مقدمه
سفرنامه، نوعى گزارش است که نویسنده در قالب آن، مشاهدات خود را از اوضاع شهرها یا سرزمینهایى که به آنها سفر کرده را شرح مىدهد و اطلاعاتى از بناهاى تاریخى، مساجد، کتابخانهها، بازارها، بزرگان، آداب و رسوم ملى و مذهبى مردم، موقعیت جغرافیایى، جمعیت، آب و هوا، زبان اهالى و مناطقى که بازدید کرده است، در اختیار خواننده قرار مىدهد. سفرنامهها گنجینههایى از اطلاعات هستند که از طریق آنها گاه مىتوان به واقعیتهایى از وضع اجتماعى، سیاسى و اقتصادى دورهاى از تاریخ مردم یا منطقهاى پى برد که دستیابى به آنها از طریق کتب تاریخى ممکن نیست.
یکى از مهمترین سوژهها براى نگارش سفرنامه در گستره ادبیات جهانى، سفرهاى زیارتى بوده و هست. سفرنامههاى زیارتى، یکى از منابع اصلى پژوهش درباره زیارت است. در سفرنامهها اطلاعات ارزشمندى درباره ابعاد مختلف زیارت به چشم مىخورد. اطلاعات موجود در سفرنامهها، توسط مردمشناسان، با توجه به ویژگىهاى زمانى و مشخصات نویسنده آنها تحلیل مىشود.
در این میان، شهرهاى مذهبى عراق، اعم از کربلا، نجف، کاظمین و سامراء که هر کدام مدفن یک یا چند تن از امامان است و آنها را «عتبات عالیات» مىنامند، به عنوان مرکز مهم علمى و آموزشى جهان تشیع اهمیت دوچندان دارند؛ چرا که این شهرها به عنوان قبله دوم شیعیان، بهویژه ایرانیان، از دیرباز مورد توجه شدید آنان بوده است.
مسافرت به عتبات عالیات از جهات مختلفى همواره براى ایرانیان قابل توجه بوده است. از قدیم الایام زائران بسیارى از ایرانیان به زیارت عتبات عالیات مشرف شدهاند که برخى از این زائران خصوصاً در دوره قاجار، اقدام به ثبت و ضبط شنیدهها و دیدههاى خود کردهاند. به همین دلیل سفرنامهها و خاطرات بسیارى تاکنون تدوین و چاپ شده است. برخى از این سفرنامهها توسط صاحبمنصبان و برخى توسط تجار یا علما و نیز برخى توسط افراد ناشناس تدوین شده است. از جمله قدیمىترین سفرنامههاى عتبات مىتوان به این موارد اشاره کرد: سفرنامه ادیب الممالک؛ سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات (شهریار جادهها)؛ سفرنامه عضدالملک به عتبات؛ سفرنامه میرزاخانلر اعتصامالملک؛ سفرنامه ابوالحسن خان فخرالملک اردلان (از حریم تا حرم)؛ سفرنامه علیرضا تبیانالملک تبریزى؛ میرزا رفیع نظامالعلماى تبریزى (سفرنامه غروى)؛ سفرنامه علىاکبر مشکوة السلطان (سفرنامه تبریز- عتبات)؛ سفرنامه میرزا داوود وزیر وظایف؛ سفرنامه سدیدالسلطنه؛ سفرنامه عتبات یا خاطرات میرزا ابوالقاسم امین الشرع خویى.[1] اطلاعات این سفرنامهها در ادامه همین مقاله آمده است.
پس از سقوط صدام دیکتاتور بعثى عراق، هرساله جمعیت ایرانیان مشتاق زیارت عتبات بیشتر مىشود؛ به گونهاى که در سالیان اخیر سالانه حدود دو میلیون نفر از ایران عازم عتبات شدهاند. بسیارى از زائران در سالهاى اخیر نیز مبادرت به نوشتن خاطرات خود از این سفر زیارتى کردهاند. با بررسى جامعى که توسط محقق درباره سفرنامهها و خاطرات منتشر شده ایرانیان از سفر به عتبات صورت گرفت، حدود 106 اثر در این حوزه شناسایى شد. لازم به ذکر است که برخى از این آثار شامل سفرنامه و خاطرات مؤلف به چندین مکان زیارتى مثل مکه و مدینه، عتبات و شامات است. این نوشتار شامل اطلاعات کتابشناسى تمامى سفرنامهها و خاطرات ایرانیان به عتبات عالیات است که تا اردیبهشت 1394 منتشر شده و نویسنده توانسته است آنها را شناسایى کند.
سفرنامه کربلا. تهران، جوان امروز، 1380، 52 ص، پالتویى.
سفرنامه نویسنده به عتبات عالیات است. او احساسات و مشاهدات خود از زیارتگاهها و عتبات را در قالب اشعارى در وصف اماکن مقدس عراق وصف کرده است.
در محضر دوست: به ضمیمه سیرى به کوى عاشقان در عتبات عالیات. قم، صبح پیروزى، 1382، 544 ص، جیبى.
سفرنامه زائران کوى دوست: سفر به عتبات عالیات. مشهد، شاملو، 1385، 152 ص، وزیرى.
سفرنامه مؤلف به سرزمینهاى نجف، کربلا، کاظمین و سامراء است. جغرافیاى طبیعى عراق، مساجد تاریخى عراق، حرمهاى شریف ائمه اطهار (علیهم السلام) در عراق و برخى موضوعات دیگر مطالب این کتاب را تشکیل مىدهند.
این است بهشت: سفرنامه کربلا. قم، باقیات، 1385، 112 ص، رقعى.
سفرنامه مؤلف به شهرهاى زیارتى عراق است. نویسنده که از واعظان مشهور است، با رویکردى عرفانى و معنوى، حاصل زیارت خود را گزارش کرده است. گزارش اماکن مقدس، صحن و مقبرهها و مراقد کربلا بهویژه اوصاف مرقد امام حسین (ع) همراه روضهها و مقتلها و ذکر مصائب جانگداز و نیز توجه به نکات اخلاقى و آموزههاى معنوى، از جمله موضوعاتى است که در این کتاب آمده است.
کربلا سرزمین لالهها. اصفهان، بینش آزادگان، 1387، 88 ص، رقعى.
خاطرات مؤلف از سفر به عراق و زیارت اماکن مقدس عتبات عالیات و بیان اطلاعاتى تاریخى جغرافیایى از این سرزمین است.
گزارش سفر به باغهاى سرخ شهادت: چرا به کربلا مىرویم؟. مشهد، درخشش، 1389، 240 ص، رقعى.
سفرنامه کربلاى نویسنده است. نویسنده در تاریخ دوازده اردیبهشت ماه 1388 عازم این سفر معنوى شده و تمام رویدادهاى سفرش را بر کاغذ آورده است. او مکانهاى تاریخى و مذهبى این سرزمین و قهرمانان و بزرگانش را معرفى کرده و جهت آمادهسازى فکر و روح خواننده براى زیارت، از گفتوگوهایى درونى و صمیمى بهره برده است.
سفرنامه ادیبالملک به عتبات، دلیل الزائرین 1273 ق. تصحیح مسعود گلزارى، تهران، دادجو، 1364، 398 ص، وزیرى.
از جمله سفرنامههاى نوشته شده در دوره قاجار، سفرنامه عبدالعلى ادیبالملک، یکى از درباریان قاجارى، در سال 1273 قمرى به عتبات است. وى گزارش جامعى از اماکن و سابقه آنها و تعمیرات صورت گرفته طى دورههاى مختلف بر آنها داده است.
اشک کربلا. بىجا، بىنا، 11379، 112 ص.
سفر به دیار عشق: عتبات عالیات، کاظمین، سامراء، نجف، کوفه و کربلا همراه با ادعیه. قم، کریمه اهلبیت (علیهم السلام)، 1384، 199 ص، رحلى.
