عالمانه، آگاهى از غیب و رازداران هستى.
جلد چهارم شامل مباحثى چون: تحلیل عقلى قدرت الهى، هدایت عزّتآفرین، جانشینان الهى، یاوران دین حق، مراتب سرّ، گنجینههاى علم الهى، امناى حکمت، ترجمان وحى، پایههاى یکتاپرستى، گواهى اعمال در معاد و عَلَمهاى طریق عبودیت است.
جلد پنجم به شرح بخشى از زیارت از «عصمکم الله من الزّلل ...» تا «و صبرتم علی ما أصابکم فی جنبه» اختصاص یافته است. در این جلد، با فرازهاى دیگرى از زیارت شریف جامعه کبیره و مباحث ارزشمندى چون: بر بلنداى عصمت، محتوا و مفهوم آیه تطهیر، عصمت و اختیار، بزرگ دارندگان جلال الهى، تمجید کرم الهى، ملازمان یاد خدا، وفاداران به پیمان الهى، فرمانبرداران فروتن، ناصحان همیشگى، روشنگران راه رستگارى، فداکارى براى کسب رضاى خدا، پیشگامان صبر و ... آشنا خواهید شد.
فرازهایى که در جلد ششم بدان پرداخته شده، شامل: اقامه نماز، پرداخت زکات، امر به معروف و نهى از منکر، جهاد، پاسدارى از شریعت، سلوک معنوى و صیرورت انسانى، میانهروى در امور و تبعیت از اهلبیت، زمامدارى از حق، مظاهر نور و برهان الهى و اختیاردارى اهلبیت (علیهم السلام) در نظام تکوین و تشریع مىباشد. در ابتداى این جلد مطالبى پیرامون «زیارت»، اثرات آن، راز تأکید بر آن در روایات معصومین (علیهم السلام) و برخى اسرار آن ارائه شده و اعتبار سندى زیارت جامعه نیز به اختصار بررسى شده است.
هفتمین جلد از مجموعه «ادب فناى مقربان» با ساختارى جدید، ضمن تقدیم مباحث عقلى بر مطالب نقلى، مباحث هر فقره از زیارت جامعه کبیره را در چهار مرحله تنظیم و با بررسى شبهات و پرسش و پاسخ همراه کرده است. در این جلد، از موضوعاتى چون: چیستى ولایت و عداوت الهى، روشها و آسیبهاى ولایتمدارى، ولایت و عداوت امامان (علیهم السلام)، برکات ولایت امامان (علیهم السلام)، مفهوم و حقیقت محبت، تلازم محبت الله با محبت معصومان (علیهم السلام)، چیستى و اقسام اعتصام، پیوند اعتصام به اهلبیت (علیهم السلام) با اعتصام خدا، چیستى و گونههاى صراط، معناى شهید، مظلومیت و شهادت حضرت زهرا (علیها السلام)، چیستى و گونههاى شفاعت، شافعان، شبهات شفاعت، معنا و حقیقت رحمت آمده است.
جلد هشتم شرح و بیان فقرههاى «وَ الآیةُ المَخزُونَةُ» تا «أَشهَدُ أَنَّ هَذَا سَابِقٌ لَکُم فِیمَا مَضَی وَ جَارٍ لَکُم فِیمَا بَقِی» است. برخى از مباحث مطرح شده در این اثر عبارتند از: چیستىشناسى ممکنات، چگونگى دلالت آیه بر ذوالآیه، دلالت مظهر بر ظاهر متعالى، دلالت متحرّک منفعل بر محرّک فعّال، گونهشناسى آیات عالم، چرایى اطلاق آیه بر اهلبیت (علیهم السلام)، آیت بودن امامان معصوم (علیهم السلام)، آیت الهى بودن حضرت زهرا (علیها السلام)، على (ع) آیت کبراى الهى، آیت مُنتَظَر بودن حضرت حجت (عج)، راز مخزون بودن آیت کبراى خدا، میزان پیدایى آیات الهى، چیستىشناسى امانت ویژه، درجات امانتگذارى و امانتپذیرى، چیستىشناسى امانت محفوظ، تبدیل جوهرى امین به امانت، نگهدارى امانت محفوظ، خیانتى بزرگ در امانتى بزرگ، چرایى ابتلا و حکمتهاى ابتلا.
در جلد نهم به تبیین مسائلى چون: طهارت روح اهلبیت (علیهم السلام)، جنبههاى نورى خلقت آنان، حضور نورى آنان در عرش الهى، قرار گرفتن ایشان در بیوتى نورانى به اذن خداوند متعال، انواع رفعت یافتن آنان، صلوات مخصوص خداوند نسبت به ایشان، برترى آنان بر سایر انسانها و حتى بر صالحان و مؤمنان، پیمان دیرینه شیعه با امامان خویش در زمینه امامت و ولایت ایشان، برخى از مقامات معنوى و باطنى ائمه اطهار (علیهم السلام)، بایستههاى پذیرش ولایت آنان، لزوم دشمنى با دشمنان ایشان و اعتقاد به معیار و ملاک حق و باطل در اهلبیت پیامبر اسلام (ص) پرداخته و فرازهایى از متن این زیارت شریفه را در این موضوعات تفسیر نموده است.
اسرار الزیارة و برهان الانابة. محمدتقى بن محمدباقر آقانجفى
قم، شمس الضحى، 1384، 266 ص، رقعى.
تفسیرى اخلاقى و عرفانى بر زیارت جامعه کبیره است.
اسرار دلبران: تأملى در زیارت جامعه کبیره. احمد سجادى
تهران، بنیاد قرآن و عترت، 1385، 207 ص، رقعى.
تفسیر هر یک از فرازهاى زیارت جامعه کبیره است و در برخى موارد، شرح کوتاهى نیز آمده است.
اظهار ادب به آستان مقدس ائمه معصومین (علیهم السلام) یا بیان فارسى ساده از زیارت جامعه کبیره. علىاکبر واعظ موسوى
تهران، مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1388، جلد اول، 482 ص، وزیرى.
این کتاب در سال 1390 با عنوان «سلام ما به آستان مقدس ائمه معصومین (علیهم السلام) یا بیان فارسى ساده از زیارت جامعه کبیره» تهران، مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1390، 416 ص، وزیرى منتشر شده است. این نوشتار در شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره است.
اعجاز ولایت، منشور امامت (سیرى در زیارت جامعه کبیره، جدول کلمات گهربار، شرح موضوعى). مجید فولادى
قم، سبط النبى، 1389، 208 ص، رقعى.
شرح مباحث زیارت جامعه کبیره در موضوع اثبات «ولایت» و ابعاد و شئون ولایى و فضایل اهلبیت (علیهم السلام) است. در این اثر با توجه به مفاد زیارت جامعه کبیره، ابتدا به بحث در مورد اهمیت زیارت در فرهنگ شیعه پرداخته؛ سپس شبهات وهابیت در مورد زیارت و مشروعیت نداشتن آن پاسخ داده شده است. در ادامه، نویسنده به بیان متن و سند زیارت جامعه کبیره پرداخته و شرحى موضوعى بر این زیارت ارائه کرده است. وى با توجه به انواع شهادتها، تکبیرها و عرض ارادتها به ساحت اهلبیت (علیهم السلام) به تبیین ابعاد ولایت آنان پرداخته و برخى از شئونات والاى آنان را شرح داده است. وى اهلبیت (علیهم السلام) را تجلى کامل اسما و صفات الهى دانسته و عطایا و عنایات الهى به اهلبیت و رابطه بین نبوت و امامت را بیان کرده است.
الاعلام اللامعة فى شرح الجامعة. سید محمد بن عبدالکریم طباطبایى
تحقیق عبدالعزیز کاظم بهادلى، تهران، رافد، 1432 ق./ 1390، 334 ص، وزیرى.
مرورى بر مهمترین اوصاف اهلبیت پیامبر اسلام (ص) بر اساس شرح متن زیارت جامعه کبیره است. در این نوشتار از منظرى قرآنى و روایى، به شرح فقرات زیارت جامعه کبیره پرداخته شده و فضایل معنوى و ویژگىهاى منحصر به فرد ائمه معصوم (علیهم السلام) با استناد به مندرجات این زیارت شریفه شرح داده شده است. در همین راستا نگارنده تفسیرى از ویژگىهاى مهم اهلبیت (علیهم السلام) مانند: علم، حلم، ولایت، برگزیده بودن از جانب خداوند متعال براى هدایت بشر، امین خدا بودن، چراغ هدایت بودن، حجت الهى بر خلق بودن، اهل کرم و سخاوت بودن، مبین دین خدا بودن، حافظ اسرار الهى بودن، عالم بر امور غیبى بودن، اخلاص در دین الهى داشتن و همچنین لزوم پیروى از اهلبیت (علیهم السلام) و ضرورت محبت و ولایت ایشان ارائه نموده و با استفاده از آیات و روایات، به شرح مقام والاى ایشان پرداخته است.
امامنامه: گذرى در کوچه پسکوچههاى جامعه کبیره. محسن عباسىولدى
قم، جامعة الزهرا (علیها السلام)، 1392، 204 ص، جیبى.
محور اصلى مباحث این اثر، برداشتى ادبى از مفاد زیارت جامعه کبیره و اوصاف و فضایل اهلبیت (علیهم السلام) است. نویسنده در صدد است تا برداشت خود را از مفاهیم مطرح شده در فقرات مهم این زیارتنامه با جملاتى ادبى و به صورت ترجمه آزاد بیان کرده و ابعاد مهم معنوى شخصیت امامان معصوم (علیهم السلام) را با استفاده از محتواى این زیارت تبیین کند. بیان ابعاد علمى اهلبیت (علیهم السلام)، عصمت آنان، قواى فوقبشرى ایشان، جایگاه والاى آنان نزد خداوند متعال، اهمیت محبت به ایشان و پذیرش ولایت آنان و آثار دنیوى و اخروى آن، بیان آثار دشمنى با اهلبیت (علیهم السلام)، مرجعیت علمى و دینى آنان، دستگیرى ایشان از شیعیان خویش در دنیا و آخرت، شفاعت کردن آنان و اهمیت متوسل شدن به ایشان و بیان ابعاد خلقت نورى اهلبیت (علیهم السلام) از اصلىترین مندرجات این زیارت است.
انوار الهى: شرح زیارت جامعه کبیره. سیدحمید فتاحى
قم، میرفتاح، 1390، 624 ص، وزیرى.
در این نوشتار شرح مفصلى از زیارت جامعه کبیره که یک دوره کامل امامشناسى در مباحث عرفانى مربوط به آن است، ارائه شده است. نویسنده نخست کلیاتى در مورد ویژگىهاى امامان معصوم (علیهم السلام) و شناخت آنان مطرح کرده و آنان را گنجینههاى علم خدا، پایهگذاران حلم و علم الهى و محبتهاى خدا بر روى زمین معرفى کرده، سپس به شرح سلامهاى زیارت جامعه کبیره پرداخته که در این سلامها صفات متعددى از ائمه اطهار (علیهم السلام) شرح و تفسیر شده است. در همین زمینه، نویسنده به عصمت امامان، اخلاص آنان در توحید، علم ائمه، عرفان و بندگى آنان، مطاع بودن اهلبیت (علیهم السلام)، وجوب پیروى از آنان، مسکنهاى برکات خدا بودن آنان، گشاینده راه شناخت خدا بودن ایشان، صاحبان امر بودن ائمه، عزیز بودن آنان و رابطه آنان با خداوند متعال اشاره کرده و مقام و منزلت والاى معنوى آنان و جایگاه آنان نزد خداوند متعال را توصیف نموده است. وى همچنین به بررسى مفهوم تولّى و تبرّى و آثار آن پرداخته و وجوب محبت و مودّت آنان و آثار ولایت ایشان و پیامدهاى خطرناک دشمنى با ایشان را بیان نموده است.
الانوار الالهیه: شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره. على نظرى مؤمنآبادى (رفسنجانى)
اصفهان، کانون پژوهش، چاپ 1، 1390، 610 ص، وزیرى.
شرح و تفسیر فرازهاى زیارت جامعه کبیره مىباشد که با استناد به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم السلام) تدوین یافته است. این دعا یکى از ادعیه معتبر شیعه در زمینه امامشناسى بهشمار مىآید که به بیان صفات و ویژگىهاى اهلبیت (علیهم السلام) پرداخته است.
