مقدمه
حضرت خضر (ع) در اعتقاد عموم مسلمانان، از اولیاى الهى است که از آب حیات نوشیده و عمر جاودان یافته است. مفسران مسلمان درباره شخصیت خضر اختلاف نظر دارند. گروهى از علما او را از پیامبران برشمردهاند و برخى نیز از بندگان صالح خداوند دانستهاند.
در قرآن نام خضر به صراحت نیامده است؛ اما بیشتر مفسّران، خضر را همان کسى مىدانند که در قرآن، در جریان دیدار موسى (ع) با بندهاى صالح، در آیات 60 تا 82 سوره کهف، به وى اشاره شده است. بنا بر این دیدگاه، در آیه 65 این سوره، از خضر با تعبیر (عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً) یاد شده و او همان کسى است که موسى (ع) از وى طلب علمآموزى کرد و مدتى را نزد وى گذراند.
در منابع روایى شیعیان، خضر به عنوان یک پیامبر الهى با عمر بسیار طولانى معرفى شده است. شیخ صدوق حدیثى مبنى بر دیدار خضر در هیئت پیرمردى بلندقد و تنومند با رسول خدا (ص) و امیر مؤمنان (ع) در کوچههاى مدینه روایت کرده است. روایاتى نیز مبنى بر حضور وى نزد اهلبیت پیامبر (ص) و تسلیتگویى به آنان براى وفات آن حضرت نقل شده است.
درباره نام و نسب خضر، در منابع تاریخى و تفسیرى مسلمانان، اختلاف نظر فراوان است و گاه نام اصلى وى «تالیا» یا «بَلیا» پسر مَلکان گفتهاند. درباره اینکه چرا خضر بدین نام ملقّب گشته نیز آمده است که او هرجا بنشیند یا نماز بگزارد، زمینِ زیر پا و اطراف آن سبز و خرّم مىگردد.[1]
از آنجا که خضر و الیاس هر دو در این جهان زنده و جاویدند، گاه نزد برخى از جوامع مسلمان، خضر و الیاس همیشه همراه یکدیگر تصوّر مىشوند. در باورهاى مردم برخى مناطق، خضر موکّل بر خشکىها و الیاس موکّل بر دریاهاست.
اعتقاد مسلمانان به زنده بودن و جاودانگى حضرت خضر (ع)، سبب پیدایش زیارتگاههاى بسیارى منسوب به ایشان در بسیارى از مناطق اسلام بوده است؛ به گونهاى که در برخى از سرزمینهاى اسلامى از جمله ایران، عراق و شامات، مىتوان مقامها، قدمگاهها و زیارتگاههاى فراوانى براى جناب خضر سراغ گرفت.
در کشور عراق، مقامهاى متعددى براى حضرت خضر (ع) وجود دارد که برخى از آنها در ضمن مکانهاى مقدس شیعیان همچون مسجد کوفه و مسجد سهله قرار دارد. با توجه به اتحاد و پیوستگى شخصیت خضر و الیاس (علیهما السلام) در باورهاى عامه مردم عراق، شمارى از مقامهاى خضر در این کشور به نام «خضر الیاس» شناخته مىشوند. بر اساس یک گزارش، در عراق بیش از 150 مقام خضر شناخته شده است. این امر، برخى دولتمردان عراقى را به این فکر انداخته است تا ثبت مقامهاى خضر را در فهرست میراث جهانى یونسکو، به این سازمان پیشنهاد دهند.
در این نوشتار به معرفى و بررسى اجمالى شمارى از مقامهاى خضر در این کشور پرداختهایم. با توجه به تعداد فراوان این مقامها و ممکن نبودن تحقیق میدانى و بازدید از آنها در حال حاضر، به مهمترین و مشهورترین مقامهاى خضر، که در منابع چاپى و الکترونیک از آنها یاد شده، اکتفا کردهایم.
مسجد اعظم کوفه از قدیمىترین مساجد جهان اسلام و از مهمترین مساجد مقدّس شیعه به شمار مىآید. روایات متعددى که از ائمه (ع) در فضیلت این مسجد وارد شده، نشاندهنده جایگاه دینى والا و تقدّس آن پس از مسجدالحرام و مسجدالنبى است. در داخل صحن، شبستان و رواقهاى مسجد کوفه، محرابها و مقامهاى متعدّدى منسوب به پیامبران الهى و امامان معصوم (علیهم السلام) وجود دارد که نشاندهنده محل حضور و نماز گزاردن آنها در این مسجد بر مبناى اقوال و روایات نقل شده در منابع حدیثى است. براى هر یک از این محرابها و مقامها نیز در کتب ادعیه مانند مفاتیح الجنان، اعمال و آداب خاصى بیان شده است.