این سفرنامه، شامل مشاهدات نگارنده در سفر به اماکن متبرکه کشور عراق در شهرهاى کاظمین، سامراء، نجف، کوفه و کربلاست. وى به موقعیت جغرافیایى و معرفى آثار تاریخى و وجه تسمیه اماکن مىپردازد. اما بخش دوم نیز شامل ادعیه و زیاراتى است نظیر: زیارت جامعه کبیره، دعاى توسل و زیارت امینالله.
اینجا کربلاست: تفسیر و حدیث، تاریخ و جغرافى. مشهد، یوسف فاطمه (س)، 1390، 312 ص، رقعى.
کتاب اول از مجموعه «اینجا کربلاست» که در قطع رقعى به چاپ رسیده است. در قالب داستانى سفرنامهگونه به شرح و وصف عشق زیارت امام سوم شیعیان، ورود به سرزمین عراق، رسیدن به خاک کربلا و در نهایت زیارت حرم امام حسین (ع) مىپردازد. نویسنده این مجلد، ضمن بیان شور و حال این عنصر روحانى، تمام اطلاعات مورد نیاز در این سفر را با استناد به قرآن، احادیث موجود و تاریخ ارائه داده است.
مجموعه «اینجاکربلاست» با هدف آشنا کردن عاشقان امام حسین (ع) و زائران سرزمین کربلا با مکانهاى زیارتى، رخدادهاى تاریخى و آداب زیارت در کربلا به چاپ رسیده است. کتاب دوم این مجموعه در قالب داستانى سفرنامهگونه، به معرفى مکانهاى زیارتى مثل حرم حضرت عباس (ع) خیمهگاه، تلّ زینبیه، مقام حضرت صاحب الزمان (عج) و ... پرداخته و وقایع مختص هر مکان را با استناد به روایات موجود شرح مىدهد.
خاطرهها و نکتهها از سفر سوم عتبات مقدسه. یاسوج، چویل، 1386، 48 ص، رقعى.
خاطرات نگارنده در سفر به عتبات عالیات در اسفند ماه 1384 است. در سال 1384 اوضاع کشور عراق به علت حضور سربازان آمریکایى و انگلیسى تا حدى مغشوش بود؛ به همین دلیل زیارت عتبات به شهرهاى کربلا و نجف محدود شده و سامراء و کاظمین از برنامههاى زیارتى حذف شده بود. ولى پس ازمدتها بسته بودن مرزهاى ایران و عراق، زائران ایرانى اجازه زیارت یافتند. نگارنده در کتاب ضمن تشریح خاطرات خویش، به معرفى مکانهایى چون حرم حضرت على (ع)، وادى السلام، مسجد حنانه، قبر کمیل، مسجد سهله، مسجد کوفه، و خانه حضرت على (ع) در کوفه مىپردازد.
کربلایى که من دیدهام: سفرنامه عتبات عالیات. اصفهان، فرزانه، 1380، 264 ص، رقعى.
سفرنامه مؤلف به کشور عراق و زیارت عتبات عالیات در سال 1378 است. نویسنده با استفاده از منابع تاریخى و کتابهاى مقتل و تذکره، به شیوه توصیفى و با استفاده از اشعار شاعران، به بررسى موقعیت شهرهاى زیارتى عراق از جمله نجف، کربلا، کاظمین و سامراء و امامان مدفون در این شهرها پرداخته است. تاریخ زندگانى امام على و امام حسین (علیهما السلام) و نهضت عاشورا و مصائب امام حسین (ع) و یارانش، بخش عمده این سفرنامه را تشکیل مىدهد. معرفى مراکز زیارتى عراق و شخصیتهاى بزرگ شیعه که در این کشور مدفونند، از دیگر بخشهاى کتاب است.
صراط النجاة: سفرنامه پیاده تا کربلا. قم، طوباى محبت، 1388، 408 ص، وزیرى.
بررسى فضیلت زیارت امام حسین (ع) در کربلا و زیارت عتبات عالیات در عراق و معرفى اماکن متبرکه و مسیر آنها و توضیحاتى درباره حرمهاى ائمه و امامزادگان در این کشور است. نویسنده در این سفرنامه، توضیحاتى درباره سفر کربلا عرضه کرده و ضمن بیان فضایل زیارت اماکن متبرکه در عراق، به ویژه زیارت امام حسین (ع)، مکانهاى زیارتى در این کشور معرفى شده و خاطرات متعددى از سفر به کربلا و توصیف حرمهاى امامان و امامزادگان صورت گرفته است. نگارنده همچنین مسیرهاى زیارتى اماکن مختلف مذهبى در عراق را معرفى کرده و آداب تشرف به این مکانها را با ذکر سخنان و احوال علما بیان مىکند.
سفرنامه عتبات. نوشته میرزا رضاخان تبیان الملک، تهران، گوهر منظوم، 1384، 360 ص، وزیرى.
گزارش سفر نویسنده به عتبات عراق است. این سفرنامه به دلیل نگاه ویژه آن به برخى مسائل، از جمله اسناد تاریخى مهم است.
سفرنامه عتبات، هند و حج. به کوشش محمدعلى باقرزاده، تهران، نشر مشعر، 1393، 322 ص.
سفرنامه حج و زیارت: شامل نثر و نظم گردآورى و تحقیق درباره مقامات متبرکه زیارتى و سیاحتى کشورهاى اسلامى. قم، زلال کوثر، 1390، 218 ص، پالتویى.
این اثر حاصل سفر نگارنده به مکه و اماکن مذهبى در عراق، سوریه، ایران، عربستان سعودى و لبنان است. نگارنده در قالب سفرنامه، تحقیقات خویش در مورد مقامات متبرکه زیارتى و سیاحتى کشورهاى اسلامى را ارائه نموده و به توصیف شهرهایى مانند نجف، کربلا، کوفه، بغداد، سامراء، کاظمین، حله، مکه، مدینه، دمشق، حلب، بیروت، مشهد، قم، رى و اماکن مذهبى، آرامگاه، مشاهد شریفه ائمه (علیهم السلام) و امامزادگان، مساجد و سایر اماکن متبرکه در آنها پرداخته است. نگارنده تاریخچهاى از بناهاى قبور اهلبیت (علیهم السلام) در این شهر و شرح ویژگىهاى آثار باستانى موجود در آنها ارائه نموده و در مورد دو شهر مکه و مدینه نیز از لحاظ جغرافیایى و اقلیمى به توصیف این دو شهر پرداخته و مقامها و زیارتگاههاى موجود در آنها، تاریخچه بناى کعبه، مسجدالحرام و مسجدالنبى و سایر ابعاد تاریخى و فرهنگى آنها را وصف نموده است.
انوارى از سعادت: خاطرات سفر پیاده از مشهدالرضا تا کربلاى معلى. مشهد، رستگار، 1382، 85 ص، رقعى.
خاطرات نویسنده از سفر کربلاست. او مسیر مشهد تا کربلا را با پاى پیاده طى کرده و مشاهدات فراوانى در مسیر داشته که همه را ثبت کرده است.
عشقبازى ارباب: خاطرات زیارت عتبات عالیات، قم، عصر جوان، 1389، 156 ص، رقعى.
گزارشى از سفر نگارنده به «عتبات عالیات» در سال 1386 است. نگارنده در گزارش خود از این سفر، به جزئیات بسیارى پرداخته است. توصیف اماکن مذهبى و ارائه توضیحاتى درباره آنها، توضیح بخشهایى از زیارتنامهها، بخشهایى از مقتل امام حسین (ع) که در میان راه مطالعه نموده و حتى غذاهایى که در راه خوردهاند و صحبتهایى که با برخى از افراد نموده، در این «سفرنامه» آمده است.
عاشقانهها. تهران، شیخ صفىالدین، 1381، 91 ص، رقعى.
گزارش سفر به عتبات عالیات در چهار شهر عراق است و مشاهدات و احساسات خود را در این سفر توصیف کرده است.