الانوار التالعة فى شرح الزیارة الجامعة. علىاصغر منورى تبریزى
الانوار الساطعة فى شرح زیارة الجامعة. جواد بن عباس الکربلائى
تهران، منشورات الاعلمى، چاپ 1، 1370، وزیرى.
به کوشش محسن اسدى، قم، دارالحدیث، 1377، 5 جلد، وزیرى.
الأنوار اللامعة فى شرح الجامعة. سیدعبدالله شُبّر
مؤلف در این کتاب با استناد به آیات و احادیث و بیان لغوى و ادبى، به شرح و توضیح فرازهاى زیارت پرداخته است. این کتاب چندین بار توسط ناشران مختلف منتشر شده است:
تصحیح جعفرمحمودى، مشهد، بنیاد بعثت، 1407 ق، 324 ص، وزیرى.
قم، دارالانصار، چاپ 2، 1385، 208 ص، وزیرى.
تحقیق فاضل الفراتى، علاء الکاظمى، قم، مؤسسه عاشورا، هیئه محمد الامین (ص)، مکتبة الامین، 1384، 208 ص، وزیرى.
قم، مؤسسة البعثه، چاپ 1، 1366/ 1407 ق، 324 ص، وزیرى.
همچنین با اطلاعات مأخذشناسى زیر به زبان فارسى و نیز روسى ترجمه شده است:
با اختران تابناک ولایت: شرح زیارت جامعه کبیره، ترجمه عباسعلى سلطانى گلشیخى، مشهد، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى، چاپ 3، 242 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره (به زبان روسى)، ترجمه به زبان روسى: عمران رجباف، قم، دانش حامدون، چاپ 1، 1385، 352 ص، رقعى.
چاپ دیگر:
قم، فجر قرآن، چاپ 1، 1385، 342 ص، رقعى.
با پیشوایان هدایتگر: نگرشى نو به شرح زیارت جامعه کبیره، سیدعلى حسینى میلانى
قم، مرکز حقایق اسلامى، 1388- 1390، 3 جلد وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره و بیان ویژگىها و امتیازات ائمه معصوم (علیهم السلام) است. در این نوشتار ابتدا اهمیت زیارت جامعه کبیره و تأکید فراوان بر قرائت این زیارت معروف بیان شده و سپس از لحاظ صحت سند، وثاقت سندى این زیارت اثبات شده است. نگارنده هر فراز از زیارت جامعه را نقل کرده و به مفاد و مندرجات آنها که عمدتاً درباره مقام و جایگاه ویژه ائمه است، مىپردازد و فضایل ایشان را بررسى مىکند. نگارنده تشکیک در سند زیارت جامعه را رد کرده و این زیارت را به سبب مفاهیم عمیق و عرفانى آن، بىنیاز از سند معرفى مىکند.
بررسى تطبیقى مسئله انسان کامل در حکمت صدرایى و شأن امام در زیارت جامعه کبیره. محمد بیدهندى
اصفهان، اندیشه گویا، 1394، 208 ص، رقعى.
پرتو ولایت در شرح زیارت جامعه کبیره، سیدمحمد وحیدى
تحقیق هاشم صالحى، تصحیح سیدرضى وحیدى، قم، وفایى، 1378، 302 ص، وزیرى.
شرح محتوا و الفاظ زیارت جامعه کبیره به ترتیب عبارات خود زیارتنامه است. شارح در مقدمه به اسناد کهن آن پرداخته و توصیفى درباره این زیارتنامه از محمدتقى مجلسى آورده است. در بخش دیگرى از مقدمه، به ثواب و فضیلت زیارت امامان معصوم (علیهم السلام) پرداخته شده است. این کتاب به زبان عربى نیز ترجمه شده و با اطلاعات زیر منتشر شده است:
أنوارالولایة الساطعة فى شرح الزیارة الجامعة. ترجمه هاشم صالحى، تصحیح سیدرضى وحیدى، قم، محمد وفائى، 1377، 300 ص، وزیرى.
پرتوى از زیارت جامعه کبیره. ناصر مکارم شیرازى
به کوشش حسین حسینى، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1382، 151 ص، رقعى.
مجموعه سخنرانىهایى است که مؤلف در مشهد مقدس و در جمع طلاب و مدرسان حوزه علمیه این شهر ایراد کرده است. این مجموعه در پنج بخش تدوین شده است. در مقدمه، فلسفه زیارت و عبادت و آثار و فواید اخلاقى و معنوى زیارت بررسى شده است. بررسى سند زیارت جامعه کبیره در فصل اول آمده است. مؤلف در فصل سوم از ولایت تشریعى و تکوینى پیامبر و امام، توحید افعالى، مضامین عرفانى زیارت جامعه و حقیقت زیارت سخن مىگوید. وى در ادامه با نگاه اجمالى به محتواى این زیارت، مباحث مهمى را از آن استنباط و استخراج کرده و به شرح و تفسیر آنها پرداخته است.
پرچمداران هدایت: تدبرى بر زیارت جامعه کبیره. سیداحمد سجادى
تهران، بنیاد قرآن و عترت، 1385، 506 ص، وزیرى، تهران، اسوه، 506 ص، وزیرى.
شرحى بر زیارت جامعه کبیره است. نویسنده هر فراز از این زیارت را با آیات قرآن و روایات پیامبر (ص) و ائمه (علیهم السلام) تطبیق نموده و بعد از ارائه اطلاعات معنایى، با استفاده از این آیات و روایات، به تبیین و شرح آن فراز از زیارت جامعه کبیره پرداخته است. نویسنده علاوه بر روش تطبیقى، لغات و اصطلاحات به کار رفته در زیارت را نیز توضیح داده است. متن کامل زیارت همراه با ترجمه آن در آغاز کتاب و نمایهاى از الفاظ در پایان آورده شده است.
ترجمه حقائق الاسرار: شرح زیارت جامعه کبیره. محمدتقى بن محمدباقر اصفهانى (آقانجفى)
ترجمه علىاکبر میرحسینى، تصحیح و تحقیق مؤسسه فرهنگى شمس الضحى، 1389، 684 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره است که در آن ویژگىهاى اهلبیت (علیهم السلام) و ابعاد ولایى و فضایل و کرامات ایشان درج گردیده است. در این اثر، ضمن توضیحاتى کلى درباره مسئله ولایت و افضلیت ائمه اطهار (علیهم السلام) از زوایاى مختلف به شرح فقرات مختلف زیارت جامعه کبیره پرداخته شده و تفسیرى از سلامهاى مندرج در این زیارت، خطاب به اهلبیت و فضایل و ویژگىهاى ایشان ارائه گردیده است. نگارنده نخست تعریفى از اهلبیت به لحاظ لغوى و اصطلاحى طرح کرده و سپس به صفاتى مانند عبادت، ایمان، ولىنعمت بودن، کرم و سخاوت، امین خدا بودن، برگزیدگان الهى، صاحبان امر و نهى بودن، حاملان کتاب، حجتهاى الهى، صراط خدا بودن، مقرب درگاه الهى بودن، عصمت و پاکدامنى آنان، وارث بودن انبیاى الهى، چراغ هدایت، پیشوایان امت، خوبان درگاه الهى، خزینههاى علم الهى و سایر اوصافى که در این زیارت به آنها اشاره شده، پرداخته و نیز توضیحاتى در مورد این صفات بیان کرده است. وى از آیات، روایات و سیره معصومین (علیهم السلام) در شرح اوصاف اهلبیت (علیهم السلام) استفاده کرده است.
ترجمه منظوم زیارت جامعه کبیره. به کوشش محمد دانشى
اصفهان، قم، عقیق عشق، 1384، 63 ص، رقعى.
ترجمه منظوم زیارت جامعه کبیره. مرتضى نریمانى
اصفهان، زایندهرود، 1392، 52 ص، رقعى.
ترجمه و توضیح مختصرى از زیارت جامعه کبیره. محمدرضا اعوانى
تهران، اسوه، 1387، 111 ص، رقعى.
ترجمه زیارت جامعه کبیره و شرح مختصرى از مفاد این زیارت است. در این نوشتار، متن زیارت جامعه، همراه با ترجمه آن آمده و توضیح کوتاهى درباره برخى از فقرات این زیارت بیان شده است. نگارنده به منابع مهم روایى نقل شده در مورد این زیارت شریف اشاره کرده و آن را مجموعه نسبتا کاملى در مورد امامشناسى و بیان فضایل و جایگاه ویژه اهلبیت (علیهم السلام) ارزیابى کرده است. وى براى شرح برخى از فقرات این زیارتنامه، به روایاتى از معصومین (علیهم السلام) استناد جسته و ویژگىهاى منحصر به فرد امامان را بیان مىکند.
ترجمه و شرح زیارت شریفه جامعه کبیره. محمد محدث خراسانى
مشهد، چاپخانه خراسان، 1352، 180 ص.
تنها راه: شرح زیارت امام زمان (عج)، صادق سهرابى
تهران، مهر محبوب، 1385، 143 ص، رقعى.
در این کتاب که با استناد به شرح زیارت جامعه کبیره و دیگر منابع نگاشته شده، از لزوم نیاز به امام در دوره غیبت سخن رفته است.
جامعه در حرم اهلبیت علیهم السلام: گذرى بر زیارت جامعه کبیره به همراه آثار و فواید زیارت عاشورا و نافله شب. ناصر شهیدى
قم، نصایح، 1383، 224 ص، رقعى.
مجموعه زیارت جامعه کبیره به همراه شرح معانى آن است. همچنین آثار و فضایل و فواید زیارت عاشورا و نافله شب بیان شده است.
جامعه در حرم: نگرشى به زیارت جامعه کبیره. سیدمجتبى بحرینى
تهران، مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1382، 997 ص، وزیرى.
شرح خاطرات نویسنده درباره خواندن زیارت جامعه کبیره در حرم حضرت امام رضا (ع) است. نویسنده، با بیان خاطراتى از اولین مسافرتش به مشهد و اهمیت خواندن زیارت جامعه در آن مکان مقدس، تصمیم گرفته تا با شرح و توضیح عبارات و بخشهایى از این زیارت، مجموعهاى از خاطرات و داستانهاى اخلاقى مربوط به فضایل اهلبیت (علیهم السلام)، معجزات و کرامات امام رضا (ع) و زیارت جامعه را بیان کند. او سیره عالمان و فقیهان شیعه همچون حرّ عاملى، شیخ بهایى، ملا عباس تربتى و اشعار شاعران اهلبیت را در اهتمام به زیارت جامعه نقل کرده است. نویسنده، هر فصل از کتاب را به نام یکى از بخشهاى حرم مطهر حضرت رضا (ع) نامگذارى کرده و با آوردن فقراتى از زیارت جامعه و نقل خاطرات، به توضیح و تشریح آن پرداخته است.
جامعه کبیره: دنیاى آرمانى امامت در تشیع علوى، یا امامشناسى از دیدگاه و به قلم امام دهم شیعیان اثنىعشرى: حضرت امام على النقى الهادى (ع).
حسین رزمجو
مشهد، قاف مشهدالرضا (ع)، 1392، 234 ص، وزیرى.
جلوههاى لاهوتى: شرحى بر زیارت جامعه کبیره. محمدباقر تحریرى
تهران، بهاران، بنیاد خیریه الزهراء (علیها السلام)، 1386، 3 جلد، وزیرى.
این مجموعه حاصل سلسله جلسات شرح زیارت جامعه کبیره است که طى پانزده سال انجام شده است. پیشتر مطالب این جلسات در قالب کتابچههایى با عنوان «صفیر ولایت: سلسله مباحث امامشناسى سید محمد ضیاءآبادى» به چاپ رسیده است. مجموعه اخیر همان کتابچههاى 68 گانه صفیر ولایت است که با بازنگرى اساسى و ویرایشِ کلى منتشر شده است. نگارنده نخست درباره سلام گفتن سخن گفته و یادآور شده که دین اسلام ارزش و اهمیت ویژهاى براى سلام قائل است. وى کوشیده است مضامین و محتواى اخلاقى و عرفانى زیارت جامعه کبیره را به شیوهاى ساده و روان استخراج و براى خوانندگان بازگو کند. نویسنده در ادامه درباره مراتب گوناگون عبادت ملائک، تدبیر امور عالم توسط فرشتگان به اذن خداوند، معناى وحى و اقسام و مراتب آن سخن مىگوید. او در بخشهاى بعدى به تشریح واژههایى چون رحمت، کرم، حلم، نعمت، ابرار و اخیار، مقام و منزلت اهلبیت (علیهم السلام)، معنا و مفهوم حجت، خداشناسى، اخلاص در نیت و عمل، شناخت ایمان، نبوت و امامت و عصمت از دیدگاه آیات و روایات و نیز مراتب روح و حقیقت آن پرداخته و آثار و نتایج آن را در زندگى تشریح کرده است.
