چکیده‏
در احادیث فراوانى از امامان معصوم (علیهم السلام) به زیارت اربعین سفارش و به زمان و مکان استحباب آن اشاره شده است؛ به ‏طورى‏ که در مناسبت‏هاى گوناگون به آن ترغیب و در حدیثى، یکى از نشانه ‏هاى مؤمن شمرده شده است.
این سفارش‏هاى مؤکد ازآن‏روست که پیش از شهادت امام حسین (ع) به‏هیچ‏روى اربعین جلوه‏اى نداشته و اهل‏بیت (علیهم السلام) خواسته‏اند به بهانه‏هاى گوناگون، ازجمله با تأکید بر زیارت اربعین، نام و یاد آن حضرت زنده نگه داشته شود. در بحث اربعین، اصل زیارت سیدالشهدا (ع) در این روز و مفاد زیارت اربعین اهمیت دارد و باید نه با نگاه صرفاً تاریخى، بلکه نگاهى معرفت‏شناسانه همراه باشد.
زیارت اربعین به قدرى در پاسداشت مقام سیدالشهدا (ع) تأثیر داشته که زیارت اربعین که ابتدا به چند ده نفر محدود مى‏شد، امروزه به حضور میلیونى زائران حسینى در کربلا تبدیل شده است.
این نوشتار، ضمن آوردن زیارت اربعین، به جنبه‏هاى تاریخى و اعتقادى این زیارت نزد شیعیان پرداخته است.
واژگان کلیدى: زیارت اربعین، امام حسین (ع)، معرفت، اهل‏بیت (علیهم السلام)، امامان معصوم (علیهم السلام).
اربعین یک نگاه تاریخى صرف نیست؛ بلکه نگاهى معرفت‏شناسانه است. ما نمى‏خواهیم به صورت صرفا تاریخى به موضوع اربعین بپردازیم؛ بلکه با نگاهى معرفت‏شناسانه و با مراجعه به «زیارت اربعین» که سفارش اکید امام معصوم و حجّت خداست و با دقت در مضامین بلند آن که از امام صادق (ع) نقل شده، به آن مى‏پردازیم. به این اعتبار، شیعه هویت خود را نیز باید در اربعین جست‏وجو کند.
بحث اربعین ابعاد مختلفى دارد. یک بعد آن، اصل زیارت سیدالشهدا (ع) در این روز است. بُعد دیگر، مفاد زیارت اربعین است؛ چه آن زیارتى که از امام صادق (ع) نقل شده و چه زیارت منقول از جابر و مخصوصاً زیارتى که از زبان امام (ع) است، ابعاد بسیار عمیقى را در قالب زیارت فرموده است.
اهل‏بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) بر یادآورى مصائب حضرت سیدالشهدا (ع) به مناسبت‏هاى گوناگون تأکید داشتند. بخشى از خطبه‏هاى حضرت زینب کبرى و حضرت امام زین‏العابدین (علیهما السلام) در کوفه و شام بیان مظلومیت سیدالشهدا (ع) و در حقیقت، روضه‏خوانى است. بعد که اهل‏بیت به مدینه بازگشتند، در آن‏جا هم مجلس عزاى سیدالشهدا پیوسته ادامه داشت؛ به گونه‏اى که امام زین‏العابدین (ع) عزاداران را اطعام مى‏کرد[1] و این سنت در نزد شیعیان از ایشان به یادگار ماند. این مجلس عزا چندین سال به طور پیوسته ادامه داشت و یک سال آن، به صورت شبانه‏روزى بود و بنا بر نقلى دیگر تا سه سال بعد از واقعه عاشورا این مجلس عزا در مدینه برگزار مى‏شد.[2] پس از ایشان، امام باقر (ع) وصیت کردند که تا ده سال در منا روضه بخوانند.[3]
در دوره امام صادق (ع) فضا بازتر شد و حتى سرودن شعر و مراثى نیز تشویق مى‏شد و شعر نقش مهمى در ماندگارى واقعه کربلا و تحریک عواطف دارد. لذا حضرت افرادى مانند ابوعماره منشد،[4] جعفر بن عفان‏[5] و ابوهارون مکفوف‏[6] را تشویق مى‏کند که براى حضرت اباعبدالله الحسین (ع) شعر بسرایند. در زمان امام رضا (ع) هم مى‏بینیم که شاعرانى مانند مثل دعبل خزاعی‏[7] براى سرودن اشعار عاشورایى مورد توجه حضرت قرار گرفتند. همچنین استمرار اقامه مجالس عزا در خانه‏ها و بیان فضیلت شعر گفتن در رثاى ابى‏عبدالله (ع) و رفتن به زیارت آن حضرت در هر شرایط و در مناسبت‏هاى گوناگون و ترغیب به زیارت اربعین از ویژگى‏هاى این دوران است.