شرح سفرهاى عشق به سوى دلارامم امام حسین (ع). قم، اشک یاس، 1388، 88 ص.
سفرنامه حاج على خان اعتماد السلطنه. به کوشش سیدعلى قاضىعسکر، تهران، نشر مشعر، 1379، 184 ص، وزیرى.
سفرنامه حاج علىخان اعتمادالسلطنه، از مردان سلسله قاجار است. هرچند او متهم به قتل امیرکبیر است و به دلیل ارتکاب این جنایت بزرگ در تاریخ کشور ما، فردى خوشنام نیست، لکن از آنجا که سفرنامه تنظیمى وى، حاوى اطلاعات تاریخى، جغرافیایى، علمى و دینى فراوان است، مىتواند براى دانشپژوهان و به ویژه مورّخان مفید باشد. این سفر که در سال 1263 قمرى (1836 م) انجام گرفته، شامل سفرنامه عتبات عالیات و مکه و مدینه است.
گام به گام با سرزمین عشق. قم، گام به گام، 1382، 136 ص.
عنوان روى جلد: سرزمین عشق: گزارشى از سفر به سوریه و عتبات عالیات در عراق
گزارش سفر نویسنده به زیارتگاههاى مهم عراق و شامات است.
خاطرات سفرهاى نورانى همراه با راهیان نور: خاطرات سفر به سرزمین وحى مکه مکرمه و مدینه منوره، سفر به سرزمین عشق کربلاى معلا، سفر به سرزمین نور. قم، آیین احمد (ص)، 1388، 128 ص، رقعى.
مجموعه خاطرات نویسنده از سفر به مکه و مدینه، عتبات عالیات و مناطق جنگى در جنوب ایران است. در قسمت نخست، شرح زیارت حرم پیامبر (ص) و ائمه بقیع (علیهم السلام) در مدینه و انجام اعمال عمره در مکه مکرمه آمده است. در بخش سفر به سرزمین عشق، خاطرات زیارت حضرت امیرالمؤمنین (ع) در نجفاشرف و زیارت امام حسین و حضرت ابوالفضل العباس (علیهما السلام) در کربلاى معلى، همزمان با ایام تاسوعا و عاشوراى حسینى را نگاشته است. نویسنده در سومین سفرنامه خود، همراهى با راهیان نور به مناطق عملیاتى جنوب و بهویژه شلمچه، خرمشهر و فاو را که مورد بازدید قرار داده، دستمایه سفرنامه خود نموده و با قلمى روان و بدون توضیح و تفصیل، در واقع گزارشى از سفرهاى خود ارائه کرده است.
زیارت عشق کربوبلا سفرنامهسى. شاعر علیرضا حضرتى «ناعمى»؛ مقدمه حسین محمدزاده «صدیق»؛ مقاله ناصر باقرى بیدهندى، تهران: انتشارات فدائیان اهل بیت علیهمالسلام، 1382، 130 ص.
سفرنامه خوبیار. استهبان، ستهبان، 1392، 32 ص.
گزارش سفر نویسنده به سوریه و عراق است.
سفرنامه کربلا: حدیث واقعه. تهران، هماهنگ، 1380، 183 ص.
گزارش سفر نویسنده به کربلاست. کربلا به عنوان سمبل مظلومیت و شهادت نواده رسول اکرم
تا عشق با عشق: سفرنامه دمشق، کربلا، مکه. تهران، نیکتاب، 1383، 149 ص، رقعى.
گزارش سفرهاى مؤلف به چند شهر مهم تاریخى و زیارتى، از جمله مکه و مدینه است. بخش نخست کتاب، یادداشتهاى روزانه، مشاهدات و خاطرات مقابر متبرکه سوریه و عتبات عالیات در عراق در سال 1379 است که با اشارات تاریخى و حکایاتى همراه شده است. بخش دوم شامل خاطرات سفر وى از مدینه و مکه در سال 1382 است.
زیباتر از بهشت: سفرنامه کربلاى معلى و عتبات عالیات. ساوه، محمدعلى رحیمى، 1381، 74 ص، رقعى.
گزارش سفر نویسنده در اواخر خرداد 1380 به زیارت عتبات عالیات در عراق است. وى خاطرات سفر خود را در اماکن متبرک کاظمین، کربلا، نجف و سایر شهرها و مکانهاى مقدس بازگو مىکند. ضمن بیان این خاطرات، به حوادث تاریخ تشیع در این شهرها اشاره شده است. صفحات پایانى، به عکسهایى رنگى از زیارتگاههاى عتبات عالیات اختصاص یافته است.
کربلا کعبه دلها. سارى، آواى مسیح، 1387، 400 ص، وزیرى.
گزارش خاطرات سفر مؤلف به عراق و زیارت اماکن مقدس عتبات عالیات است. وى اطلاعات تاریخى- جغرافیایى از این سرزمین و ویژگىهاى اماکن مقدس را آورده است.
خاطرات خانه خدا و عتبات عالیات در خدمت راهنما. بىجا، حبیبالله پاکگوهر، 1366، 520 ص.
گزارش زیارتگاههاى اسلامى در عربستان سعودى و عراق است. مؤلف براى مأموریت خدمت به زائران، چند سفر به عتبات عالیات و مکه و مدینه داشته است. وى خاطرات خود را به گونهاى تدوین کرده که براى دیگران عبرتآموز باشد.
اشکهاى طلا. قم، بنشاسته، 1393، 229 ص.
سفرنامه از کاشان تا کربلا با ققنوسها. کاشان، مرسل، 1393، 168 ص.
سفر عشق: از شلمچه تا به کربلا. اهواز، کردگار، 1338، 48 ص.
راهیان کربلا: سفرنامه اولین کاروان خانواده معظم شاهد استان خراسان به عتبات عالیات. مشهد، سعیدىمنش، 1378، 222 ص، وزیرى.
گزارش خاطرات چند تن از خانوادههاى شهداست. محتواى توصیفات این سفرنامه، دو بخش عبادى و سیاسى دارد؛ یعنى مسائل معنوى را همراه با رخدادهاى سیاسى بیان مىکند.
سوغات کربلا «عشق». اصفهان، گلبهار، 1386، 172 ص، رقعى.
خاطرات نگارنده از سفر به عتبات عالیات در بهمن ماه 1382 است. وى بنا به نذرى که کرده، پدر و مادر خویش را نیز همراه برده است. نویسنده در طول سفر به اماکن مقدس و مذهبى شیعیان از جمله مرقد امام دهم و یازدهم (علیهما السلام)، مرقد نرجس خاتون (س)، حکیمهخاتون (س)، سرداب امام زمان (عج)، مسجد براثا، نجف، مسجد سهله و کربلا رفته است. وى در سفرنامه خود ویژگىهاى برخى مردم، از جمله گدایان سامراء، سربازان امریکایى مستقر در عراق، مردم خرافاتى و مردم معتقد به خدا و پیغمبر (ص) را بیان مىکند.
سیرى در سرزمین خاطرهها: سفرنامه کربلا. قم، مؤلف، 1380، 215 ص، رقعى.
چاپ دیگر: تهران، نشر مشعر، 1381، 245 ص، رقعى.
خاطرات مؤلف از سفر به شهرهاى نجف، کربلا، کاظمین و سامراء در سال 1378 شمسى است. این خاطرات با معرفى آرامگاهها، مساجد و اماکن متبرکه همراه است. این خاطرات قبلا طى چند گزارش در شماره 43 تا 46 نشریه فرهنگ کوثر منتشر شده است.
راز شهر تشنهها: سفرنامه کربلا. تهران، سوره مهر، 1386، 100 ص، رقعى.