حل مشکلات شرح الزیارة الجامعة الکبیرة للشیخ الاوحد الاحسائى. میرزا حسن الحائرى الاحقاقى
اعداد و تحقیق راضى ناصر السلمان، بیروت، فکر الاوحد، 1423 ق.، 142 ص، وزیرى.
در آستان امامان معصوم (علیهم السلام): شرحى بر زیارت جامعه کبیره. سیداحمد خاتمى
قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامى، 1392، 2 جلد، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره است که در آن به بیان مهمترین ویژگىها و صفات والاى اهلبیت (علیهم السلام) اشاره شده است. در ابتداى کتاب کلیاتى در مورد مبانى اعتقادى شیعه در مورد زیارت و نقش تربیتى، معنوى، سیاسى، معرفتى و اجتماعى آن ارایه شده و شبهات وهابیان در این زمینه مورد نقد و ارزیابى قرار گرفته است. آنگاه به شرح و تفسیر فقرات مختلف زیارت جامعه کبیره پرداخته شده و یک دوره فشرده امامشناسى بر اساس عقاید تشیع در قالب تفسیر این زیارت شریف ارایه شده است. بر همین اساس نگارنده امامان معصوم (علیهم السلام) را پاسداران رسالت نبوى، قلههاى حلم و بردبارى، مهبط وحى الهى، محل رفت و آمد فرشتگان، پایههاى اساسى کرامت، ابواب ایمان، ارکان جهان هستى، چراغهاى فروزان در تاریکىها، صاحبان عقل و خرد، پناهگاههاى مردم، حاملان کتاب خدا، کانونهاى حکمت الهى، رازداران خدا، گنجینهداران علوم الهى، رهبران شایسته بشریت، اولیاى نعمت، کانون فضیلت، استوانههاى خوبان و سیاستمداران بندگان خدا نامیده و اصول کلى سیره و شخصیت معنوى آنان را با توجه به مفاد زیارت جامعه کبیره مورد تجزیه و تحلیل قرار داده است.
در حریم ولایت: ترجمه و تفسیر عرفانى زیارت جامعه کبیره، محمدتقى بن محمدباقر آقانجفى
به کوشش تقى صوفى نیارکى، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (رحمه الله)، 1385، 272 ص، رقعى.
ترجمه و تفسیرى اخلاقى و عرفانى بر زیارت جامعه کبیره است. کتاب در شش فصل تنظیم شده است. ابتدا گزارشى از زندگى و مقام و آثار و فعالیتهاى فرهنگى و سیاسى آقا نجفى اصفهانى بیان شده است؛ در ادامه، شرح زیارت جامعه کبیره و در نهایت گزیدهاى از اسرار و برکات زیارت پیامبر (ص) و حضرت زهرا، امام على، امام حسین، امام رضا و ائمه بقیع (علیهم السلام) بیان شده است.
درسهایى از زیارت جامعه کبیره. علیرضا برازش
تهران، امیرکبیر، 1392، 96 ص، رقعى.
این کتاب در دوازده فصل مجزا تدوین شده است. مجموعهاى از شاخصهایى است که نویسنده محترم از زیارت جامعه کبیره استخراج کرده است. فصل اول کتاب به نسبت امام با خدا مى پردازد. در این فصل عناوینى چون: جانشینى، نسبت امام با توحید، خدا، علم و معرفت و حکمت و برهان دیده مىشود. اما آنچه مى توان در مجموع از این فصل استخراج کرد، این است که نزدیکى به خدا ملاک ارزشگذارى اعمال است. امام در پى نزدیکى به خداست که ارزشآفرین مىشود. در فصل دوم کتاب نسبت ائمه اطهار (علیهم السلام) با وحى بررسى شده است. نویسنده در این فصل به این نکته اشاره دارد که ارتباط امام با وحى و کلام خدا مانند ارتباط یک مفسر است با آنچه که در حال تفسیر آن است. در فصل سوم کتاب نویسنده معتقد است الطاف خاص خدا به امام، با آنچه نسبت به عموم مردم صورت پذیرفته، متفاوت خواهد بود. فصل چهارم به درجات منحصر به فرد امام اشاره دارد.
کتاب درسهایى از زیارت جامعه کبیره در واقع نوعى تفسیر از این متن قابل توجه است. تفسیر نویسنده به مدد یارى گرفتن از تفاسیر بزرگان علم و دین از این صحیفه ارزشمند است؛ اما سخن نویسنده هرچند در این عرصه تازه نیست، اما چون سعى شده است تعبیرى امروزى داشته باشد، براى مخاطب جامعه امروزى قابل لمستر و ملموستر است و استفاده از آن براى ایشان آسانتر مىباشد.
دو گفتار درباره زیارت جامعه کبیره. شیخ محمد سند
ترجمه مهناز فرحمند و عدنان درخشان، تهران، ابصار، 1390، 72 ص، رقعى.
این اثر که ترجمه کتاب «فى رحاب الزیارة الجامعة الکبیره» است، ثمره مباحث مؤلف درباره سند و محتواى زیارت جامعه است و شامل دو گفتار است. نویسنده در گفتار اول به بررسى سندى زیارت جامعه کبیره پرداخته و در گفتار دوم، محتواى زیارت جامعه کبیره بررسى و تحقیق شده است.
ذات بهجة فى ظلال زیارة الجامعة، محمدرضا عزیز
قم، محبین، چاپ 1، 1424 ق./ 1382، 250 ص، رقعى.
بررسى جوانب زیارت جامعه کبیره در قالب شرح این زیارت است.
راز نهفته: شرح زیارت جامعه کبیره. سید علىاصغر مرادىزاده
اصفهان، کنکاش، 1393، 128 ص.
نویسنده کوشیده تا شرحى روان و گویا بر زیات جامعه بنویسد. مطالب این کتاب در چند بخش تنظیم شده است که عناوین آنها عبارتند از: تعریف زیارت؛ جایگاه زیارت در اسلام؛ آداب زیارت در مکتب اهلبیت (علیهم السلام)؛ سند زیارت جامعه؛ حکایت سید رشتى؛ صلوات خاصه امام على النقى (ع)؛ شرح زیارت؛ معرفى اجمالى امامان.
رضوان معارف: شرح زیارت جامعه کبیره. علىمحمد بشارتى
تهران، مجتمع فرهنگى عاشورا، 1394، 304 ص، رقعى.
زیارت جامعه: امامشناسى در گفتار حضرت هادى (ع). هئیت تحریریه مؤسسه در راه حق
قم، مؤسسه در راه حق، 1378، 40 ص.
زیارت جامعه در میراث مکتوب شیخ صدوق. تهیه و تنظیم على لباف
تهران، کتاب نیستان، 1392، 80 ص، جیبى.
رمز زیبایى اثر شجاعى در این ترجمه، خارج نشدن از گستره کلامى و بلاغى مخاطبان این اثر است. او براى این منظور، سادهترین اصطلاحات و عبارات را در کنار جملاتى ساده و کوتاه آورده، تا شرحى دقیق و در عین حال احساسى، اما پرصلابت از آنچه در این زیارت نقل شده را به مخاطبان منتقل کند. شرحى که در کنار متن عربى این زیارت به مخاطب عرضه شده، او را در استفاده همزمان از این عبارات آزاد مىگذارد.
ترکیب موزونى که شجاعى به پیروى از متن این زیارت در ترجمه خود به کار برده و نوع چینش جملات و کتابآرایى به کار رفته براى چاپ این اثر نیز در مجموع، به زیبایى و تأثیرگذارى متن آن بیش از پیش افزوده است. حس شاعرانه شجاعى در ترجمه این متن در کنار بیان شاعرانه او در بازخوانى این زیارت و ترجمهاش از این کتاب، اثرى زیبا و دلچسب فراهم آورده که بدون شک حتى براى آنانى که تاکنون این متن را ندیدهاند نیز خواندنى و جذاب خواهد بود.
زیارت جامعه کبیره با زبان شعر. حسن ژولیده نیشابورى
دمشق، حوزه أهل البیت (علیهم السلام)، 1998 م.، 60 ص، رقعى.
این اثر تحقیقى است در بررسى اثبات صحت سند زیارت جامعه کبیره. مؤلف به استناد دلایل نقلى و بررسى اسناد زیارت، به بررسى موضوع پرداخته است. نویسنده به شیوه گزارش و با استناد به منابع حدیثى و رجالى شیعه، ابتدا به کلام سید احمد رشتى، از علماى شیعه مبنى بر دستور امام زمان (ع) به قرائت دعا و نیز مکاشفه مجلسى اول در رؤیت امام زمان (ع) و امضاى آن حضرت بر زیارت جامعه اشاره میکند، آنگاه به بیان سند زیارت از طریق شیخ طوسى و صدوق پرداخته و حکم به حسن بودن سند و صحت آن مىکند و در پایان به راههاى دیگرى چون: فصاحت و بلاغت، شهرت دعا نزد شیعه و اجماع شیعه بر صحت روایت دعا در اثبات سندیت دعا اشاره مىکند.
سیرى در زیارتنامه جامعه کبیره امام هادى (ع): فرهنگ زیارت در اسلام. محمد شفیعى مازندرانى
قم، فرهنگ آفتاب، 1390، 272 ص.
سیماى ائمه (علیهم السلام)، در شرح زیارت جامعه کبیره. على نظامى همدانى
قم، نشر مرتضى، 1379، 3 جلد، وزیرى.
شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره است که نگارنده در آن به بررسى و شرح سیره عملى ائمه معصوم (علیهم السلام) پرداخته است. افزون بر این، با مرورى بر تفاسیر مختلف این زیارات، همچنین با استناد به برخى آیات، به منزلت ائمه اطهار نزد خداوند اشاره مىکند. آشنایى با فضایل، کرامات و علم و معجزههاى ائمه معصومان (علیهم السلام) از دیگر مطالب این کتاب است.
سیماى عرشیان در کلام ابنالرضا (ع): شرح زیارت جامعه کبیره، کاظم صدیقى
تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، جلد اول، 1388، 360 ص، وزیرى.
بررسى جوانب زیارت جامعه کبیره است. این کتاب حاصل سلسلهجلسات شرح زیارت جامعه کبیره در دانشگاه صنعتى شریف است. نگارنده در این کتاب، ضمن بیان مفهوم زیارت و فلسفه آن، به شرح فرازهاى این زیارت پرداخته و هر عبارت از این زیارت را در یک فصل به تفصیل بحث و بررسى کرده است. نویسنده پس از طرح معناى لغوى، به شرح معنا و اشارتهاى عبارت پرداخته است. در این کتاب به مناسبت شرح زیارت جامعه کبیره، از فضایل، ویژگىها و نقش ائمه (علیهم السلام) در جهان هستى و هدایت بشر سخن رفته است.
شرح جامعه کبیره. ضیاءالدین استرآبادى
تهران، مکتب قرآن، 1413 ق/ 1372، 341 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره. فخرالمحققین شیرازى
تحقیق محمد جواد طبسىحائرى، مشهد، حسینیه آیتالله طبسى حائرى، دار القرآن الکریم؛ مؤسسه انتشارات فدک، 1375، 2 جلد.
شرح زیارت جامعه کبیره. سیدمجتبى حسینى
شیراز، ستاد برگزارى شب شعر عاشورا، 1374، 3 جلد، رقعى.
شرح زیارت جامعه کبیره. محمداسماعیل صائنى
به کوشش هوشنگ خسروى و محمدجواد خسروى، زنجان، نیکان کتاب، 1391، 464 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره. محمدتقى مجلسى
مقدمه و شرح حال مهدى فقیه ایمانى، اصفهان، حسینیه عمادزاده، 1373، 188 ص.
شرح زیارت جامعه کبیره. سیدمحمدتقى نقوى قاینى
تهران، مؤسسه نشر صادق، 1378، 530 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره با استفاده از آیات، روایات و اشعار فارسى و عربى است.