از جمله مقامهاى موجود در مسجد کوفه، مقام حضرت خضر (ع) است که در رواق شمالى صحن مسجد، نزدیک مقام ابراهیم (ع) قرار دارد. در جریان آخرین بازسازى مسجد کوفه در یک دهه گذشته، بیشتر مقامهاى موجود در صحن و رواقهاى مسجد به صورت محرابهاى کوچکى از سنگ مرمر سفید بازسازى شدهاند.
مسجد سهله، دومین مسجد مقدس شیعیان در کوفه است که قدمت آن به سده اول هجرى مىرسد. همانند مسجد اعظم کوفه، در فضیلت مسجد سهله و ثواب نماز خواندن در آن، روایات بسیارى از ائمه (علیهم السلام) نقل شده است. در صحن و رواقهاى این مسجد نیز مقامهایى براى چند تن از پیامبران و امامان (علیهم السلام) وجود دارد که آداب و اعمال آنها در کتب ادعیه آمده است.
مقامهاى پیامبران در مسجد سهله، در چهار گوشه مسجد قرار دارد. مقام ابراهیم (ع) در گوشه شمال غربى، مقام ادریس (ع) در گوشه جنوب غربى، مقام هود و صالح (علیهما السلام) که به نام «مقام صالحین» شناخته مىشود، در گوشه شمال شرقى، و مقام حضرت خضر در گوشه جنوب شرقى مسجد قرار دارد.
درباره ارتباط مسجد سهله با حضرت خضر، روایتى از امام صادق (ع) نقل شده است که ایشان، وجود خانه ادریس (ع) و «مناخ سوارکار» را از فضایل این مسجد بیان مىکند و در پاسخ به سؤال راوى که مىپرسد سوارکار کیست، خضر (ع) را معرفى مىفرماید.[2]
زیارتگاه ذوالکفل پیامبر (ع) در شهر کوچکى به نام «الکِفل» در ساحل شرقى رود فرات در استان بابل، در حدود 50 کیلومترى جنوب شهر حلّه و 10 کیلومترى شمال کوفه واقع است. نام این منطقه در اصل «بَرملاحه» بوده و در منابع تاریخى و جغرافیایى اسلامى به این نام یاد شده است؛[3] اما به علت وجود این زیارتگاه، امروزه به نام «الکِفل» شهرت یافته است.
از زیارتگاههاى کهن و معتبر عراق به شمار مىآید و مدفون در آن، بر اساس متون و منابع قدیمى و معتبر، حضرت حزقیال نبى (ع)، از پیامبران بزرگ بنىاسرائیل است. اما با توجه به نظر برخى مفسّران که لقب حزقیال را ذوالکفل دانستهاند، این زیارتگاه به مرور زمان به ذوالکفل شهرت یافته و حتى نام این منطقه را نیز تحتالشعاع قرار داده است.
زیارتگاه ذوالکفل، از بخشهاى مختلفى شامل گنبد و بارگاه، صحن، مسجد، مناره، کاروانسرا، بازار و حصار تشکیل شده و قدمت بیشتر بخشهاى آن به دوره ایلخانى بازمىگردد. مرقد حضرت حزقیال (ع)، در ضلع جنوبى شبستان قرار دارد و داراى گنبد مضرّس زیبایى است. در ضلع غربى شبستان، درِ کوچکى متصل به یک سالن وجود دارد که داخل آن، پنج قبر به چشم مىخورد و صاحبان آنها، اصحاب حضرت حزقیال یا علما و احبار یهود ذکر شدهاند. در سمت راست ابتداى همین سالن، اتاق کوچکى به ابعاد تقریبى 2 در 2 متر وجود دارد که به عنوان مقام خضر (ع) شناخته مىشود.[4]
این مزار بر زمین مرتفعى که به همین نام (خضر) شناخته مىشود، در فاصله یک کیلومترى از منطقه «کبیسه» از توابع شهر «هیت» در استان «انبار» واقع است. این مزار در واقع مقبرهاى تاریخى است که از نظر معمارى اسلامى بسیار ارزشمند و مهم است. بناى آن از سنگ و گچ ساخته شده و شامل اتاقى است مربع که ورود به آن از طریق یک ایوانچه به ابعاد 90/ 6 در 90/ 2 متر و ارتفاع 3 متر، واقع در ضلع غربى آن، امکانپذیر است. پلان اتاق مقبره از داخل 5/ 3 در 5/ 3 و از بیرون 30/ 5 در 30/ 5 متر است و در ضلع جنوبى بنا محرابى به ارتفاع 5/ 1 متر به چشم مىخورد. اتاق مقبره داراى گنبد مخروطى شکل شانزده ضلعى مرتفعى است که بر روى ساقهاى هشت ضلعى استوار است. گنبد مزار به گنبد بناى موسوم به «دیر مار بهنام» در موصل شباهت دارد و با توجه به اینکه دیر مار بهنام از آثار دوره اتابکى است، قدمت مزار خضر در هیت را نیز مىتوان مربوط به همین دوره دانست.[5]
این مزار بر ساحل رود دجله، در سمت غربى بغداد واقع است و در مقابل آن، در سمت شرقى بغداد، «مدینة الطب» (شهرک پزشکى) قرار دارد.[6] بر اساس باور عامیانه رایج در عراق که حضرت خضر و الیاس (علیهما السلام) را یک شخصیت به نام «خضر الیاس» مىپندارند، این زیارتگاه نیز به همین نام شهرت یافته است.