گزارش سفر کوتاهى به عراق و بیان خاطرات زیارت قبر امام حسین (ع) و سفر به شهرهاى مقدس عراق است. در این سفرنامه، نویسنده احساسات و عواطف خود را نسبت به زیارت این اماکن مقدس و دیدن عتبات عالیات و شور و عشق زائران بیان کرده، اطلاعات مختصرى پیرامون اوضاع این شهرها و وضعیت روحى آدمها، وضعیت هتلها و مساجد ارائه نموده است. اشارههاى کوتاهى نیز به حوادث تاریخى کربلا دارد و در عباراتى حماسى و پراحساس، به بیان عشق و شور خود نسبت به مقام و منزلت و جایگاه امام حسین (ع) پرداخته است.
سفرنامه عتبات عالیات (سفرنامه کربلا): گزارش اولین سفر به عتبات عالیات (بهمن 1379). قم، مشهور، 1392، 144 ص.
دیدار یار در کربلا (همراه با دعاى عرفه). قم، عصر رهایى، 1390، 80 ص، رقعى.
نویسنده که همواره شوق زیارت حرم امامان مدفون در عراق را در دل مىپرورانده، در پى سفر خود به آن اماکن مقدسه، درصدد برآمده تا از وقایع غیرمعمولى که براى او روى داده، پرده برداشته و آنها را در قالب سفرنامهاى کوتاه بیان نماید. وى که کسب رضایت امام زمان (عج) را دغدغه اصلى خود در این سفر عنوان نموده، از انفجارى مىگوید که در اثر آن، جدایى روح از بدن و لحظات پس از مرگ را تجربه کرده و سپس به دنیا بازگشته است. در بخش دوم این کتاب و پس از بیان خاطرات، چند قطعه شعر در مناجات با امام حسین (ع) و در پایان، متن کامل دعاى زیارت امام حسین (ع) در روز عرفه نیز گنجانده شده است.
سفرنامه کربلا دیار عاشقان. قم، بقیة العترة، 1382، 148 ص، وزیرى.
چاپ دیگر: قم، گلهاى بهشت، 1383، 266 ص، وزیرى.
خاطرات و ماجراهاى سفر نویسنده به عتبات مقدس در عراق است. نویسنده به همین بهانه ابتدا به بیان مناقب و فضایل امام على (ع) پرداخته و سپس آداب زیارت و فضیلت آن را توضیح داده است. زیارت پیامبران و شخصیتهاى برجسته که در نجف و کوفه مدفون گشتهاند و اعمال مقامهایى که در این مکانهاى مقدس است، از جمله مسجد کوفه و سهله، از دیگر مطالب کتاب است. تاریخچه کربلا، فضیلت زیارت امام حسین و حضرت عباس (علیهما السلام) و آداب زیارت آن دو، فصل دیگرى از کتاب است. فتنههاى وهابیون در تخریب مشاهد مشرفه و جنایات آنان در این مکانهاى مقدس، زیارت کاظمین (علیهما السلام) و قبور افراد برجستهاى که در این دو حرم مدفونند، همچنین زیارت امامان مدفون در سامراء و آداب تشرف به حرم آنان، از دیگر موضوعات کتاب است.
سفرنامه سبز: روایت سفر کاروان فرهنگیان مدرسه شاهد محمد رسولالله (ص). قم، سعید نوین، 1392، 80 ص.
بخت خاک. تهران، موعود عصر، چاپ 3، 1387، 208 ص، رقعى.
گزارش سفر مؤلف به مکه و مدینه و نیز عتبات عالیات است. بخش اول سفرنامه حج و بخش دوم سفرنامه عتبات عالیات نویسنده است. بخش اول این کتاب با عنوان «شوق کعبه» پیشتر توسط انتشارات مؤسسه کیهان منتشر شده بود.
از مشهد الرضا تا مدینة النبى و از خرابههاى شام تا گودال قتلگاه. مشهد، نشر الف، 1384، 311 ص، رقعى.
گزارش سفرهاى زیارتى و سیاحتى و خاطرات مؤلف از برخى زیارتگاههاى اسلامى است. او به مکانهاى متبرک مثل مکه معظمه، مدینةالنبى، مسجدالحرام، غار حرا، حرم مطهر حضرت زینب (س)، خرابههاى شام، وادىالسلام نجف، حرم امام حسین (ع) پرداخته است.
سیر آفاق: سفرنامه عراق و زیارت عتبات عالیات. سارى، پژوهشهاى فرهنگى، 1386، 86 ص.
گزارش سفر نویسنده به شهرهاى زیارتى عراق و ثبت مشاهدات خود است.
نداى صبا در عتبات. قم، معروف، 1391، 200 ص، پالتویى.
سفرنامهاى در توصیف عتبات عالیات در عراق و زیارتگاههاى موجود در آن است. در این کتاب که حاصل مشاهدات نگارنده از عتبات عالیات است، ابتدا از آداب سفر و معاشرت در اسلام بحث شده، آنگاه گزارشى از سفر به بغداد، نجف، کربلا، بصره، کاظمین، سامراء و سایر اماکن مذهبى و تاریخى کشور عراق ارائه شده است. نگارنده توصیفى از مساجد معروف و مهم عراق مانند مسجد سهله و کوفه، مرقد ائمه و امامزادگان مدفون در عراق و برخى از اماکن دیگر زیارتى در آن ارائه نموده و به تشریح اوضاع شهرى استانهاى مختلف عراق نیز پرداخته است.
چشمه خورشید: سفر به عراق، مهر و آبان 74. تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، حوزه هنرى، 1376، 68 ص.
سفرنامه کربلا، نجف اشرف، کاظمین، سامراء و سوریه. سراینده محمدعلى صفرى (زرافشان)، مشهد، علىزاده، 1389، 368 ص، وزیرى.
هفت اقلیم: دلنوشتههایى از سفر به هفت شهر عشق. قزوین: سایهگستر، 1390، 104 ص، رقعى.
سفر به سرزمین عشق. تهران، کانون پرورش فکرى کودکان و نوجوانان، 1382، 48 ص، وزیرى.
سفرنامه و گزارش سیاحتى نویسنده به شهرهاى کربلا، نجف، کاظمین و سامراء است. این کتاب براى گروهاى سنى (د) و (ه (نوشته شده است.
دو فرجام. سقز، سقز، 1384، 190 ص، رقعى.
سفرنامه مؤلف به عتبات عالیات است که مشاهدات خود را از سفر به چهار شهر زیارتى عراق بیان کرده است.
به قصد زیارت. تهران، جهان رایانه، 1377، 76 ص.
به سوى خدا مىرویم. تهران، نشر مشعر، 1381، 295 ص، رقعى.
چاپهاى دیگر: بهسوى خدا مىرویم با حج، قم، نشر حر، بىتا، 168 ص؛
بهسوى خدا مىرویم با هم به حج مىرویم، تهران، مسجد هدایت، 1332، 168 ص.
گزارش سفرهاى زیارتى نویسنده به عتبات عالیات و مکه و مدینه در سال 1331 شمسى (1371 قمرى) است. مؤلف و همراهانش با عبور از کشور عراق و زیارت اماکن مقدس کربلا و کاظمین، راهى شام مىشوند. پس از استراحتى در شام، به بیروت رفته و از آنجا با هواپیما عازم عربستان مىشوند. هواپیما در جده فرود مىآید و از آنجا به سمت مکه حرکت مىکنند.
سفر به اقلیم عشق (حاوى 5 سفرنامه به عتبات عالیات از سال 1298 تا سال 1360 هجرى قمرى). تحقیق و تصحیح سیدخلیل طاوسى، قم، مجمع ذخایر اسلامى؛ مؤسسه تاریخ علم و فرهنگ، 1393، 450 ص، وزیرى.