مؤلف پس از بیان مفهوم، مشروعیت و شرایط زیارت به وجه نامگذارى و شروحى که بر این زیارت نوشته شده، اشاره مىکند. وى جامعیت و فصاحت لحن کلام زیارت جامعه کبیره را دلیل اعتبار سند این زیارت مىداند. وى ابتدا پارهاى از زیارت را با اعرابگذارى در داخل پرانتز آورده و آنگاه به توضیح ادبى لغات و شرح آن قسمت از زیارت مىپردازد.
به کوشش رضا استادى، قم، برگزیده، 1386، 276 ص، رقعى.
شرح و ترجمه روان زیارت جامعه کبیره است. این زیارت در شرح فضایل و مناقب ائمه اطهار (علیهم السلام) است. ابتدا ترجمه به صورت فرازهاى جدا از هم و فقره فقره نقل شده است. در بخش بعد، مجموعه شرحها و توضیحاتى که علامه محمّدتقى مجلسى در کتاب «لوامع صاحبقران» و «روضة المتقین» بر این زیارت نوشته، آمده و سپس شرح علامه محمّدباقر مجلسى از «ملاذ الاخیار» استخراج شده است. بخش پایانى به بررسى سندى زیارت جامعه اختصاص دارد. محقق کتاب با بیان ادلهاى نتیجه گرفته که سند این زیارت قابل خدشه و رد قطعى نیست و مضامین آن نیز مشتمل بر غلوّ نیست؛ بلکه مبتنى بر احادیث و توصیههاى بسیارى است که از پیامبر در شأن و منزلت اهلبیت (علیهم السلام) نقل شده است. غلوّ آن است که ما امامان را در ذات یا صفات و افعال، مستقل و بینیاز از خداوند بدانیم.
چاپ دیگر:
شرح زیارت جامعه کبیره. مقدمه و شرح حال مهدى فقیه ایمانى، اصفهان، حسینیه عمادزاده، 1373، 188 ص.
شرح زیارت جامعه کبیره: اهلبیت (علیهم السلام) از نگاه زیارت جامعه کبیره. حسین گنجى
قم، مهدىجویان، 1391، 184 ص، رقعى.
بازشناخت فضایل و ویژگىهاى اهلبیت (علیهم السلام) بر اساس فرازهاى زیارت جامعه کبیره است.
این کتاب از دو قسمت اصلى تشکیل شده است. قسمت اول به موضوع صلوات پرداخته و در پنج بخش تنظیم شده است. توضیحاتى پیرامون ذکر صلوات، آثار صلوات در زیارت جامعه و روایات از جمله: خروج از تاریکىها و آمرزش گناهان و استجابت دعا، صلوات انبیا و اولیا، کیفیت صلوات و عواقب بىاعتنایى به صلوات، از مباحث قسمت اول این کتاب است. قسمت دوم با عنوان ولایت، دربر دارنده چهار بخش بوده که جایگاه ولایت، آثار ولایت و محبت اهلبیت (علیهم السلام)، نشانهها و پاداش محبت و ولایت اهلبیت (علیهم السلام) محورهاى اصلى مباحث آن است.
شرح زیارت جامعه کبیره یا تفسیر قرآن ناطق. محمد محمدى رىشهرى
به کوشش احمد غلامعلى، تهران، نشرمشعر، 1387، 688 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره با استناد گسترده به آیات قرآن و احادیث معصومین (علیهم السلام) و بیان آراى برخى شارحین دیگر است. در این کتاب زیارت جامعه به یکصد و ده بخش تقسیم شده و در آغاز هر بخش و پیش از شرح آن، واژههایى که نیاز به توضیح دارند، با بهرهگیرى از منابع معتبر لغت، واژهشناسى شده است.
شرح الزیارة الجامعة الکبیرة. احمد بن زینالدین احسایى
بیروت، دارالمفید، 1420 ق.، 4 جلد، وزیرى.
مؤلف نخست جملات این دعا را آورده و معانى آنها را بیان نموده است؛ سپس با روشى عرفانى و فلسفى، به شرح دعا پرداخته است. وى در تفسیر دعا، از احادیث اهلبیت (علیهم السلام) و آراى علما و مفسران شیعه بهره مىگیرد و در پایان هر فقره از دعا، نظر خود را بیان مىکند.
شرح الزیارة الجامعة الکبیرة. محمدتقى بن محمدمقصود المجلسى
به کوشش نبیل رضا علوان، قم، مؤسسه رافد، 1430 ق.، 188 ص، رقعى.
شرح و تفسیر مفاد زیارت جامعه کبیره است. در این اثر ابتدا اهمیت قرائت زیارت جامعه کبیره و آداب زیارت بیان شده، سپس متن این زیارت آمده و آنگاه ابعاد اعتقادى آن شرح داده شده است. نگارنده جزء به جزء به شرح مندرجات مهم این زیارت پرداخته و اوصاف و مقام والاى اهلبیت پیامبر (ص) و جایگاه رفیع ایشان را نزد خداوند متعال بررسى نموده است. لزوم محبت اهلبیت (علیهم السلام) و تمسک به ولایت آنان و همچنین ضرورت شناخت ایشان و اطاعت از آنها از موارد مهم تأکید شده در شرح زیارت جامعه است.
شرح الزیارة الجامعة الکبیرة: منتخب من آثار نخبه من المحدثین المولى الشیخ محمدتقى المجلسى. العلامهالشیخ محمدباقر مجلسى.
سید نعمتالله بن عبدالله جزایرى، تحقیق احمد بن حسین عبیدان احسایى، قم، فاروس، 1393، 284 ص، وزیرى.
شرح فضایل و مناقب اهلبیت پیامبر اسلام (ص) با توجه به مفاد زیارت جامعه کبیره است. در ابتداى این اثر، به بررسى اعتبار سند روایى زیارت عاشورا پرداخته شده و اهمیت این زیارت براى معرفى تمام امامان معصوم (علیهم السلام) بررسى شده است. سپس فقرات مختلف این زیارت که در آن، اوصاف مهم امامان شیعه و جایگاه و منزلت والاى آنان نزد خداوند متعال بیان شده، شرح داده شده و ابعادى از علم و عصمت آنان، هدایتگرى ایشان، وجوب اطاعت و محبت آنها، خالص بودن آنان در عبادت و توحید الهى، خلیفه الهى بودن ایشان و واسطه نعمت و فیض الهى بودن آنها توصیف شده است. شارح در ادامه برخى دیگر از صفات و امتیازت ویژه اهلبیت را با توجه به محتواى زیارت جامعه کبیره بیان کرده و برگزیده بودن آنان از جانب خداوند براى رهبرى امت اسلام، شارح وحى خداوند بودن آنان و وارث نبوت بودن آنها را شرح داده و ابعادى از ولایت ایشان و نیز لزوم تبعیت از آنان و نیز پرهیز از دشمنى با آنها را تبیین نموده است. نویسنده متن زیارت جامعه کبیره را به 26 بخش تقسیم نموده و به ترتیب به شرح مفاد هر یک از این قسمتها پرداخته است.
شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره مکتب امام هادى (ع) سید داود مطهرى
تهران، رویانپژوه، 1393، 448 ص، وزیرى؛ تهران، انتشارات نظرى، 1394، 448 ص، وزیرى.
این کتاب توسط جمعى از دوستان اهل جلسه مکتب الهادى (ع) از سخنرانىهاى آقاى «سید داود مطهرى» در رابطه با شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره از نوار پیاده شده و پس از بررسى توسط ایشان بهصورت کتاب عرضه شده است. در این کتاب سعى شده تا آنچه سخنران با مخاطبین خود در جلسه بیان کرده، با همان حال و هوا بهصورت نوشتار درآید تا همان شرایط حضور در مجلس، در خواننده پدید آید.
الشمس الطالعه فى شرح زیارت الجامعه: شمس طالعه در شرح زیارت جامعه. محمّد طبیبزاده احمدآبادى اصفهانى
بىجا، مجله خرد، 11368 ق.، رقعى.
الشموس الطالعة من مشارق زیارة الجامعة. سیدحسین بن محمدتقى درودآبادى همدانى
پژوهش نبیل رضا علوان، قم، انصاریان، 1383، 686 ص، وزیرى، عربى.
چاپهاى دیگر:
الشموس الطالعة فى شرح الزیارة الجامعة. بیروت، مؤسسة العروة الوثقى، 1413 ق.، 544 ص، وزیرى.
تحقیق محسن بیدارفر، قم، بیدار، 1384، 988 ص، وزیرى.
شرح تفصیلى زیارت جامعه کبیره است. این زیارتنامه از متون معتبر حدیثى و دعایى امامیه است که در کتاب «مَن لا یحضره الفقیه» و «تهذیب الأحکام» ثبت شده و به اعتقاد شارح، سند آن بدون اشکال است. شارح با تشریح مفاهیم این زیارت که مجموعهاى از صفات و فضایل اهلبیت (علیهم السلام) را بازگو نموده، تلاش کرده تا مستندات قرآنى و روایى متعددى براى هر فقره از آن بیابد. وى پس از نقل هر عبارت، ابتدا به توضیح مفاهیم پرداخته و سپس آیات قرآن را براى شرح آن به عنوان استشهاد آورده است. این زیارتنامه در حقیقت یک دوره معارف قرآنى و اهلبیت (علیهم السلام) است.
الشموس الطالعة: شرح زیارت جامعه کبیره، حسین بن محمدتقى درودآبادى همدانى
تحقیق و ترجمه محمدحسین نائیجى، قم، مسجد مقدس جمکران، 1384، 720 ص، وزیرى.
چاپ دیگر:
شرح زیارت جامعه کبیره ترجمه الشموس الطالعة. ترجمه محمدحسین نائیجى، قم، مسجد صاحبالزمان، چ 1، 1384، 720 ص، وزیرى.
شرح زیارت جامعه کبیره با استناد به آیات و احادیث است. نویسنده، ارتباط عوالم طولى با عوالم عرضى و چگونگى تشخیص تقابلى و محیطى و محاطى ائمه اطهار (علیهم السلام) با خلق را مطرح مىکند؛ ضمن آن که به مراتب علم ائمه (علیهم السلام) و خصوصیات آن و مراتب مشیت و اراده و قدر و قضا و اذن و کتاب و اجل اشاره شده است. برخى از مباحثى که در این دعا مطرح شده، از قرار است: عقل، نبوت، وحى، علم، عبودیت، حکمت، جهاد، و کفر.
صیانت زیارت جامعه کبیره در بوته نقد و تحلیل. آمنه شاهنده
کاشمر، انتشارات کشمر، 1394، 105 ص، رقعى.
على (ع) و زیارت جامعه کبیره. عبدالعلى گویا
تهران، زراره، 1378، 312 ص، وزیرى.
چاپ دیگر:
تصحیح و تحقیق امیر توحیدى و مجید مسعودى، قم، دلیل ما، 1388، 312 ص، وزیرى.
تفسیر فقراتى از زیارت جامعه کبیره و تبیین مقام و موقعیت والاى اهلبیت (علیهم السلام) به ویژه امام على (ع) در آن است. نویسنده ابتدا متن زیارت جامعه را به پنج بخش تکبیر و صلوات، حقیقت صلاة و سلام، شهادات، عرض ارادت و فدویت به ساحت معصومین (علیهم السلام) و دعا و مناجات تقسیم مىکند. وى سپس در هر بخش به بررسى و شرح ابعاد وجودى اهلبیت (علیهم السلام) مىپردازد. علم اهلبیت، قدرت تکوینى آنان در عالم هستى، عبادت آنها، ولایت تکوینى و تشریعى ایشان، تولّى به اهلبیت و تبرّى از دشمنانشان و شهادت به ولایت و امامت و قدر و منزلت والاى آنان نزد خداوند، از جمله محورهاى اصلى است که به تفصیل مورد بحث نویسنده قرار گرفته است. وى در هر یک از فقرات زیارت جامعه، اوصاف بیان شده درباره اهلبیت (علیهم السلام) را شرح و تفسیر کرده و از امام على (ع) به عنوان شاخصترین معصوم یاد کرده است.
فى رحاب الزیارة الجامعة الکبیرة. سیدصدر الدین قپانچى
قم، مؤسسه رافد؛ بقیةالعترة، جلد چهارم، 1429 ق.، 326 ص، وزیرى.