در منابع تاریخى کهن، اشارهاى به وجود مزار خضر در بغداد به چشم نمىخورد. به عقیده سید عبدالستار حسنى، محل کنونى مقام خضر، منطبق بر محل زیارتگاه از بین رفتهاى منسوب به «عون و معین» فرزندان امام على (ع) است[7] که در متون تاریخى قرن ششم و هفتم هجرى به آن اشاره شده است[8] و در مجاورت آن مقبره «سلجوقى خاتون» (دختر قلیج ارسلان سلجوقى و همسر خلیفه عباسى الناصر لدین الله) و متصل به این مقبره، رباط (خانقاه) موسوم به «اخلاطیه» وجود داشته است. این مجموعه به دستور الناصر عباسى در سال 584 ق در محله «رمله» احداث شده است.[9] مصطفى جواد و احمد سوسه، موقعیت محله «رمله» را همان محله «خضر الیاس» امروزى دانستهاند[10] که این نظر مىتواند مؤید قول سید عبدالستار حسنى مبنى بر انطباق مزار خضر الیاس با زیارتگاه عون و معین باشد.
تلعفر از شهرهاى قدیمى استان نینواست که نام آن در اصل «تل اعفَر» یا «تل یعفر» بوده[11] و به مرور زمان به «تلعَفَر» تبدیل شده است. این شهر در منطقهاى کوهستانى میان موصل و سنجار قرار دارد. بر روى تپهاى در چهار کیلومترى جنوب تلعفر، زیارتگاهى براى حضرت خضر وجود دارد که نزد اهالى به نام «خضر الیاس» شناخته مىشود. ساختمان زیارتگاه داراى دو گنبد مخروطى شکل ترکدار و مشابه گنبدهاى رایج در موصل و شمال عراق است. اهالى منطقه عیدى به نام «عید خضر الیاس» دارند که تاریخ آن اولین پنجشنبه بعد از 17 فوریه هر سال میلادى است و در این روز گروههاى زیادى از مردم به زیارت این مزار مىروند.[12] گفته مىشود که عوامل گروه تکفیرى- تروریستى داعش پس از تسلط بر تلعفر، در روز چهارشنبه 25 ژوئن 2014/ 4 تیر 1393 این زیارتگاه را تخریب کردند.[13]
شهر داقوق که در گذشته «دَقوقا» نام داشته، امروزه در استان «کرکوک» در شمال عراق قرار دارد. در جنوب این شهر، نزدیک ساختمان دولتى، مزار دیگرى براى خضر وجود دارد که به نام خضر الیاس شناخته مىشود. این مزار در گذشته از نظر معمارى قابل توجه و داراى تزئیناتى بوده، اما بر اثر بازسازىهاى مکرر، تزئینات خود را از دست داده است.[14]
8 و 9. مقامهاى خضر در شهر حلّه
در شهر حله دو مزار براى خضر وجود دارد. مزار اول در محله «اکراد» در مرکز شهر حلّه، نزدیک مزار «ورّام بن ابوفراس حلّى» قرار دارد. این مقام شامل اتاق مربع کوچکى است که در کنار آن مسجد و حسینیهاى نیز وجود دارد. مزار دوم در محله «کریطعه»، نزدیک محله «جامعین» قرار دارد و البته بنا بر قولى، قبر یکى از علما دانسته شده است. این مقام شامل اتاق مربعى به طول ضلع پنج متر با گنبدى بزرگ است که در میان یک صحن قرار دارد. در میان اتاق قبرى وجود دارد که برروى آن، پنجرهاى آلومینیومى نصب شده است.[15]
این مقام در منطقه «هاشمیه» در استان بابِل، نزدیک جاده اصلى میان دو منطقه «قاسم» و «حمزه غربى» قرار دارد. ساختمان آن شامل اتاقى است که متصل به آن از بیرون، یک رواق وجود دارد.[16]
این مقام در روستاى «ابوسمیچ» از توابع «محاویل» نزدک منطقه «الکفل» واقع است و در فاصله حدود 300 متر از این مقام، مرقد عباس بن امام موسى کاظم (ع) قرار دارد. ساختمان مقام خضر شامل اتاقى با گنبد سبز رنگ است.[17]
12 و 13. مقامهاى خضر در منطقه «اسکندریه» در استان بابِل
در منطقه «اسکندریه» در 40 کیلومترى جنوب بغداد و در شمال استان بابِل، دو مقام به نام حضرت خضر (ع) وجود دارد که هر دو در ساحل شرقى رود فرات، اما در فاصله 10 کیلومترى از یکدیگر قرار دارند.