توصیف پنج سفرنامه و بیان مفاد آنها موضوع این کتاب است. در این پنج سفرنامه تحت عناوین: سفرنامه تألیف فردى (داماد عمیدالملک) ناشناس؛ روزنامه کربلا، تألیف صفاءالسلطان؛ سفرنامه عتبات، تألیف میرزا حسینخان مهاجرانى؛ سفرنامه خان افغان و سفرنامه عتبات عالیات، تألیف حیدرعلى صلواتى، حاصل مشاهدات سفرهاى نویسندگان آنان به شهرهاى مقدس و زیارتى، منعکس شده است. نویسنده از زبان نویسندگان این سفرنامهها به توصیف کیفیت زیارت زائران قبور ائمه مدفون در کربلا، نجف، کاظمین، سامراء و برخى از امامزادگان پرداخته و کیفیت سفرهاى زیارتى و خطرات مربوط به آن را از منظر آنان گزارش نموده و برخى از حوادث مربوط به سفرهاى زیارتى به عتبات عالیات را بیان کرده است. وى همچنین مشاهدات این افراد را از سفرهاى زیارتى خویش مطرح کرده و ویژگىهاى شهرهاى زیارتى عراق و آداب و رسوم مردم این شهرها را نیز بیان نموده است.
هشت بهشت روى زمین: مجموعهاى از گوهرهاى معرفت براى زائران نجف، کربلا، کاظمین و سامراء. قم، بهشت بینش، 1385، 264 ص، رقعى.
خاطرات نگارنده از سفر به شهرهاى زیارتى عراق است. او به معرفى مشاهد مشرفه و اماکن مقدسه در در این کشور مىپردازد. نویسنده با استفاده از منابع تاریخى و روایى، به معرفى اماکن زیارتى و شرح حال شخصیتهاى مدفون در این مشاهد پرداخته تا براى زائران عتبات عالیات، جداى از زیارت، درایت و معرفت به همراه داشته باشد. مؤلف در این کتاب جداى از معرفى حرم ائمه مدفون در عراق، به دیگر اماکن مقدس چون حرم حضرت ابوالفضل (ع)، مرقد مسلم بن عقیل، میثم تمار امامزاده سیدمحمد، تلّ زینبیه، مسجد سهله، مسجد کوفه، وادىالسلام، مسجد بُراثا، مقابر علما، مقامات انبیا و ... اشاره کرده و به اهمیت زیارت این اماکن و معرفى آنها پرداخته است.
سفر به دیار نور: خاطرات زیارت عتبات عالیات. یزد، انتشارات امیر سیدعلىزاده، 1391، 80 ص، رقعى.
نویسنده در روایتى سفرنامهگونه، خاطرات خود را از سفر به عتبات عالیات نقل و بازنویسى کرده و آداب و رسوم و مناطق مختلف را با یکدیگر مقایسه کرده است. مسیر حرکت در این سفرنامه از مرز شلمچه تا نجف اشرف و از کاظمین تا کربلاى معلّا بوده است. همچنین تاریخچه کوتاهى از شهرهایى که در مسیر عراق واقع شده نیز ارائه گردیده و کتاب با عکسهایى مرتبط با موضوع، مستند شده است.
سفرنامه عضدالملک به عتبات. به کوشش حسن مرسلوند، تهران، مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگى، 1370، 256 ص، رقعى.
یکى از سفرنامههاى باقىمانده از دوره قاجار است. در میان سفرنامههاى دوران قاجار، سفرنامه حاضر از اهمیت ویژهاى برخوردار است. این سفرنامه شرح مأموریتى مذهبى است که توسط عضدالملک قاجار به عتبات عالیات انجام گرفته است. نویسنده در اواخر سال 1283 ق. از طرف ناصرالدین شاه مأمور شد که خشتهاى طلاى گنبدهاى مطهر امام على النقى و امام حسن العسکرى (علیهما السلام) را به عتبات برده و به شیخ عبدالحسین تهرانى (شیخ العراقین) تحویل دهد. این سفر از روز سهشنبه دوازدهم ذىالقعده 1283 آغاز شده و در روز دوشنبه نهم جمادى الاولى 1284 پایان پذیرفته است. مسیر سفر از این شهرها بوده است: تهران- شهر رى- قم- ساروق- کنگاور- کرمانشاهان- کرند- قصرشیرین- خانقین- بعقوبه- خانقین- قصرشیرین- کرند- کرمانشاهان- کنگاور- همدان- آوج- تهران.
آیینه در کربلاست (سفرنامه ادبى- پژوهشى عتبات عالیات). مشهد، ضریح آفتاب، 1390، 176 ص، رقعى.
موضوع کتاب، شرح سفر نگارنده به عتبات عالیات است. کتاب حاضر، با هدف ثبت
وقایع و رخدادهاى سفر به عتبات عالیات و برداشتن گامى در راه شناساندن عتبات مقدسه و اوضاع و احوال این سفر روحانى تدوین گردیده است. کتاب، مشتمل بر شرح سفر ده روزه نگارنده به عتبات عالیات است. این سفر در تاریخ 28 اسفند 1389 آغاز گردیده و در روز هشتم فروردین 1390 پایان یافته است.
از حریم تا حرم: سفرنامه ابوالحسن خان فخرالملک (اردلان) به عتبات. به کوشش محمدرضا عباسى، تهران، سازمان اسناد ملى ایران، 1372، 129 ص، وزیرى.
سفرنامه ابوالحسنخان فخرالملک از جمله صاحبمنصبان دوره قاجار است که مدتى وزیرالتجار بوده است. وى در سال 1304 قمرى به عتبات عالیات سفر مىکند و گزارشى از سفر خود نوشته است.
در حریم یار: یادنامه سفر به عتبات عالیات. تهران، آیه، 1378، 279 ص، رقعى.
سفر به قبله عشق: از تبریز تا کربلا. قم، مشهور، 1382، 192 ص، رقعى.
سفر به آنجا که بوى حسین (ع) مىدهد. اهواز، معتبر، 1391، 104 ص، رقعى.
خاطرات سفر زیارتى نویسنده به عتبات عالیات در اردیبهشت سال 1390 است. نویسنده در این کتاب، علاوه بر بیان خاطرات، اطلاعاتى درباره شهرها و اماکن داده است.
سفرنامه و جامعالزیارات عتبات عالیات در عراق. تهران، احسن، 1390، 480 ص، جیبى.
سرزمین خورشید. مشهد، نشر ولىعصر (عج)، توس، 1384، 2 جلد.
خاطرات سفر نویسنده به عتبات عالیات در سال 1382 شمسى است. وى به صورت روزانه خاطرات سفر را ثبت کرده است. نویسنده براى هر روز عنوانى را برگزیده است. براى نمونه، اولین روز سفر (با مادرى مهربان)، دومین روز سفر (با امواج نور)، سومین روز سفر (با غسل و وضو وارد شوید)، چهارمین روز سفر (در سرداب حضور) و ...
پرواز ملائک بر فراز کربلا: مشتمل بر سفرنامه عتبات عالیات. مشهد، قاف مشهد الرضا (ع)، 1388، رقعى.
سفر به وادى عشق: سفرنامه کربلا. قم، خرم، 1381، 112 ص، رقعى.
کربلایى که من دیدم: سفرنامهاى از کربلا و گزارشات از یک مرکز نیرومند اسلامى. قم، پیروز، 1389، 80 ص، رقعى.
این کتاب که به انگیزه سفر به عتبات عالیات در سال 1378 نگارش یافته، در واقع مرورى است بر تاریخ تشیع در عراق و گزارشى از مهمترین حوادث، نیز اقدامات مهم چهرههاى برجسته شیعى و آثار و مقابر آنها در قرون گذشته؛ به ویژه قرون نخستین اسلامى که با اشاراتى به مراحل سفر زیارتى همراه است
مُلک رى (خاطرههایى از سفر به عتبات عالیات). قم، بوستان کتاب قم، 1390، 200 ص، رقعى.