شرح و توضیح زیارت جامعه کبیره در بیان مناقب و فضایل اهلبیت (علیهم السلام) است. کتاب از یک مقدمه و پنج فصل تشکیل شده است. در مقدمه اهمیت زیارت، سندشناسى زیارت جامعه کبیره و مضامین آن به صورت کلى بررسى شده، سپس از فصل اول تا پنجم مجموعه فقرات و قسمتهاى این زیارت تحلیل شده است. در شرح هر فقره، ابتدا مفردات و کلمات آن توضیح داده شده، سپس به شیوه عرفانى و کلامى، مقامات و ویژگىهاى اهلبیت از لابهلاى این زیارت و با استفاده از دیگر احادیث و گفتار عالمان شیعه بحث و بررسى شده است.
فى رحاب الزیارة الجامعة الکبیرة، شیخ محمد سند
به کوشش سیدعلى جلال شرخات، قم، باقیات، 1428 ق./ 1386، 104 ص، رقعى.
بررسى سندى و محتوایى زیارت جامعه کبیره است. نویسنده به نقش راوى این زیارت در نقل معارف و حقایق برجسته شیعه از طریق امامان پرداخته و از روایات او دفاع مىکند. وى با نقل دیدگاه رجالشناسان شیعه، به توثیق و اعتبار او مىپردازد. در ادامه، مضامین عالى و معنوى زیارت جامعه کبیره را که امام هادى (ع) به موسى بن عمران القا کرده، نشانه دیگرى از جایگاه این راوى برشمرده است. بیان مفاهیم زیارت، پاسخ به شبهات و اشکالات پیرامون تجسیم، تعطیل، تشبیه، صفات الهى و تجلى صفات و مفهوم ایاب و حساب خلق و نقش اهلبیت در اینباره و دفاع از سندیت زیارت، از دیگر مطالب این کتاب است.
فى رحاب الزیارة الجامعة: البیان الکامل لفضائل اهلالبیت (علیهم السلام) و مناقبهم الرائعة فى زیارتهم الجامعة. سیدعلى حسینى صدر
قم، دارالغدیر، چاپ 2، 1424 ق، 704 ص، وزیرى.
نجف اشرف، بقیة العترة، 1427 ق.
شرح و توضیح زیارت جامعه کبیره است. کتاب از یک مقدمه و پنج فصل تشکیل شده است. در مقدمه، اهمیت زیارت، سندشناسى زیارت جامعه کبیره و مضامین آن به صورت کلى بررسى شده است. از فصل اول تا پنجم مجموعه، فرازهاى این زیارت تحلیل شده است. در شرح هر فقره، ابتدا مفردات و کلمات آن توضیح داده شده، سپس به شیوه عرفانى و کلامى، مقامات و ویژگىهاى اهلبیت (علیهم السلام) از لابهلاى این زیارت و با استفاده از دیگر احادیث و گفتار عالمان شیعه بحث و بررسى شده است.
گذرنامه بهشت: شرح موضوعى زیارت جامعهکبیره. سیدکاظم ارفع
تهران، پیام عدالت، 1392، 528 ص، وزیرى.
شرح موضوعات اخلاقى، عرفانى و اعتقادى مندرج در زیارت جامعه کبیره است. در این نوشتار به شرح و بررسى مقام و منزلت ولایى اهلبیت (علیهم السلام) پرداخته شده و اوصاف مهم و منحصر به فرد موجود در این زیارتنامه، بحث و بررسى شده است. نویسنده اهلبیت را بهانه آفرینش، آمران به معروف و ناهیان از منکر، احسان کنندگان حقیقى، باب نجات امت، نشانه تقوا و پرهیزگارى، خزانهداران الهى، خلیفه خدا روى زمین، تسلیم محض خدا، داراى مقام عالى نزد خدا، برهان و دلیل خدا بر خلق، رحمت دائمى خدا بر مردم، داراى خلق و خوى الهى، صاحبان دولت کریمه، مسیر محکم و استوار الهى، مخزن علم و حلم، رهبران سیاسى و دینى، محل رفتوآمد فرشتگان، تبلیغ کنندگان دین خدا دانسته و انکار آنان را انکار خدا و دشمنى با آنان را موجب هلاکت بیان کرده و مفاد زیارت جامعه کبیره را در این موضوعات شرح و بررسى کرده است.
مثنوى بلند عشق: پژوهشى در صدور و محتواى زیارت جامعه کبیره. بهروز یداللهپور
قم، نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاهها؛ نشر معارف، 1389، 96 ص، رقعى.
بررسى سند و محتواى زیارت جامعه کبیره است که به برخى از شبهات درباره محتواى آن نیز پاسخ مىدهد. مؤلف ابتدا به پرسشهایى پیرامون مبانى تربیتى زیارت و علت تأکید بر آن در متون دینى پاسخ مىدهد؛ سپس در بخش بعدى سند آن را بررسى کرده و مطالبى را در این راستا مانند: تأثیر قوت محتوا در تأیید سند و نقل آن در کتاب «من لایحضره الفقیه»، بیان نموده و به شبهاتى پیرامون برخى از محتواى این زیارت پاسخ مىدهد؛ از جمله: علت گفتن تکبیرها در آغاز آن، برخى مسائل به ظاهر غلوآمیز و ناسازگارى با برخى از آیات قرآن و علت نامگذارى آن به جامعه کبیره. در انتها نیز متن و ترجمهاى روان و وفادار به متن، با تفسیر پارهاى از فرازها ارائه شده است.
مستندات قرآنى زیارت جامعه کبیره. عباس نورى
با همکارى کتابخانه تخصصى امیرالمومنین على (ع)، تهران، مؤسسه فرهنگى نبأ، 1394، 280 ص. این کتاب، پایاننامه کارشناسى ارشد نویسنده است که با راهنمایى سیدمهدى صالحى و مشاوره سیدمهدى قریشى در سال 1385 در رشته علوم قرآن و حدیث دانشکده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه آزاد اسلامى، واحد خوى دفاع شده است. نویسنده در این پایان نامه جملاتى از زیارت جامعه کبیره که به نوعى با آیات قرآن ارتباط لفظى یا معنایى دارد را استخراج کرده و در قالب جدولى مشتمل بر 85 مورد، به ترتیب عبارات زیارت و نظم تدوینى قرآن کریم، تنظیم کرده است. این کتاب در پنج فصل تنظیم شده است. فصل اول: کلیات؛ فصل دوم: بررسى سندى زیارت جامعه کبیره؛ فصل سوم: جدول و نمایه آیات در زیارت جامعه کبیره؛ فصل چهارم: کتابشناسى زیارت جامعه کبیره؛ فصل پنجم: بررسى آیات مرتبط با جملات زیارت جامعه کبیره.
مع الائمة الهداة فى شرح الزیارة الجامعة الکبیرة. سیدعلى حسینى میلانى
قم، نشر حقایق، 1393، 3 جلد، وزیرى.
شرح و توصیف ویژگىهاى امامان شیعه در زیارت جامعه کبیره است. در این اثر ابتدا کلیاتى درباره مسئله زیارت و آداب آن مطرح شده، ضرورت معرفت ائمه و سپس بر زیارت ایشان تأکید شده است. آنگاه پژوهشى در مورد سند زیارت جامعه کبیره و محتواى سنگین آن صورت گرفته و شبهه غلو در مورد اهلبیت (علیهم السلام) با توجه به این محتواى سنگین بررسى شده است. در ادامه نگارنده به شرح مفاد این زیارت پرداخته و اوصافى مانند: علم و معرفت، حلم، رحمت، کرم و سخاوت، ولایت، عبادت، ایمان، امانتدار الهى بودن، هدایتگرى، تقوا، حکمت، حافظ سرّ الهى، احاطه بر غیب، حجت الهى بودن، برهان خدا بودن و سایر اوصافى که در این زیارت شریف به ائمه نسبت داده شده را شرح و بررسى کرده است.
المعارف الرافعة فى شرح الزیارة الجامعة. على نظامىپور همدانى
مشهد، بنیاد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، 1389، 644 ص، وزیرى.
شرح مفاد زیارت جامعه کبیره است که در آن ویژگىهاى اهلبیت و ائمه معصوم (علیهم السلام) به صورت مبسوط بیان شده است. نویسنده در دوازده باب به شرح و بررسى مقامات و منزلتهاى اهلبیت پرداخته و انواع شهادتها در مورد مقام اهلبیت، آرزوها، اقرارها، سلامها، اظهار محبت و شوق نسبت به اهلبیت که جزو مندرجات زیارت جامعه کبیره است را شرح و بررسى کرده است. وى در همین راستا، آثار تمسک به ولایت اهلبیت و محبت به درگاه آنان، مقام اهلبیت در قیامت، خلقت نورانى اهلبیت، مقام و منزلت آنان نسبت به فرشتگان الهى، ضرورت اطاعت و تبعیت از اهلبیت و سایر مقامهایى که براى ایشان در این زیارت تصویر گردیده را شرح نموده است.
به کوشش سیدعلى سبط، تهران، مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1390، 344 ص، وزیرى.
مقام ولایت: در شرح زیارت جامعه کبیره. احمد زمردیان
تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چاپ 5، 1374، 827 ص، وزیرى.
شرح و تبیین معارف و تعالیم عقیدتى و اخلاقى زیارت جامعه کبیره و توضیح مقامات و فضایل اهلبیت (علیهم السلام) مىباشد. این زیارت حاوى مجموعهاى از برجستهترین صفات و مقامات امامان معصوم و نشانههاى عظمت و علم و عصمت آنهاست. شارح پس از نقل و ترجمه هر فراز از این زیارت، به شرح کلمات و اصطلاحات آن پرداخته و مستندات و مبانى هر یک از القاب و صفات ائمه اطهار (علیهم السلام) را از آیات و احادیث و سخنان مفسران و اشعار دینى ارائه داده است. عمده تلاش مؤلف به تبیین مبانى، دلایل و فلسفه ولایت و امامت در نظام اعتقادى شیعه و ارتباط آن با زیارت معطوف شده است. در لابهلاى معارف این زیارتنامه، موضوعات و معارف اخلاقى، آداب سیر و سلوک و خودسازى، خداپرستى و معاد و صفات خدا انعکاس یافته و در شرح حاضر به صورتى روشن طرح شده است.
مقامات اولیاء: شرحى بر زیارت جامعه کبیره. سیدمجتبى حسینى
تهران، نیستان، 1379، 2 جلد، وزیرى.
مقدمه شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره. رحیم توکل
تهران، کلینى، 1414 ق./ 1372، 158 ص، رقعى.
نجوم لامعه: شرح زیارت جامعه. ابوتراب هدایى
بىجا، حسن وهاب آقائى، 1366، 324 ص، رقعى.
نردبان آبى: امامان خود را بهتر بشناسیم. مهدى خدامیان آرانى
قم، وثوق، 1391، 128 ص، رقعى.
انعکاس برخى از آموزهها و اعتقادات شیعه درباره امامان معصوم (علیهم السلام) است. نویسنده در این کتاب در راستاى رسیدن به هدف خود، زیارت جامعه کبیره که از نظر وى درس بزرگ امامشناسى مىباشد را محور مباحث خود قرار داده و با توجه به فرازهاى مختلف آن، مطالب گوناگونى را در اینباره ارائه کرده است. برخى از موضوعات مطرح شده در این کتاب از این قرار است: مىخواهم به سوى شما بیایم؛ اینگونه خدا را یاد کنید؛ راز دل را با که بگویم اى خدا؛ عهدنامهاى بر روى دست؛ نداى پیروزى از فراز گلدستهها؛ این راه خدایى است؛ قرآن را براى شما نوشتم؛ سلام بر خشنودى خدا؛ به عرش من نگاه کنید.
نسیم معرفت: اهلبیت (علیهم السلام) از نگاه زیارت جامعه کبیره، حسین گنجى
قم، مؤسسه فرهنگى انتشاراتى طوباى محبت، 1384، 207 ص، رقعى.
شرح جنبههاى مختلف زیارت جامعه است. این زیارت یکى از معروفترین زیارتنامههاست که داراى مضامین بلندى بوده و جایگاه و مقامات اهلبیت را روشن مىسازد. این کتاب، اهلبیت را از نگاه زیارت جامعه کبیره به شیوهاى رسا شرح داده و فضایل و مناقب ایشان را در هجده گفتار تبیین کرده و کمالات آن بزرگان و ضرورت و مفهوم ولایت آنان را بازگو مىکند.
نشانههاى پرواپیشگى: برگرفته از کتاب ادب فناى مقربان آیتالله جوادى آملى. عبدالله جوادى آملى
قم، نشر هاجر، 1393، 64 ص، رقعى.