عنوان «زیارت اربعین» به زمان امام صادق (ع) بازمى‏گردد و عجیب این است که با وجود بیم و ترس از حکومت جائر، مردم از امام سؤال مى‏کردند که با وجود ترس از خبرچینان و عوامل حکومت، آیا به زیارت حضرت سیدالشهدا برویم؟ و حضرت مى‏فرمودند که بروید.[8] این در حالى است که فقهاى شیعه در مسئله حج، یکى از شرایط استطاعت را «تخلیه سرب» بیان فرموده‏اند؛ یعنى باید امنیت باشد و اگر امنیت نباشد، استطاعت محقق نیست؛ اما در مورد زیارت سیدالشهدا (ع) حتى با نبود امنیت نیز مردم را ترغیب به زیارت مى‏کردند.
از این گذشته، به مناسبت‏هاى مختلف نیز ترغیب به زیارت آن حضرت شده است. در جلد 14 وسائل الشیعه، در آخر کتاب حج، مناسبت‏هاى زیارتى سیدالشهدا (ع) ذکر شده است‏[9] که در این بخش، تنها به مناسبت‏ها و ابواب آن در وسائل اشاره مى‏کنیم:
استحباب تکرار زیارة الحسین (ع)؛ استحباب زیارة النساء؛ کراهة ترک زیارت الحسین (ع)؛ استحباب المشى إلى زیارة الحسین (ع)؛ باب استحباب الاستنابة فى زیارت الحسین (ع).
یا در مناسبت‏ها و حالات گوناگون:
استحباب زیارت الحسین (ع) ولو رکب البحر؛[10] (یعنى حتى اگر ناگزیر از پیمودن دریا با کشتى باشید، باز زیارت سیدالشهدا (ع) مستحب است). یا در مناسبت‏ها و زمان‏هاى خاص‏[11] مانند: استحباب زیارت الحسین (ع) لیلة عرفة؛ فى اول رجب؛ فى النصف من شعبان؛ لیلة النصف من شعبان بکربلاء؛ استحباب زیارت الحسین (ع) لیلة القدر؛ لیلة الفطر؛ لیلة عاشورا؛ یوم الاربعین؛ استحباب زیارت الحسین (ع) کل لیلة جمعة.
اما در خصوص روز اربعین در جلد 14 وسائل‏الشیعه‏[12] این باب را مى‏یابیم: «باب تأکّد استحباب زیارت الحسین (ع) یوم الأربعین من مقتله و هو یوم العشرین من صفر». تأکّد استحباب را که در این‏جا مطرح است، با آوردن روایاتى بیان مى‏کند. روایت اول از امام حسن عسکرى (ع) است که فرمود
: «علامات المؤمن خمس، صلاة الخمسین، و زیارت الاربعین، والتختّم فى الیمین، و تعفیر الجبین، و الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم»؛[13]
نشانه‏هاى انسان مؤمن پنج‏تاست: پنجاه رکعت نماز روزانه (نمازهاى واجب و نافله)، زیارت اربعین، انگشتر به دست راست کردن، پیشانى بر خاک نهادن و بسم الله الرحمن الرحیم را بلند گفتن.
این روایت گرچه مرسل است، ولى بنابر تسامح در ادله سنن و احادیث مَن بلغ در بحث مستحبات، مرسل بودن خبر، ضررى نمى‏رساند و مشکلى ایجاد نمى‏کند.
سپس روایت صفوان جمال را از امام صادق (ع) نقل و کیفیت زیارت اربعین را بیان مى‏کند[14] و بعد مطلبى است که از «مصباح المتهجد» نقل مى‏کند.[15] فتواى صاحب وسائل در تیتر ابواب کتابش معلوم مى‏شود و از اول تا آخر وسائل این‏گونه است. در این‏جا فتوایش این‏طور است: «باب تأکّد استحباب زیارت الحسین (ع) یوم الاربعین».
این فضیلت زیارت اربعین از قدیم در کتاب‏هاى روایى مطرح بوده و همه جا در اهمیت و فضیلت زیارت اربعین امام حسین (ع) به همین روایت امام حسن عسکرى (ع) که اصل آن در مزار شیخ مفید[16] و دو کتاب شیخ طوسى (یعنى تهذیب الاحکام‏[17] و مصباح المتهجد[18]) است، تمسک کرده‏اند.