سفرنامه نویسنده به عتبات عالیات است که در آن عشق مردم پاکدل به اهلبیت (علیهم السلام) را به تصویر کشیده و در جاى جاى آن، رد پاى مُلک رى را در آن نشان داده و دو صف از یاران
امام حسین (ع) و لشگریان عمربن سعد را در قالب بیان خاطراتى در این سفرنامه معرفى کرده است. نگارنده ضمن بازگو کردن مشاهدات خود در این سفر و گفتوگوهایى که با برخى شخصیتهاى علمى در طول سفر داشته، به تبیین اهمیت زیارت امام حسین (ع)، تحلیل قیام آن امام، تجزیه و تحلیل تاریخ اسلام و چگونگى شکلگیرى واقعه کربلا پرداخته و ابعادى از مظلومیت ایشان و عدم درک واقعه عاشورا توسط عده زیادى از مردم را بیان نموده و فاجعه کربلا را پروندهاى باز توصیف کرده که همواره افراد در این صحنه در حال معرفى خویش هستند. وى براى تبیین دیدگاههاى خویش، به آیات و روایات متعددى استناد کرده است.
روزنامه سفر حج عتبات عالیات و دربار ناصرى (1309- 1312 ق/ 1271- 1273 ش). به کوشش رسول جعفریان، قم، مورخ، 1386، 216 ص، وزیرى.
گزارش سفرهاى بانویى کرمانى به نام بانو «علویه کرمانى» به عتبات و مکه و مدینه است. او در سال 1309 قمرى از کرمان عازم بمبئى و از آنجا با کشتى عازم جده شد و پس از انجام اعمال حج، از راه جبل به عتبات عالیات بازگشته و پس از زیارت مراقد اهلبیت (علیهم السلام) عازم ایران شده است. وى در قم به جاى بازگشت به کرمان، عازم تهران شده و در آنجا به دلیل آشنایى با برخى از امراى کرمان به درون دربار ناصرى راه پیدا مىکند. دو سوم سفرنامه، مطالب مربوط به دربار ناصرى است.
زمستان در بغداد: دستنوشتههایى از سفر خبرنگاران امور حج و زیارت سازمان صدا و سیماى جمهورى اسلامى ایران به کشور عراق، همزمان با سالروز اربعین حسینى. تهران، دانشآموز، 1386، 34+ 43 ص، رقعى.
مجموعه یادداشتهاى نگارنده از سفر به کشور عراق به همراه گروه اعزامى امور حج و زیارت سازمان صدا و سیماى جمهورى اسلامى ایران در اسفند 1384 شمسى است. این کتاب به دو زبان فارسى و انگلیسى است. این سفر همزمان با سالروز اربعین حسینى صورت گرفته و شامل مشاهدات نگارنده از آشوبهاى ایجاد شده در بغداد، چگونگى آماده ساختن مقدمات مراسم اربعین حسینى در کربلا و نحوه برگزارى این مراسم در کربلاست.
در محضر دریاى عشق: سفرنامه کربلاى معلا. تهران، عباس کیانىانبوهى، 1384، 154 ص، رقعى.
این مجموعه، اشعارى عمدتاً با مضامین دینى و مذهبى در قالب غزل و مثنوى درباره مرقد شریف حسینى و روضه علوى در نجف اشرف و دیگر ائمه شیعه در کاظمین و سامراء است؛ ضمن آن که در بخشى از کتاب، شرح سفر شاعر به کربلا به نظم کشیده شده است.
همسفر عشق: سفرنامه کربلا. شیراز، فرامتن، 1384، 95 ص، رقعى.
سفرنامه نویسنده از خاطرات سفر به عتبات عراق بهویژه کربلاست و دربردارنده نوشتهها، خاطرات و شرح آثار فرهنگى سفر به کربلا و ذکر تحولات نگارنده است. کاظمین، سامراء، قبرستان وادى السلام، قبور مشاهیر در نجف، گودال قتلگاه و حرم حضرت ابوالفضل (ع) از جمله مکانهایى است که در کتاب توصیف شده است.
سفرنامه عتبات. تهران، منیر، 1390، 160 ص، رقعى.
نگارنده در این سفرنامه بر آن است تا علاوه بر شرح ماجراى این سفر زیارتى، زیارتگاههاى اسلامى عراق را معرفى نماید و احساسها و عواطف خویش را توصیف کند.
سفر عشق بوى دیگرى دارد: گزارشى عاشقانه از یک سفر. تهران، آسیم، 1383، 120 ص، پالتویى.
چاپ دیگر: تهران، ذهنآویز، چاپ 2، 1386.
سفر به مسلخ عشق: عتبات عالیات. رشت، نشر بلور، 1391، 230 ص.
ترنمى از عشق. تهران، واژه نو، 1391.
گزارش سفر نویسنده به عتبات عالیات عراق بهویژه زیارت قبور اهلبیت (علیهم السلام) است و در کنار آن، به برخى روایات مذهبى و تاریخى اشاره مىنماید.
از کربلاى ایران تا کربلاى عراق. تهران، پرچین، 1382، 28 ص.
پیاده تا بهشت ...: خاطرات پیادهروى از نجف تا کربلا، اربعین سال 1390، از نجف تا کربلا، اربعین سال 1391 .... قم، باقیات، 1393، 176 ص، رقعى.
مجموعه خاطراتى از پیادهروى کاروانهاى حسینى از نجف تا کربلاست. در این کتاب چندین سفرنامه زیارت امام حسین (ع) در اربعین آن امام از سالهاى 1390 تا 1392 درج شده است. نویسنده، سفر کربلا را با هیچ سفرى حتى سفر خانه خدا قابل قیاس ندانسته و رنج سفر زیارت اربعین امام حسین (ع) را رنجى لذتبخش توصیف کرده است. وى در قالب سه سفرنامه، مشاهدات خویش از زیارت اربعین در سه سال متوالى با پاى پیاده را بیان کرده و شنیدهها و دیدههاى خویش از اعتقادات مردم و راهپیمایان که در این سفر با او همراه بودند را منعکس نموده است. وى برنامهها و حوادث این سه سفر را بیان کرده و میزان عشق و علاقه مردم شیعه به اهلبیت (علیهم السلام) به ویژه امام حسین (ع) را با توجه به حالات زائران آن امام و بازگویى عقاید آنان، بیان کرده است.
مشکوة المسافرین: سفرنامه تبریز- عتبات. تصحیح میرهاشم محدث، تهران، گوهر منظوم، 1384، 188 ص.
چاپهاى دیگر: تهران، پانیذ، 1384، 192 ص؛ تصحیح میرهاشم محدث، تهران، سفیر اردهال، 1392، 163 ص.
این کتاب سفرنامه عتبات مشکوة السلطان است که در سال 1317 از تبریز به عتبات رفته و بازگشته و وقایع سفر خود را در این سفرنامه به رشته تحریر درآورده است. میرزا على وقایعى، متخلص به «مشکوة» (1289- 1351 ق.) فرزند میرزا داود وقایعنگار در سال 1289 ق زاده شد. وى از ادبا، شعرا و خوشنویسان آذربایجان بوده و دیوان شعرى شامل دههزار بیت داشته است. از جمله مزایاى کتاب حاضر اشاراتى به وضع ارزاق عمومى در آن روزگار است. گو اینکه وضعیت کمبود غلات و مایحتاج عمومى سابقه داشته است:
عجیب است که با وجود این همه گندم که همه روزه وارد تبریز مىشود، باز عمل نان مغشوش است. حضرت واهب العطایا خود به حال ضعفا و فقرا ترحم فرماید.
مشکوة السلطان مشهودات خود را از بعضى بناهاى تاریخى، کتیبهها و اوقاف در طور مسیر نقل کرده است. وضعیت شهرها، دهات، احوال مردم و سکنه، اقدامات سلاطین در آبادانى، و بیان وضعیت مشاهد مشرفه از ویژگىهاى دیگر این سفرنامه است.
هفت روز در حریم ولایت (سفرنامه کربلا). تهران، وداد، 1389، 162 ص، رقعى.