نغمه عاشقى: ده مجلس پیرامون شرح زیارت جامعه کبیره استاد فاطمىنیا؛ بررسى فرازهایى از زیارت جامعه کبیره همراه با متن و ترجمه کامل زیارت جامعه کبیره. محمد رحمتى شهرضا
قم، صبح پیروزى، چاپ 2، 1385، 352 ص، رقعى.
چاپ دیگر:
قم، انتشارات کریمه اهلبیت (علیهم السلام)، چاپ 1، 1383، 376 ص، رقعى.
شرح و تفسیر زیارت جامعه کبیره است. این نوشتار، حاصل سخنرانىهاى استاد فاطمىنیا در شهر اصفهان است. این سخنرانىها در ده مجلس ایراد شده و گردآورنده نیز در قالب مجالس دهگانه آورده است.
هادیان در کلام امام هادى (ع): بحثهایى پیرامون امامشناسى در زیارت جامعه کبیره. سیدحسین حسینى
تهران، مرکز فرهنگى انتشاراتى منیر، 1391، 3 جلد، وزیرى.
مقالات
آثار صلوات در زیارت جامعه: گفتارى از مرحوم آیتالله احمدى میانجى. حسن قدوسىزاده
پرسمان، ش 148، اردیبهشت 1394، ص 14- 15.
در این گفتار چهار اثر براى صلوات بر ائمه بیان شده است: یکى اینکه خُلق را پاک مىکند. دوم این که نفسِ ما از رذایل و صفات و خلقهاى بد پاک مىشود. سومین اثرِ صلوات، رشد انسانها بیان شده است. اثر چهارم این است که گناهان را از بین مىبرد.
اخلاص در زیارت جامعه.
زائر، ش 81، تیر 1380، ص 9- 10.
امام حسن عسکرى (ع) و تداوم سیره عملى و نظرى امام هادى (ع) با محوریت زیارت جامعه کبیره. محمد اسماعیلزاده
مجموعه مقالات همایش ملى امام حسن عسکرى (ع)، دانشگاه پیام نور کرمان، 1390.
این مقاله در پى آن است که ضمن تبیین ارزش و اهمیت زیارت جامعه کبیره، به بیان مصادیق بلندآن درحیات پربار امام هادى و امام حسن عسکرى (علیهما السلام) بپردازد.
امام زمان (عج) در آیینه زیارت جامعه. سیدجواد حسینى
مبلغان، ش 100، بهمن و اسفند 1386 ص 22- 28.
حضرت هادى (ع) از فرصتها بهرهبردارى نمود و گاه به صورت صریح و زمانى در پوشش دعا مسئله مهدویت را زنده نگه داشت. از جمله در زیارت جامعه کبیره که از متقنترین، صحیح ترین و جامعترین متون زیارتى شیعه است، علاوه بر بیان اصل امامت، به موضوع مهدویت، مخصوصا دوران ظهور حضرت مهدى (عج) و رهاورد حکومت او اشاره شده است. از اینرو این مقاله نگاهى گذرا به مسئله مهدویت در زیارت جامعه کبیره است.
اهلبیت (علیهم السلام) جایگاه معرفت الله. جنان عبدمناف حلو
آفاق مهر، ش 28، مرداد و شهریور 1387، ص 115- 117.
بازخوانى مبانى قرآنى توحید در زیارت جامعه کبیره. روح الله زینلى
مشکوة، ش 121، پاییز 1392، ص 95- 113.
در این بررسى نشان داده شده که نه تنها زیارت جامعه هیچ ناسازگارى با قرآن کریم ندارد، بلکه متنى برگرفته از این کتاب آسمانى است. همچنین از رهگذر استدلالهاى عقلى و نقلى، مشخص شده که هیچ یک از عبارتهاى این زیارت با توحید بارىتعالى، بهویژه در توحید ربوبیت و توحید افعالى ناسازگار نیست؛ بلکه روح حاکم بر تمام عبارتها، توحید و توجه به مبدئیت بارىتعالى در همه امور است.
بررسى سندى زیارت جامعه کبیره. شیخ محمد سند، ترجمه مهناز فرحمند
سفینه، ش 15، تابستان 1386، ص 92- 116.
نگارنده در این گفتار، ابتدا از ضوابطى که در ارزیابى حدیث بر مبناى طریق روایتى آن آورده، نتیجه مىگیرد که کلام دانشمندان رجالى پیشین، آخرین کلام در باب وضع راویان نیست. آنگاه درباره موسى بن عمران نخعى بحث مىکند و بر اساس مشایخ و راویان، وثاقت او را ثابت مىکند. سپس درباره صحت سند زیارت جامعه، از چند دیدگاه دیگر سخن مىگوید.
بررسى محتوایى زیارت جامعه کبیره. شیخ محمد سند، ترجمه عدنان درخشان
سفینه، ش 16، پاییز 1386، ص 47- 71.
زیارت جامعه کبیره داراى مضامین عالى و معارف بلند دینى است که در این معارف، اهلبیت (علیهم السلام) واسطه فیض الهى معرفى شده و مقامها و فضایلى براى ایشان بیان شده است. برخى با توجه به این مقامها پرسشهایى را مطرح کردهاند؛ از جمله: منافات ظاهرى عبارت «و إیاب الخلق إلیکم و حسابهم علیکم» و ظواهر آیات قرآن؛ نظریه جسمانگارى و مباحث بطلان آن؛ مباحث مرتبط با صفات الهى؛ تجلى صفات الهى از طریق مخلوقات برتر و نفى تعطیل و نفى تشبیه.
پژوهش در زیارت جامعه. بشیر احمد سرورى
زائر، ش 83، آبان 1380، ص 9.
پژوهشى درباره زیارتهاى جامعه. سید کاظم طباطبایى
مطالعات اسلامى، ش 62، زمستان 1382، ص 111- 132؛ موعود، ش 50، بهمن 1383، ص 68- 71.
نویسنده با این بیان که در میان زیارتنامههاى مأثور، زیارتهایى هست که با عنوان «زیارات جامعه» شناخته مى شود، از دو زیارت جامعه کبیره و جامعه صغیره که شهرتى ویژه دارند، به عنوان نمونههاىى از زیارتهاى جامعه نام برده است. وى پس از توصیف زیارتهاى جامعه، با مراجعه به کتب اهل فن مقدار اعتبار و ضعف و قوت این دو زیارت را بررسى کرده، به این نتیجه رسیده است که با صرف نظر از صحت مضامین این دو زیارت، سند زیارت جامعه صغیره، قوت و استحکام بیشترى نسبت به جامعه کبیره دارد.
تأملى در اصالت متن زیارت جامعه کبیره. محمد فاکر میبدى
حدیث پژوهى، ش 11، بهار و تابستان 1393، ص 85- 106.
در این نوشتار، با بررسى متن زیارت جامعه، به ادعاى حذف یا به تعبیر درستتر، تحریف متن زیارت جامعه پاسخ داده شده و نتیجه مىگیرد که از متن مشهور زیارت جامعه کبیره چیزى کاسته نشده و آن متن بدون تغییر و تصحیف و کاهش است.
تحلیلى بر مسئله امامشناسى در «زیارت جامعه». سیدعلى حسینى
شکوه سامرا: مجموعه مقالات درباره امام هادى و امام عسکرى (علیهما السلام) (به اهتمام محمدحسن حیدرى، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، 1390)، ص 23- 94.
این مقاله نگاهى کلى و تحلیلى بر امامشناسى در زیارت جامعه کبیره دارد. نویسنده در ابتدا سند این زیارت را بررسى کرده و در ادامه این موضوعات بررسى شده است: فضاى صدور زیارت جامعه، تطور نشریه امامت پیش از امام هادى (ع)، امامشناسى در قالب زیارت، واقعیتها و زیارت جامعه، مضامین زیارت جامعه، اصل معرفت ائمه (علیهم السلام)، اصل وجوب معرفت امام، مراتب شناخت امام و محورهاى معرفت ائمه در زیارت جامعه.
تعامل شیعه با ائمه (علیهم السلام) در زیارت جامعه کبیره. حسن اردشیرى لاجیمى
اشارات، ش 7، پاییز 1391، ص 179- 204.
در این نوشتار برخى فضایل و ویژگىهاى زیارت جامعه کبیره بیان شده است. در بخشى از آن مى نویسد: جداى از اینکه خود زیارت، جلوهاى از ارتباط دوسویه امام و زائر است، برخى فرازهاى نورانى زیارت نیز این تعامل و ارتباط را نشان مىدهد. اولین کلامى که در زیارت گفته مىشود، عرض سلام به محضر آن ذوات نورانى است.
تفسیر زیارت جامعه. سیدمحمد مرتضوى
نگاه حوزه، ش 38- 40، تابستان 1377، ص 72- 80؛ ش 41- 42، مرداد و شهریور 1377، ص 121- 122.
در این مقاله بخى از فرازهاى زیارت جامعه کبیره شرح و تفسیر شده است.
نامه جامعه، ش 109، فروردین- اردیبهشت 1393، ص 40- 44.
در این مقاله برخى از فرازهاى زیارت جامعه شرح و تفسیر شده است. عناوین برخى از بخشهاى این مقاله عبارتند از: سند منابع و علت نامگذارى زیارت جامعه، ضرورت پرداختن به زیارت جامعه، ائمه اطهار مظهر کرم خدا (اصول الکرم)، کلیدداران گنجینه الهى (خزان العلم)، سیاستمداران بندگان (ساسة العباد).
جایگاه سلام از نگاه زیارت جامعه. سیدمحمد مرتضوى
زائر، ش 46، خرداد 1377، ص 7- 9.
دراسة فى سند الزیارة الجامعة الکبیرة. حمید ستوده خراسانى
رجعت از نگاه امام هادى (ع) با رویکردى به زیارت جامعه کبیره. بىبىزینب حسینى
مجموعه مقالات کنگره بینالمللى فرهنگ و اندیشه دینى (مرکز راهبرى مهندسى فرهنگى شوراى فرهنگ عمومى استان بوشهر، 1393).
در این پژوهش تلاش بر آن است تا با تأکید بر مضامین زیارت جامعه کبیره مستندات رجعت و حکومت دینى به عنوان اصلى مسلم در نزد امامان شیعه بررسى شود و با شناخت شرایط زمانى امام هادى (ع) که دوران اختناق و فشار سیاسى بوده، کارکرد مسئله رجعت و امید به سیطره حکومت دینى تبیین گردد و نشان دهدکه چگونه این باور، تحمل شرایط سخت را براى شیعیان ممکن نمود و ایشان را منتظر بازگشت ائمه اطهار (علیهم السلام) و تحقق عدالت در دوران رجعت قرار داد.
رساله فى ظلال زیارة الجامعة. سید عادل علوى
رسالات ولائیه (نوشته عادل علوى، قم، المؤسسة الإسلامیة العامة للتبلیغ و الإرشاد، بىتا)، ص 107- 153.
مقدمهاى تحلیلى در توصیف محتوا و دفاع از سندیت زیارت جامعه کبیره است. نویسنده با بررسى راویان این زیارت، به این نتیجه رسیده که سند آن حسن، بلکه صحیح است و مشهور علما از ابتدا تا عصر حاضر، به این زیارت عمل کردهاند و مداومت بر آن، ضعف سندىاش را جبران مىکند. این ضعف به سبب وجود شخصى به نام موسى بن عمران نخعى است که شناختهشده نیست. در ادامه ضمن معرفى 9 مورد از شروح زیارت جامعه کبیره در 10 عنوان، معارف عمیق این زیارت را توضیح داده و سپس متن دستنویس آن را آورده است.
زیارت جامعه کبیره: اقیانوسى مواج از معارف الهى و مضامین عالى
زائر، ش 230، شهریور 1393، ص 26- 27.
در این نوشتار مختصر، برخى از فضایل زیارت جامعه کبیره بیان شده است.
زیارت جامعه در آینه پژوهش. محمد اصغرىنژاد
فرهنگ کوثر، ش 70، تابستان 1386، ص 75- 77.
در این مقاله برخى از شرحهایى که درباره زیارت جامعه کبیره نوشته شده، فهرستوار معرفى شده است. بیان ویژگىهاى انسان کامل در زیارت جامعه، یکى دیگر از موضوعاتى است که نویسنده در ابتداى مقاله، مطالبى درباره آن آورده است.
106 زیارت جامعه سراسر توحید است. گفتوگو با سیدمجتبى حسینى
خیمه، ش 87، اردیبهشت 1391، ص 48- 49.