شیخ مفید در کتاب مزار، عنوان «فضل زیارت الاربعین» دارد که این را بعد از «فضل زیارت امام حسین (ع) در روز عاشورا» قرار داده است و به همین حدیث امام حسن عسکرى (ع) تمسک مى‏کند.[19] شیخ طوسى نیز در کتاب «تهذیب الاحکام» به همین روایت تمسک مى‏کند و در ضمن فضایل زیارت امام حسین (ع) همین روایت را مى‏آورد.[20]
همچنین شیخ طوسى در «مصباح المتهجد» مى‏فرماید: «و یستحب زیارته فیه و هى زیارة الاربعین» بعد هم همین روایت امام حسن عسکرى (ع) را بیان مى‏کند[21] و سپس روایتى از امام صادق (ع) در کیفیت زیارت دارد که در وسائل به آن اشاره مى‏کند و همه خبر و زیارت را نمى‏آورد و فقط یک جمله‏اش را مى‏آورد: «السلام على ولى الله و حبیبه ...»[22] اما در مصباح المتهجد کامل‏ آمده است. در آن‏جا دارد که در روز اربعین و در وقت بلند شدن روز بگو:
«السَّلامُ عَلى وَلِىِّ اللهِ وَحَبیبِهِ، السَّلامُ عَلى خَلیلِ اللهِ وَنَجیبِهِ، السَّلامُ عَلى صَفِىِّ اللهِ وَابْنِ صَفِیهِ، السَّلامُ عَلىَ الْحُسَینِ الْمَظْلُومِ الشَّهیدِ، السَّلامُ على اسیرِ الْکرُباتِ، وَقَتیلِ الْعَبَراتِ، اللّهُمَّ انّى اشْهَدُ انَّهُ وَلِیک وَابْنُ وَلِیک، وَصَفِیک وَابْنُ صَفِیک، الْفآئِزُ بِکرامَتِک، اکرَمْتَهُ بِالشَّهادَةِ، وَحَبَوْتَهُ‏بِالسَّعادَةِ، وَاجْتَبَیتَهُ بِطیبِ الْوِلادَةِ، وَجَعَلْتَهُ سَیداً مِنَ السَّادَةِ وَ قآئِداً مِنَ الْقادَةِ، وَذآئِداً مِنْ الْذادَةِ، وَاعْطَیتَهُ مَواریثَ الْأَنْبِیآءِ، وَجَعَلْتَهُ حُجَّةً عَلى خَلْقِک مِنَ الأَوْصِیآءِ، فَاعْذَرَ فىِ الدُّعآءِ، وَمَنَحَ النُّصْحَ، وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فیک، لِیسْتَنْقِذَ عِبادَک مِنَ الْجَهالَةِ وَحَیرَةِ الضَّلالَةِ، وَقَدْ تَوازَرَ عَلَیهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْیا، وَباعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الأَدْنى، وَشَرى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْکسِ، وَتَغَطْرَسَ وَتَرَدّى فى هَواهُ، وَاسْخَطَک وَاسْخَطَ نَبِیک، وَاطاعَ مِنْ عِبادِک اهْلَ الشِّقاقِ وَالنِّفاقِ، وَحَمَلَةَ الْأَوْزارِ الْمُسْتَوْجِبینَ النَّارَ، فَجاهَدَهُمْ فیک صابِراً مُحْتَسِباً، حَتّى سُفِک فى طاعَتِک دَمُهُ، وَاسْتُبیحَ حَریمُهُ، اللّهُمَّ فَالْعَنْهُمْ لَعْناً وَبیلًا، وَعَذِّبْهُمْ عَذاباً الیماً، السَّلامُ عَلَیک یا بْنَ رَسُولِ اللهِ، السَّلامُ عَلَیک یا بْنَ سَیدِ الْأَوْصِیآءِ اشْهَدُ انَّک امینُ اللهِ وَابْنُ امینِهِ، عِشْتَ سَعیداً، وَمَضَیتَ حَمیداً وَمُتَّ فَقیداً مَظْلُوماً شَهیداً، وَاشْهَدُ انَّ اللهَ مُنْجِزٌ ما وَعَدَک، وَمُهْلِک مَنْ خَذَلَک وَمُعَذِّبٌ مَنْ قَتَلَک، وَاشْهَدُ انَّک وَفَیتَ بِعَهْدِ اللهِ، وَجاهَدْتَ فى سَبیلِهِ حَتّى اتیک الْیقینُ، فَلَعَنَ اللهُ مَنْ قَتَلَک، وَلَعَنَ اللهُ مَنْ ظَلَمَک، وَلَعَنَ اللهُ امَّةً سَمِعَتْ بِذلِک فَرَضِیتْ بِهِ، اللّهُمَّ انّى اشْهِدُک انّى وَلِىٌّ لِمَنْ والاهُ، وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُ، بِابى