این کتاب در برگیرنده گزارش سفر نگارنده به کربلا و زیارت امام حسین (ع) است، که در پنج بخش، با عنوانهاى: حرکت به سوى عراق؛ نجف اشرف؛ کوفه؛ کربلا و کاظمین و سامراء به نگارش درآمده است.
با من به عتبات عالیات بیایید: سفرنامه. اصفهان، علمآفرین، 1385، 176 ص.
سفرنامه عشق. تهران، مرکز فرهنگى و انتشاراتى ایتا، 1380، 116 ص.
با راهیان دیار عشق. تهران، نیکتاب، 1385، 69 ص، رقعى.
نویسنده سفرنامه در روز هفتم مهرماه 1380 همراه با تنى چند از کاروانیان به عراق سفر مىکند. خاطرات نویسنده ابتدا مربوط به شهر بغداد و سپس دیگر اماکن زیارتى، بهویژه مرقد امامان معصوم (علیهم السلام) است که طى آن، فضاى حاکم و محیط پیرامون اماکن توصیف مىشود و از اتفاقات روزمره نیز سخن به میان مىآید.
از زینبیه تا کربلا، تهران، دانشآفرین، 1380، 61 ص، وزیرى.
چاپ دیگر: تهران، رشد اندیشه، چاپ 2، 1387، 94 ص، وزیرى.
نویسنده این کتاب را به منظور راهنمایى زائران و انتقال تجارب سفر خود به دیگران نوشته است. براى نمونه نام چند مکان زیارتى از این قرار است: حرم حضرت رقیه (س)، حرم حضرت ابوالفضل (ع)، باب الصغیر دمشق، حرم حضرت زینب (س) و حرم امام حسین (ع).
دوباره شیعه شدم: سفرنامه فرات. با مقدمه و رباعیاتى از محمدجواد غفورزاده شفق، مشهد، رستگار، 1383، 92 ص، رقعى.
بررسى تاریخچه و تأثیرات اجتماعى عتبات عراق و زیارت آنها موضوع این کتاب است که در قالب سفرنامه نویسنده بیان شده است. نویسنده همچنین تلاش کرده تا با بررسى اعتقادات شیعه، نقش زیارت عتبات در ترویج عقاید شیعه را بررسى کند.
روزنامه سفر مشهد، مکه و عتبات 1315- 1316 ق. به کوشش رسول جعفریان، با همکارى حمیدرضا نفیسى، تهران، نشر مشعر، 1392، 284 صفحه، وزیرى.
متن سفرنامه میرزا حسن موسوى اصفهانى به مشهد مقدس و سپس مکه و مدینه و در نهایت عتبات عالیات عراق در سال 1315- 1316 ق. است. نویسنده فردى روحانى از خاندان علم و سیادت و علاقهمند به مکتب شیخیه بوده است. بخش نخست این سفرنامه، سفرنامه مشهد است که تقریبا به لحاظ روش ثبت و نگارش مستقل است. مدت اقامت وى در مشهد نزدیک به دو ماه بوده است. سپس به قصد حج، از مسیر عشق آباد به باکو و از آنجا به استانبول، اسکندریه، سوئز، جده، و پس از زیارت حرمین، از راه جبل، به عتبات آمده و سپس از طریق قصرشیرین وارد ایران شده و با عبور از شهرهاى مختلف وارد اصفهان شده است. بدین ترتیب کتاب حاضر همزمان، سفرنامه مشهد، حج و عتبات است. این سفرنامه در مقایسه با سفرنامههاى دیگر ایرانى و شیعى این امتیاز را دارد که نویسنده طى آن مرقد یازده امام را نیز زیارت کرده است.
سفرنامه وصال: سى سال آرزوى کربلا. قم، طاووس بهشت، 1381، 160 ص.
زیر ناودان طلا: سفرنامه زیارت یک کودک. تهران، کانون پرورش فکرى کودکان و نوجوانان، 1374، 50 ص.
در قدیم اگر خانوادهاى آرزومند داشتن فرزند بود، نذر مىکرد که در صورت فرزنددار شدن، موهاى او را کوتاه نکند، مگر در حرم امام حسین (ع) و هموزن موى کوتاه شده فرزند، به حرم، طلا هدیه کند تا خرج امور مسلمانان شود. این نذرى بود که براى نویسنده این سفرنامه نیز واقع شد. خواننده امروزى با مطالعه داستان سفر وى به کربلا، به کربلاى آن روزها سفر مىکند و با رسم سفر در گذشته آشنا شده و سختىهاى این مسافرتهاى دور را به خوبى درک مىکند.
مسافر نگاه سرخ (رهاورد کربلا و نجف). رشت، نشر گیلان، 1390، 80 ص، رقعى.
خاطرات یکى از خادمین حرم حضرت ابوالفضل (ع) از مدت حضورش در کربلاست.
سفرنامه عتبات سال 1287 قمرى. به کوشش ایرج افشار، تهران، فردوسى، عطار، 1363، 289 ص، وزیرى.
ناشران دیگرى نیز این کتاب را منتشر کردهاند. اطلاعات این چاپها در زیر آمده است:
- سفرنامه ناصرالدین شاه به کربلا و نجف، به کوشش خانه تاریخ و تصویر ابریشمى، تهران، 1389، 184 ص، وزیرى.
- سفرنامه عراق عجم، به ضمیمه تاریخ و جغرافیاى راه عراق عجم، نوشته محمدحسنخان اعتمادالسلطنه؛ به تصحیح میرهاشم محدث، تهران، اطلاعات، 1378، 384 ص.
- شهریار جادهها: سفرنامه ناصرالدین شاه به عتبات، تصحیح محمدرضا عباسى و پرویز بدیعى، تهران، سازمان اسناد ملى ایران، 1372، 303 ص، وزیرى.
گزارش سفرنامه ناصرالدین شاه قاجار به عتبات عالیات در سال 1287 قمرى است. این اثر از اسناد تاریخى مهم براى مطالعه تاریخ ایران و منطقه است. وضعیت راهها از تهران تا کربلا و نجف، وضعیت اجتماعى مردم در شهرها و روستاها در ایران و عراق و دیگر مسائل فرهنگى و اجتماعى توصیف شده است.
سفر به آسمانى دیگر. تهران، مؤسسه فرهنگى مطبوعاتى جامجم، 1381، 146 ص.
گزارش سفرهاى نویسنده به سوریه و عراق است.
سفرى به سوى عشق. تهران، نورسان، 1385، 44 ص.
سفر عشق: همراه با زائران کوى دوست در سرزمین عراق. شیراز، مؤسسه فرهنگى هنرى و انتشاراتى میرزاى شیرازى (امیدواران)، 1381، 140 ص.
مجموعه خاطرات نویسنده از سفر به عتبات عراق، به ویژه کربلا و نجف است. وى با قلمى ادبى به بیان احساسات و مشاهدات خود پرداخته است.
سفرنامه زیارتى. رشت، حرف نو، 1، 54 ص، رقعى.
80000 متر عشق. اصفهان، مرغ سلیمان، 1393، 84 ص، رقعى.
این کتاب، گزارشى از وقایع سفر زیارتى نویسنده در ایام اربعین حسینى در سال 1392 شمسى است. از آنجا که فاصله میان نجف تا کربلا، 80 کیلومتر است و در ایام اربعین تمام طول این مسیر، نمایشى از عشق و ارادت خاص و شیعیان و عزاداران به سیدالشهداست، نویسنده این کتاب را «80000 متر عشق» نامیده است.
در کوى جانان: سفر به حرم ائمه (علیهم السلام) در عراق. قم، بوستان کتاب قم، 1381، 152+ 16 ص، رقعى.