گفتوگو با سیدمجتبى حسینى، از نویسندگان حوزه امامشناسى و نویسنده کتاب «مقامات اولیا» در شرح زیارت جامعه کبیره است. گفتوگو حول این موضوع است که چرا زیارت جامعه کبیره، یک صحیفه امامشناسى است.
زیارت جامعه نمادى از توحید. محمدباقر شریعتىسبزوارى
معارف اسلامى (دفتر تبلیغات)، ش 68، تابستان 1386، ص 2- 6.
با مرورى بر زیارت جامعه، روشن مى شود که سراسر آن، مفاهیم توحیدى و عالى ترین درس معرفت الهى و توحید عرفانى است. در این نوشتار برخى از جملات این زیارت شرح و تبیین شده است.
شرحى بر زیارت جامعه کبیره. سیداحمد خاتمى
پاسدار اسلام، شمارههاى متعدد
این شرح در قالب سلسلهمقالاتى طى سالهاى 1380 تا 1386 و با عناوین فرعى مختلف در این نشریه منتشر شده است. عناوین مقالات برخى شمارهها عبارتند از: امامان (علیهم السلام) و نزول وحى؛ امامان، اولیاء نعمت؛ امامان، رهبران شایسته بشریت؛ امامان، کانون رحمت الهى؛ امامان، گنجینهداران علوم الهى؛ امامان، نشانههاى تقوا؛ امامان برهان حق؛ امامان حجتهاى خداوند؛ امامان، ریشههاى کرامت؛ امامان قیامکنندگان بزرگ الهى؛ امامان معصوم، ارکان جهان هستى؛ امامان معصوم؛ امامان، تقواپیشگان صادق؛ امامان یاران دین خداوند؛ امامان نور و صراط مستقیم؛ حلم و بردبارى؛ در آستان امامان؛ دو رکن مهم دین؛ سلام بر اهلبیت (علیهم السلام).
شرحى بر زیارت جامعه. سیدمحمد مرتضوى
زائر، ش 41، دى 1376، ص 5- 6.
فروغى از دانش امام هادى (ع) عباس کوثرى
فرهنگ کوثر، ش 31، مهر 1378، ص 71- 73.
القوافى اللامعة فى الزیارة الجامعة. سید محمدعلى حکیم
علوم حدیث، ش 30، زمستان 1382، ص 250- 262.
معرفى برخى از شروح منظوم و منثور زیارت جامعه کبیره است. این کتاب شناسى در پنج بخش تنظیم شده است. در بخش اول و دوم، کتابهاى چاپى عربى و فارسى همراه با مختصات کتابشناختى آنها آمده و در بخش سوم و چهارم مختصات کتابهاى خطى عربى و فارسى که در کتابخانههاى ایران و عراق نگهدارى مىشوند با معرفى نشانى و مآخذ آن معرفى شده است. در پایان، دو اثر که در ترجمه انگلیسى زیارت جامعه نگاشته شدهاند، آمده است.
مستندات قرآنى زیارت جامعه کبیره. عباس نورى
سفینه، ش 16، پاییز 1386، ص 126- 134.
این مقاله برگرفته از پایان نامه کارشناسى ارشد نویسنده با همین عنوان است. وى در این پایان نامه، جملاتى از زیارت- که به نوعى با آیات قرآن ارتباط لفظى یا معنایى دارد- استخراج کرده و در قالب جدولى مشتمل بر 85 مورد، به ترتیب عبارات زیارت و نظم تدوینى قرآن کریم تنظیم کرده است.
معرفت عارفانه و اجمالى از والیان عارف دینى و عارفان والى دین (مقدمهاى بر زیارت جامعه کبیره).
حزب الله اندیشه، ش 2- 3، پاییز و زمستان 1379، ص 93- 96.
نکاتى درباره زیارت جامعه کبیره. صادقرضا قمى
آفاق مهر، ش 43، اسفند 1389، ص 30- 33.
نگرش قرآنى امام هادى (ع) در زیارت جامعه کبیره به امام مهدى (عج). سیدمحمدرضا علاءالدین و سیده فاطمه حسینى
فصلنامه قرآنى کوثر، ش 53، بهار 1394، ص 31- 50.
این نوشتار درصدد تبیین نگرش قرآنى امام هادى (ع) و نقش ایشان در حفظ اسلام ناب محمدى (ص) و تثبیت مقام امامت امام زمان (عج) و نجات آن از گرداب سخت و هولناکى که با آن روبهرو شده بود و مقابله آن حضرت با جریانات انحرافى موجود در جامعه در جهت صیانت از اسلام و اداره تشکیلات وکالت و بیان زیارات و احادیث روشنگر درباره ظهور آخرین منجى، و آمادهسازى اذهان براى دوران حضور و غیبت ولى عصر (عج) و وظایف منتظران بر اساس زیارت جامعه کبیره مىباشد.
نگرشى موضوعى بر زیارت جامعه کبیره. نفیسه نجفى
سفینه، ش 26، بهار 1389، ص 150- 159.
این نوشتار، پس از مقدمهاى کوتاه در باب امامت و معرفى مختصر زیارت جامعه، عبارات آن را در هفت موضوع تقسیم و دستهبندى کرده است. این موضوعات عبارتند از: سلام، شهادت، ابراز علایق، دلیل عرض ارادت، دعا و توسل، معرفى امام و مقام امامت، شئون ائمه.
نیم نگاهى به عصر امام هادى (ع) و میراث ماندگار او. گفتوگو با آیتالله محمدعلى گرامى
افق حوزه، ش 364، خرداد 1392.
در گفتوگو با آیتالله محمدعلى گرامى، ایشان به عصر دهمین امام همام شیعیان، حضرت امام هادى (ع) و میراث حدیثى آن حضرت و همچنین شرح کوتاهى از فرازهاى زیارت جامعه کبیره پرداختهاند.
واکاوى آثار تطهیر ائمه (علیهم السلام) در زیارت جامعه کبیره. فتحالله نجارزادگان و مهدى عارفىجو
پژوهشهاى اعتقادى- کلامى، ش 14، تابستان 1393، ص 147- 160.
طهارت و عصمت ائمه (علیهم السلام) از لغزشهاى غیر ارادى، فتنهها، آلودگىها و هرگونه زشتى و پلشتى، توسط خداوند به آنان عطا شده و از جمله مضامین بلندى است که در زیارت جامعه کبیره آمده است. امامان (علیهم السلام) به سبب چنین عطایایى، اقداماتى را در جهت شکر این موهبتها به انجام رساندند؛ از جمله اینکه جلال و شأن خداوند را بزرگ شمردند و کرم او را ستودند و یادش را زنده نگاه داشتند و ... که این نوشتار در پى بیان برخى از این اقدامات و رابطه آن با موهبت عصمت و طهارت به آن ذوات مقدس است.
پایاننامهها
از ژرفاى نور: امامشناسى از منظر زیارت جامعه کبیره. رقیه مسعودى
پایاننامه سطح دو حوزه، مدرسه علمیه بانو مجتهده امین اصفهان، 1385.
بررسى ابعاد عرفانى و اخلاقى زیارت جامعه کبیره. احمد بحرینىپور
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد فسا، 1389.
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى حمیدرضا مستفید و مشاوره علىاصغر باستانى، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد تهران شمال، 1392.
این پایاننامه شامل سه فصل است. در فصل اول کلیات مورد بررسى قرار گرفته است. فصل دوم به بررسى منابع و شروح زیارت جامعه و تعابیر بزرگان درباره آن پرداخته است. در این فصل سه منبع روایى از متقدمین و نُه منبع روایى از متأخرین شیعه آمده است. فصل سوم به دستهبندى اوصاف ائمه معصوم (علیهم السلام) بر اساس اشتراکات لفظى و معنایى اختصاص یافته است. این فصل، قسمت اصلى پایاننامه است و به دوازده بخش تقسیم شده است.
بررسى برخى از ویژگىهاى معصومین (علیهم السلام) در زیارت جامعه کبیره. محمد منتظرى
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد اراک، 1383.
بررسى تطبیقى اوصاف معصومین (علیهم السلام) در قرآن و زیارت جامعه کبیره. مرضیه صدیقزاده
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد زنجان.
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى طیبه سیفى و مشاوره جلال مرامى، رشته زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و علوم انسانى، دانشگاه شهید بهشتى، 1393.
بررسى شبهه غلوّ در زیارت جامعه کبیره. فرشته چهلامیرانى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى محمدهادى قندهارى و مشاوره غلامحسین تاجرىنسب، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده اصول الدین تهران، 1389.
این رساله به بررسى شبهه غلوّ در زیارت جامعه کبیره مىپردازد. در گام نخست، مفهوم زیارت بررسى مىشود؛ سپس معناى زیارت، مشروعیت آن و آداب و ارکان و لوازم آن بیان شده و در ادامه، به شبهاتى پیرامون زیارت در نزد وهابیان پاسخ داده مى شود. در مرحله بعد خود زیارت جامعه به طور مفصل بررسى شده که شامل انواع زیارتهاى جامعه، محورهاى زیارت جامعه، زیارت جامعه در گفتار دانشمندان، اهمیت زیارت جامعه و صحت سند آن مى باشد. بحث بعدى درباره غلوّ، پیشینه مکتب غلوّ، مخالفت متکلمان امامیه با پدیده غلوّ است و در پایان، به این شبهه که آیا اعتقاد به کمالات حجج الهى غلوّ است یا خیر پاسخ داده شده است. در فصل پایانى با عنوان «زیارت جامعه و غلوّ» به شبهاتى درباره فرازهایى از این زیارت که ظاهرا در تعارض با آیات قرآن است، پاسخ داده شده و ثابت شده که هیچگونه غلوّى در عبارات زیارت جامعه دیده نمى شود. در پایان به برخى شبهات به صورت مستند پاسخ داده شده است.
بررسى صنایع بدیعى در دعاى کمیل و زیارت جامعه کبیره. خدیجه شریفزاده
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى عباسعلى بهارى اردشیرى و مشاوره ضیاءالدین العسکرى، رشته زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و علوم انسانى، دانشگاه شهید بهشتى، 1389.
زیارت جامعه کبیره و دعاى کمیل جایگاه والایى بین دانشمندان اسلامى دارند. با توجه به اهمیت و عظمت زیارت جامعه و دعاى کمیل، شروح مختلفى بر آن نوشته شده است؛ ولى هیچ اثرى به طور مستقل به بلاغت آنها، اعم از معانى، بیان و بدیع نپرداخته است. فصل اول این رساله به طور خلاصه به معرفى و جایگاه دعاى کمیل و زیارت جامعه کبیره و همچنین مهمترین شروح آن مىپردازد. در فصل دوم علم بلاغت و به طور خاص علم بدیع از آغاز تا امروز مورد بررسى قرار گرفته است. فصل سوم نیز که خود به دو بخش تقسیم مىشود، محسّنات لفظى و معنوى استخراج شده از صحیفه را در بردارد. نویسنده در این رساله نشان داده که بسیارى از آرایههاى لفظى و معنوى در دعاى کمیل و زیارت جامعه، نمونههایى در متون دیگر دارد.
بررسى مبانى اعتقادى شیعه در زیارت جامعه. لیلا علىرضایى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى ولىالله نقىپور و مشاوره فاطمه هاشمى، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد تهران مرکزى، 1384.
هدف پژوهش بررسى مبانى اعتقادى، از جمله اصول اعتقادى و بحثهاى خاص، از جمله بحث شفاعت، رجعت و جایگاه امامت در نظر زیارت جامعه است. روش پژوهش مطالعه کتابخانهاى و اسنادى و بررسى تحلیلى و مقایسهاى است.
بررسى مستندات قرآنى زیارت جامعه کبیره. عباس نورى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى سیدمهدى صالحى و مشاوره سیدمهدى قریشى، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد خوى، 1385.
در این رساله، جملاتى از زیارت که به نوعى با آیات قرآن ارتباط لفظى یا معنایى دارد، استخراج شده و در قالب جدولى مشتمل بر 85 مورد، به ترتیب عبارات زیارت و نظم تدوینى قرآن کریم تنظیم شده است.
بررسى مضامین قرآنى در زیارت جامعه کبیره. کبرى پروین
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى مهرداد صفرزاده، دانشگاه شهید اشرقى اصفهانى، 1387.