14 و 15. مقامهاى خضر در بصره
«عبدالقادر باشاعیان» در کتاب خود به وجود دو مقام منسوب به خضر در بصره اشاره کرده است که مقام اول در محله «صبخه» بزرگ واقع است و مقام دوم در محله «نظران» قرار دارد و به نام «خضر ابوحدید» شناخته مىشود.[18] عادل الحسنى در کتاب خود، مکان دو مقام خضر در بصره را نزدیک «ربان» و منطقه «الزریجى» مشخص کرده است.[19]
نویسنده کتاب تاریخ سامراء، به وجود گنبدى در منطقه «اصطبلات» در جنوب سامرا اشاره کرده است که نزد اهالى به مقام خضر یا امام خضر شناخته مىشده و قبرى در آن وجود نداشته است.[20] از وضعیت کنونى این زیارتگاه اطلاعى به دست نیامد.
سایر مقامها
علاوه بر مقامهاى یاد شده، مقامهاى دیگرى نیز وجود دارد که تنها از موقعیت جغرافیایى برخى از آنها مطلع شدهایم. این مقامها عبارتاند از:
[1] . براى آگاهى بیشتر درباره خضر، ر. ک: مدخل« خضر»( نوشته احمد مهدوى دامغانى و مهران افشارى) در دانشنامه جهان اسلام، ج 15، ص 554- 564؛ مدخل« خضر»( نوشته مهران افشارى) در دایرةالمعارف تشیّع، ج 7، ص 152- 154.
[2] . شیخ طوسى، تهذیب الاحکام، ج 3، ص 252.
[3] . یاقوت حموى، معجم البلدان، ج 1، ص 403.
[4] . براى آگاهى بیشتر درباره زیارتگاه ذوالکفل یا حزقیال، ر. ک: محمدسعید الطریحى،« مشهدالنبى حزقیال ذوالفکل»، مجله الموسم، شماره 2 و 3، ص 353- 357.
[5] . عطا الحدیثى و هناء عبدالخالق، القباب المخروطیة فى العراق، ص 67 و 69.
[6] . عادل الحسنى، دلیل العتبات والمراقد فى العراق، ص 101؛ الأمالى الحسنیة،http ://amali .kateban .com /entry 5021 .html .
[7] . الأمالى الحسنیة،http ://amali .kateban .com /entry 5021 .html .
[8] . از جمله، ر. ک: رحلة ابن جبیر، ص 202؛ تاریخ ابن الساعى، الجزء التاسع، ص 255.
[9] . ر. ک: ابناثیر، الکامل فى التاریخ، ج 12، ص 26؛ یاقوت حموى، معجم الادباء، ج 5، ص 2262.
[10] . مصطفى جواد و احمد سوسة، دلیل خارطة بغداد المفصّل، ص 185.
[11] . ر. ک: معجم البلدان، ج 2، ص 39.
[12] .« المراقد والمشاهد الدینیة فى تلعفر»،http ://www .majalisna .com
[13] .« داعش تختطف ترکمان شیعة وتدمر مزارات»، روزنامه بحرینى الوسط، العدد 4314، دوشنبه 30 ژوئن 2014/ 2 رمضان 1435.
[14] .« داعش تختطف ترکمان شیعة وتدمر مزارات»، روزنامه بحرینى الوسط، العدد 4314، دوشنبه 30 ژوئن 2014/ 2 رمضان 1435.
http:// www. alwasatnews. com/ 4134/ news/ read/ 570009/ 1. html
[15] . ثامر الخفاجى، المراقد والمقامات البهیّة فى الحلّة السیفیة، ص 130.
[16] . همان.
[17] . همان.
[18] . عبدالقادر باشاعیان العباسى، موسوعة تاریخ البصرة، ج 1، ص 358.
[19] . دلیل العتبات والمراقد فى العراق، ص 161.
[20] . یونس الشیخ ابراهیم السامرائى، تاریخ مدینة سامراء، ج 3، ص 139.