معرفى آثار اسلامى و تاریخى و اماکن مقدس شهرهاى مذهبى عراق به ضمیمه تصاویر آن است که در قالب سفرنامه ارائه شده است. نویسنده با قلمى شیوا و با لحنى احساسى، حالات و مشاهدات خود را در این سفرها بیان داشته و به توصیف هریک از مکانهاى مقدسى که به زیارت آنها مشرف شده، پرداخته است. اماکن مقدس نجف و کوفه نظیر حرم امام على (ع)، قبر میثم تمار، خانه امام على (ع)، مسجد کوفه، مسجد سهله و بازار نجف و سپس حرم امام حسین (ع) در کربلا و مزارها و مشاهد شریفى چون حرم حضرت ابوالفضل (ع)، قبور طفلان مسلم و عون (علیهم السلام) از جمله مشاهد مشرفهاى است که سفرنامهنویس به توفیق زیارتشان نایل شده و آنها را وصف کرده است. اماکن مقدس در کاظمین و سامراء، به ویژه قبور امامان معصوم (علیهم السلام) در این دو مکان و نیز زیارت قبر سیدمحمد و مسجد براثا از دیگر مطالب این سفرنامه است.
سفرنامه میرزا داود وزیر وظایف. بهکوشش على قاضىعسکر، تهران، نشر مشعر، 1379، 263 ص، وزیرى.
بخشى از این سفرنامه به عتبات عالیات اختصاص دارد. نویسنده این سفرنامه میرزا داود حسینى، معروف به «وزیر وظایف» آستان قدس رضوى است. وى که در حکومت «آصف الدوله» در خراسان موقعیت و جایگاه ویژهاى داشته، در ماه شوال سال 1322 قمرى و در سن چهل و پنج سالگى سفر حج را آغاز کرده، از طریق مشهد، عشقآباد، باکو، تفلیس، بندرگاه بلغر، اسلامبول، پورتسعید و کانال سوئز به جده رفته و پس از انجام مناسک حج و زیارت مدینه منوره، به عتبات عالیات مشرف شده، سپس از طریق «خانقین» به ایران بازگشته است.
روزنامه سفر عتبات و مکه 1317 ق/ 1279 ش. به کوشش رسول جعفریان و کیانوش هفت لنگ، تهران، علم، 1388، 168 ص، وزیرى.
خاطرات یکى از زنان دوره قاجار، مشهور به «سکینه سلطان وقارالدوله اصفهانى»، همسر ناصرالدین شاه قاجار از سفر به عتبات عالیات و مکه مکرمه در سال 1317 قمرى (1279 ش) است. وى چهار سال پس از کشته شدن ناصرالدین شاه، به سال 1317 عازم سفر عتبات و مکه مىشود و وقایع سفر خود را ثبت مىکند. در این سفرنامه علاوه بر بازگویى وقایع سفر، احساسات نویسنده آن، یعنى سکینهسلطان نیز بیان شده است. از تهران تا عتبات؛ عتبات عالیات؛ از عراق تا حجاز؛ حرمین شریفین و زیارت مجدد عتبات عالیات و بازگشت به ایران، عناوین مطالب کتاب را تشکیل مىدهد.
کربلا رفتهها: کربلا از دید سیاحان و جهانگردان. تهران، گوهر منظوم، 1382، 670 ص، وزیرى.
خاطرات زائران کربلا و دیگر شهرهاى عراق و عتبات است؛ افرادى که به سفر عتبات رفته و اوضاع تاریخى، جغرافیایى و سیاسى این شهرها را به تصویر کشیدهاند. راویان خاطرات داراى ملیتهاى گوناگون هستند.
سفرنامه کوى عشق: راهنماى زائرین کربلاى معلى و عتبات عالیات. قم، نشر نجبا، 1380، 120 ص.
کاروان اشک. تهران، آریا زمین، چاپ 2، 1384، 52 ص، رقعى.
گزارش سفر نویسنده به کربلا و دیگر شهرهاى عراق است. وى شنیدهها و مشاهدات خود را در قالب داستان بیان نموده است.
سفرنامه کربلا (خاطرات هفت روزه یک زائر در اولین سفر به کربلا). اهواز، ترآوا، 1394، 88 ص، رقعى.
خار مغیلان در حریم عشق: سفرنامه حج و عتبات 1299 ش. با همکارى محمدعلى هدایتى؛ به کوشش و تصحیح على اربابى، تهران، ورجاوند، 1389، 248 ص.
گزارش سفرهاى حج و عتبات عالیات عراق میرسید احمد هدایتى، از رجال علمى و سیاسى عصر قاجار است. این سفرنامه حاوى اطلاعات متنوعى است؛ از جمله اطلاعات جغرافیایى مسیر و گزارش آثار باستانى برخى مناطق و شرح شمهاى از دگرگونىهاى سیاسى و تحولات نظامى پس از جنگ اول در ایران و عراق و جزیرة العرب و شبهقاره هند و تبیین اوضاع فرهنگى آن روز و شرح آثار اسلامى و تاریخى مکه و مدینه. در مقدمه اثر، شرح حال مؤلف و خاندان وى درج شده است. مؤلف پس از پایان جنگ جهانى اول، در سال 1338 قمرى سفر خود را آغاز کرده است.
تا قاف عشق. قم، میراث ماندگار، 1387، 112 ص، وزیرى.
گزارش اوصاف کربلا و نجف و بیان کرامات و اوصاف امام على و امام حسین (علیهما السلام) است
که در قالب یک سفرنامه به این دو شهر ارائه شده است. در این کتاب به بهانه سفر به نجف و کربلا از منظرى عرفانى به دو این شهر نگریسته شده و به همین مناسبت درباره فضایل حضرت على و امام حسین (علیهما السلام) و شهداى کربلا مطالبى آمده است. نگارنده نجف و کربلا را قطعاتى از بهشت دانسته و به توصیف رشادتهاى امام حسین، حضرت ابوالفضل، جناب علىاکبر (علیهم السلام) و سایر شهداى کربلا مىپردازد. وى همچنین نگاهى کوتاه به زندگى پر از غم و مظلومیت حضرت على (ع) نموده و به توصیف عدالت و مظلومیت آن امام مىپردازد. توصیف مسجد سهله و مسجد کوفه، وادىالسلام، بارگاه ملکوتى امام على (ع) در نجف، بارگاه امام حسین و حضرت ابوالفضل (علیهما السلام) در کربلا، تلّ زینبیه و مقام کف العباس از دیگر مندرجات این کتاب است.
ستارههاى دنبالهدار. تهران، استاندارد، 1386، 112 ص، رقعى.
گزارش سفر نگارنده به کربلا در فروردین ماه 1385 است. عناوین مطالب کتاب عبارتاند از: از مرز مهران تا شهر شهید محراب؛ سیزده به در در حضور زاده سیزده رجب؛ اهل زمزمه و مسجد سهله؛ کلافه براى علوفه؛ لبیک یا حسین (ع)؛ مهرههایى از جنس عشق؛ دعا کن آدم شوم؛ شمشیر بر فرق خودمان یا بر فرق دشمنانمان؟؛ اول رفع نگرانى و بعداً پذیرایى؛ حسرت زیارت کاظمین و سامراء.
[1] . این بخش از مقدمه، از کتاب پنج سفرنامه با سفر به اقلیم عشق( تحقیق سیدخلیل طاوسى، قم، مجمع ذخائر اسلامى، 1393) گرفت شده است.
[2] . اعتماد السلطنه، على خان؛ مقدم مراغهاى، على بن حسین؛ اعتماد السلطنه، على بن حسین.
[3] . شهرستانى، طالب؛ طالب، محمد اسماعیل؛ طالب شهرستانى، محمد اسمعیل.
[4] . آیتالله طالقانى.
[5] . علیرضا خان ایلخانى؛ قوانلو ایلخانى، علىرضا بن موسى.
[6] . ابوالحسن خان اردلان؛ فخرالملک، ابوالحسن خان اردلان.
[7] . متخلص به مژگان؛ کاظمى قمى، اقدس.
[8] . معروف به بانو علویه کرمانى.