این تحقیق بر آن است تا بر اساس آیات قرآن کریم، به بررسى مضامین قرآنى در زیارت جامعه کبیره بپردازد و آیاتى را که مستقیم و غیرمستقیم (به صورت اشاره لفظى یا مفهومى) در آن وارد شده، مشخص نماید.
پژوهشى پیرامون اوصاف امام در زیارت جامعه کبیره. نفیسه نجفى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى حسن افتخارزاده و مشاوره دلآرا نعمتى پیرعلى، رشته الهیات و معارف اسلامى، دانشکده الهیات و ادبیات عرب، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد کرج، 1386.
پیوستگى توحید با امامت در زیارت جامعه کبیره با رویکرد پاسخ به شبهه غُلوّ. محمدجواد بختیارى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى زهرا کاشانىها و مشاوره سیدمحسن میرباقرى، دانشکده علوم انسانى، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایى، 1393.
هدف از این پژوهش، ردّ شبهه غلوّآمیز بودن متن زیارت جامعه کبیره است که تلاش شده است با توجه به عبارات خود متن زیارت جامعه کبیره ثابت شود که اولویت با توحید بوده و هیچ یک از شئون ائمه (علیهم السلام) به صورت مستقل و بدون اذن الهى مد نظر نمىباشد و نبودن هرگونه غلوّ در این زیارت و بلکه ارتباط و پیوستگى بین توحید و امامت در آن، ثابت گردیده است. نویسنده به روش توصیفى و تحلیل محتوا، با توجه به آیات قرآن کریم و متن زیارتى جامعه و احادیث ائمه (علیهم السلام) به بیان عبارات توحیدى و پاسخ به شبهات پرداخته است.
تبیین کلامى امامت در زیارت جامعه کبیره. زینت پوشه
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى مهناز امیرخانى و مشاوره اعلى تورانى، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، 1393.
این پایاننامه بر آن است تا تبیین کلامى امامت در زیارت جامعه کبیره را بررسى کند تا راهى باشد براى ارتباط قلبى با امامان معصوم (علیهم السلام) و مقدمهاى باشد در شناخت و معرفت آن بزرگواران. در این نوشتار اثبات ضرورت و دلایل شرعى و عقلى وجوب امامت بررسى شده است. شیعه، امامت را از اصول دین و عقاید اسلامى مىداند، ولى دیگر مذاهب کلامى، آن را از فروع دین مىشمارند. ریشه تفاوت این دو دیدگاه به این امر بازمىگردد که از نظر شیعه، نصب و تعیین امام از شئون خداوند و به شیوه انتصابى است؛ ولى در نظر مذاهب دیگر، به نحو دیگرى است. محورهاى اصلى مبحث امامت که بیشتر متکلمان به آن پرداختهاند و در زیارت جامعه کبیره کاوش و بررسى شده، شامل مواردى مانند چیستى امام، راه تعیین و تشخیص امام، صفات، ویژگىها و وجوه ممیزه امام نسبت به دیگران است.
تجلى آیات قرآن در زیارت جامعه کبیره. زینب کسمائى
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد تهران شمال، 1393.
ترجمه الانوار اللامعه فى شرح الجامعه. جواد وصالى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى زینالدین جعفر زاهدى، دانشگاه فردوسى مشهد، 1349.
ترجمه کتاب «الانوار اللامعه فى شرح الجامعه» که به قلم سید عبدالله شُبّر در قرن 13 هجرى نوشته شده است. از دیدگاه نگارنده، این اثر شامل مطالب علمى و فلسفى و دلایل محکم و براهین گویا از قرآن مجید و احادیث معتبر است. نویسنده با دقت نظر و باریکبینى خاص، فواید وحى الهى و رازهاى کلمات پیغمبر اکرم (ص) را با بیانى طبیعى و روان نگاشته است. زیارات بسیارى از اصحاب و یاران ائمه (علیهم السلام) بیان گردیده که زیارت جامعه کبیره از لحاظ بلندى مرتبه و مقام، از بزرگترین آن زیارات است و مؤلف این کتاب سعى بر آن داشته تا معانى نهفته در این زیارت را شرح دهد.
ترجمه کتاب الانوار اللامعه فى شرح الزیاره الجامعه. عمران رجباف
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى جابر اکبرزاده و مشاوره رضا حبیبى، مدرسه عالى فقه و معارف اسلامى، جامعة المصطفى العالمیه، 1384.
این تحقیق، ترجمه، تفسیر، دیدگاهها، فضایل امام هادى (ع) و زیارت جامعه، راههاى امامشناسى و توصیف هدایت از زبان امام هادى (ع) را در زیارت جامعه کبیره بررسى کرده است.
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد اهواز، 1390.
جلوه آیات در ادعیه و روایات. درالنجف پیروى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى عباس همامى و مشاوره ولىالله نقىپورفر، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد فسا، 1379.
این پژوهش مشتمل بر آیاتى از قرآن است که در فرازهایى از زیارت جامعه کبیره و دعاى ابوحمزه ثمالى آمده است. نویسنده در آغاز با استناد به آیاتى که درباره دعا یا تشویق به آن نازل شده، مفهوم و اهمیت دعا از دیدگاه قرآن را بررسى کرده است. آنگاه به شرح فرازهایى از دعاى ابوحمزه و زیارت جامعه پرداخته است.
جلوههاى عرفان در شرح زیارت جامعه کبیره. عالیه شفیعى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى عزتالله دهقان، رشته الهیات و فلسفه، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد علوم و تحقیقات، 1382.
زیارت جامعه کبیره متن و سند (بررسى سند زیارت جامعه و پژوهش دقیق لغوى متن و بررسى نکات ادبى زیارت). وحید شاپورى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى حمیدرضا مستفید و مشاور ه علىاصغر باستانى، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد تهران شمال، 1390.
شرح فرازهاى عرفانى زیارت جامعه کبیره. على اسماعیلى
پایاننامه کارشناسى ارشد، رشته الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد زنجان، 1394.
شرح و ترجمه و اهم نکات ادبى (نحوى و بلاغى) زیارت جامعه کبیره. زهرا آزادىکزج
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى عباس پورعباسى الطائى و مشاوره بتول علىنیا، رشته زبان و ادبیات عرب، دانشکده ادبیات و علوم انسانى، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد اسلامشهر، 1392.
نویسنده در این رساله، پس از مراجعه به کتب و منابع معتبر درباره زیارت جامعه کبیره، ترجمهاى روان و سپس شرحى موجز عرضه کرده و در پایان به شرح نکات نحوى و بلاغى این زیارتنامه پرداخته است.
مبانى قرآنى زیارت جامعه کبیره. عطیه ثابتى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى امیر جودوى، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه تهران، 1388.
هدف این رساله عرضه فقرات و موضوعات زیارت جامعه کبیره بر آیات قرآن کریم است تا در پى آن، میزان هماهنگى زیارت با قرآن روشن گردد. مبانى و موضوعات قرآنى زیارت جامعه در دو بخش معادلهاى مشترک یا مشترکات و شواهد معنایى و لفظى قابل بررسى است. در بررسى مشترکات معنایى، به ترتیب به موضوعات شفاعت، اطاعت و عصیان، علم، بازگشت خلق (معاد)، عصمت، رجعت و تفویض و تصرف در امور عالم پرداخته شده است. مشترکات لفظى نیز خود به دو شکل مشترکات لفظى همسان و مشترکات لفظى یکسان تقسیم گردیده است. مبانى قرآنى لفظى همسان نیز به ترتیب عبارتند از: سلام، شهادت، ارتباط، تعیین معیار حق، تمنا ودعا. از این میان، مبحث ارتباط، خود به ارتباط خدا با اهلبیت (علیهم السلام) و به عکس و ارتباط مردم با اهلبیت (علیهم السلام) دستهبندى شده است.
مبانى قرآنى زیارت جامعه کبیره. ناصر ساجدىفر (شهیدى)
رساله سطح سه حوزه، به راهنمایى مجتبى کلباسى و مشاوره محمدصابر جعفرى، حوزه علمیه قم، 1393.
مقام و منزلت ائمه (علیهم السلام) در زیارت جامعه کبیره. ذاکرحسین عرفانى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى محمدجعفر حسینیان و مشاوره سیدرشید صمیمى، جامعة المصطفى العالمیة قم، 1390.
این پژوهش در پنج فصل، به چند ویژگى ائمه (علیهم السلام) که در زیارت جامعه بدانها اشاره شده، پرداخته است. یکى از آنها عصمت است که برخى عبارات این زیارت، بر آن دلالت دارد و به نظر امامیه، محدوده زمانى عصمت، از هنگام ولادت تا پایان عمر است. عصمت عللى دارد که از جمله آنها، وجود ملکه مانع از معصیت و داعى عفت در معصوم، آگاهى از کیفر گناه و تأیید روحالقدس است. نویسنده رهیافتهاى عصمت، ادله عقلى عصمت و ادله نقلى را از آیات و روایات ارائه نموده است. ویژگى دیگر ائمه، علم غیب، یعنى عالم بودن به اسرار غیب به اذن خداوند است که با ادله عقلى و نقلى و از آیات و روایات ثابت است. نویسنده چند دلیل عقلى و نقلى و دیدگاههاى دانشمندان درباره علم غیب را ارائه نموده است. همچنین به دوازده جمله از زیارت جامعه کبیره، همراه با آیات و روایات حاکى از علم غیب ائمه اشاره شده است.
واکاوى اسلوب، معنا و عاطفه در دعاى عرفه امام حسین (ع) و زیارت جامعه کبیره امام هادى (ع). نرگس معتمدى بارزیلى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى امیر مقدم متقى و مشاوره عبدالاحد غیبى، رشته ادبیات عربى، دانشکده ادبیات و علوم انسانى، دانشگاه شهید مدنى آذربایجان، 1393.
در زیارت جامعه کبیره اسلوب، معنا، عاطفه و خیال به عنوان عناصر ادبى در آفرینش اثر ادبى نقش مهمى دارند و هر یک به عنوان مکمل یکدیگر، با تأثیرى که بر خواننده مىگذارد، موجب ماندگارى اثر ادبى مىشود. این پژوهش در صدد است تا به روش توصیفى- تحلیلى به واکاوى اسلوب، معنا و عاطفه این زیارت و نیز دعاى عرفه امام حسین (ع) پرداخته و ساختارهاى زیباى اسلوب، معنا و عاطفه این زیارت و دعا را نشان دهد و درجه فصاحت، بلاغت و موسیقى متن را با استفاده از آرایههایى که در آن به کار رفته است، تبیین کند. از خلال بررسىهاى انجام گرفته، این مطلب به دست آمد که حضرت سیدالشهداء و امام هادى (علیهما السلام) این نیایش و زیارت پرطنین و پر محتوا را از روى طبع و به دور از تکلف و در نهایت اخلاص و بندگى، در نثرى فنى بر زبان مبارکشان جارى کردهاند. در دعاى عرفه و زیارت جامعه کبیره، تناسب الفاظ با یکدیگر، استشهاد به قرآن و کاربرد صور خیال در استحکام و قوت اسلوب، نقش مهمى داشته و علاوه بر آن باعث ژرفایى معنا گردیده است.
وظیفه امت در برابر امام معصوم (ع) در زیارت جامعه کبیره. راضیه عبدالهى
پایاننامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى عبدالرضا زاهدى، دانشکده اصول الدین، 1392.
در این پژوهش، وظایف امت در برابر امام معصوم (ع) در زیارت جامعه بیان شده است. از آنجا که در هر زیارتى سندیت آن بسیار مورد توجه است، لذا در این پژوهش ابتدا به بررسى اسناد و رجال زیارت جامعه کبیره پرداخته و سپس وظایف امت را در برابر امام معصوم بیان مىکند. اگرچه زیارت جامعه کبیره داراى موضوعات مختلف در باب امامت است، اما در این پژوهش با تکیه بر متن زیارت، وظایفى چون شهادت بر صفات امام، طلب شفاعت از امام، محبت نسبت به امام، انتظار امام زمان و اعتقاد به رجعت ائمه (علیهم السلام)، پناه آوردن به امامان، فداکارى در راه ائمه با همه امکانات و ایمان به ائمه و تصدیق ایشان را براى امت بیان مىکند و به بحث تولى و تبرى مىپردازد.
[1] .« بررسى سندى زیارت جامعه کبیره»، شیخ محمد سند، ترجمه مهناز فرحمند، سفینه، شماره 15، تابستان 1386.