انْتَ وَامّى یا بْنَ رَسُولِ اللهِ، اشْهَدُ انَّک کنْتَ نُوراً فىِ‏الْأَصْلابِ الشَّامِخَةِ وَالْأَرْحامِ الْمُطَهَّرَةِ، لَمْ تُنَجِّسْک الْجاهِلِیةُ بِانْجاسِها، وَلَمْ تُلْبِسْک الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِیابِها، وَاشْهَدُ انَّک مِنْ دَعآئِمِ الدّینِ وَارْکانِ الْمُسْلِمینَ، وَمَعْقِلِ الْمُؤْمِنینَ، وَاشْهَدُ انَّک الْأِمامُ الْبَرُّ التَّقِىُّ، الرَّضِىُّ الزَّکىُّ الْهادِى الْمَهْدِىُّ، وَاشْهَدُ انَّ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِک کلِمَةُ التَّقْوى، وَاعْلامُ الْهُدى، وَالْعُرْوَةُ الْوُثْقى، وَالْحُجَّةُ على اهْلِ الدُّنْیا، وَاشْهَدُ انّى بِکمْ مُؤْمِنٌ، وَبِایابِکمْ مُوقِنٌ، بِشَرایعِ دینى وَخَواتیمِ عَمَلى، وَقَلْبى لِقَلْبِکمْ سِلْمٌ، وَامْرى لِأَمْرِکمْ مُتَّبِعٌ، وَنُصْرَتى لَکمْ مُعَدَّةٌ، حَتّى یاْذَنَ اللهُ لَکمْ، فَمَعَکمْ مَعَکمْ لامَعَ عَدُوِّکمْ، صَلَواتُ اللهِ عَلَیکمْ، وَعلى ارْواحِکمْ وَاجْسادِکمْ، وَشاهِدِکمْ وَغآئِبِکمْ، وَظاهِرِکمْ وَباطِنِکمْ، آمینَ رَبَ‏الْعالَمین».[23]
این زیارت مخصوص سیدالشهداء (ع) در روز اربعین و معروف به «زیارت اربعین» است. سید ابن طاووس نیز در «اقبال الاعمال» فضلیت زیارت امام حسین (ع) در روز بیستم ماه صفر را بیان کرده و به همان حدیث معروف امام حسن عسکرى (ع) تمسک مى‏کند.[24] علامه حلى‏ نیز در «منتهى المطلب» مى‏نویسد: «و تستحب زیارته یوم الاربعین من مقتله و هو العشرون من صفر» بعد هم همین روایت علامات المؤمن خمس را بیان مى‏کند.[25]
شهید اول در کتاب مزار مى‏گوید: «و منها زیارة الاربعین و یوم هو العشرون من صفر»[26] و کفعمى در دو کتابش «البلد الامین» و «المصباح» خود همین مطلب را آورده است. در «البلد الامین» مى‏نویسد: «یستحب بالعشرین منه زیارة الحسین (ع) و هى زیارة الاربعین»[27] و در مصباح نیز همین مطلب را آورده است.[28]
علامه محمدتقى مجلسى (مجلسى اول) در «روضة المتقین» در فضل زیارت سیدالشهدا (ع) در روز اربعین به همین حدیث امام حسن عسکرى (ع) تمسک مى‏کند.[29] محمدباقر مجلسى صاحب بحارالانوار نیز در دو کتاب «بحارالانوار» و «ملاذ الاخیار» نیز چنین آورده است. در بحارالانوار زیارت اربعین را مطرح و تمسک به همین روایت امام عسکرى (ع) دارد[30] و در ملاذ الاخیار (که شرح بر کتاب تهذیب الاحکام است) نیز چنین آورده است.[31]
این‏که مقصود از زیارت اربعین، خصوص زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین است، به سبب شواهد متعددى از بیان علما از زمان شیخ مفید و شیخ طوسى تا زمان سید بن طاووس و بعد علامه حلى، شهید اول، کفعمى، شیخ حرّ عاملى، مجلسى اول و دوم است که ایشان همین معنا را از روایت فهمیده‏اند. و از این بالاتر، زیارت اربعین طبق فرمایش حضرت امام حسن عسکرى (ع) از جمله علامت‏هاى مؤمن شمرده شده است. بنابراین شاید بتوان گفت که پیش از شهادت سیدالشهدا (ع) اصلًا اربعین جلوه‏اى نداشته است. اربعین به معناى پاسداشت چهلمین روز حماسه کربلا و شهادت سیدالشهدا (ع) و یارانش مطرح شد و دشمنان هیچ‏گاه نتوانستند آن را از بین ببرند؛ به گونه‏اى که زیارت اربعین که ابتدا به چند ده نفر محدود مى‏شد، امروزه به حضور میلیونى زائران تبدیل شده است‏
این نکته را نیز نباید از نظر دور داشت که حتّى اگر جابر به کربلا نمى‏آمد، باز هم زیارت سیدالشهدا (ع) در روز اربعین مستحب بود؛ گرچه جابر هم یقیناً در آن روز آمده است؛ چون مفاد زیارت جابر بسیار والاست و معارف عالى دارد و مضمونى است که کاملا با عمق عقاید شیعه منطبق است و نشان از کمال معرفت جناب جابر بن عبدالله انصارى دارد و بعید نیست که جابر بن عبدالله، هم اصل زیارت را و هم توصیه به زیارت در روز اربعین را از ائمه‏
گرفته باشد و از این رو سعى کرد تا خود را در اربعین به کربلا برساند. پس زیارت اربعین و استحباب زیارت سیدالشهدا (ع) در روز اربعین ثابت است و بلکه به تعبیر دقیق شیخ حرّ عاملى شدت استحباب زیارت آن حضرت در روز اربعین ثابت است.
پس در روز اربعین دو جنبه هست: یکى اصل استحباب زیارت سیدالشهدا (ع) در این روز که دستور ائمه هدى است، و جنبه دیگر این است که جناب جابر در این روز موفق شد با عطیه به کربلا آید و به زیارت آن حضرت بشتابد.
خلاصه سخن این‏که: زیارت سیدالشهدا (ع) همیشه مستحب است، اما در اماکن خاص و اوقات خاص سفارش دوچندان به آن شده است و اهل‏بیت خواسته‏اند به بهانه‏هاى مخلتف نام و یاد آن حضرت زنده نگاه داشته شود. از این رو کارى کردند که در طول سال مردم به یاد سیدالشهدا (ع) باشند و با ایشان انس داشته باشند. حضور در آن مکان مقدس هم آثار و برکات ویژه‏اى دارد؛ به اندازه‏اى که امام هادى (ع) وقتى بیمار شدند، با این‏که خودشان امام و حجت خدا هستند، افرادى را به کربلا مى‏فرستند تا براى‏شان دعا کنند.
سرانجام این‏که خود مکان و شرایط زمانى و مکانى یقیناً آثار خود را دارد و در اربعین، این استحباب مضاعف است؛ چون با هدایت اهل‏بیت (علیهم السلام) به مرور به شعار شیعه تبدیل شده است.
 
[1] .. محمدتقى مجلسى، روضة المتقین، ج 5، ص 389.
[2] .. بحار الانوار، ج 98، ص 329، باب 25.
[3] .. محمدباقر مجلسى، ملاذ الاخیار فى فهم تهذیب الاخبار، ج 9، ص 125.
[4] . ابن‏قولویه قمى، کامل الزیارات، ص 209، ح 298.
[5] . محمدباقر مجلسى، بحار الانوار، ج 44، ص 282، ح 16.
[6] . کامل الزیارات، ص 208، ح 297 و ص 210، ح 301.
[7] . اربلى، کشف الغمه، ج 3، ص 112؛ بحار الانوار، ج 45، ص 257.
[8] . کامل الزیارات، ص 126 و 127.
[9] . وسائل الشیعة، ج 14، ص 428- 442.
[10] . همان، ج 14، ص 458.
[11] . همان، ص 459- 479.
[12] . همان، ص 478، باب 56 کتاب الحج ابواب مزار و مایناسبه.
[13] . همان، ص 478، ح 19643.
[14] . همان، ص 478، ح 19644.
[15] . همان، ص 478، ح 19645.
[16] . شیخ مفید، المزار، ص 52.
[17] . شیخ طوسى، تهذیب الاحکام، ج 6، ص 52، ح 201.
[18] . شیخ طوسى، مصباح المتهجد، ج 2، ص 788.
[19] . المزار، ص 52.
[20] . تهذیب الاحکام، ج 6، ص 52، باب 16 باب فضل زیارته.
[21] . مصباح المتهجد، ج 2، ص 788.
[22] . وسائل الشیعة، ج 14، ص 478، ح 19645.
[23] . مصباح المتهجد، ج 2، ص 788.
[24] . سید ابن طاووس، اقبال الاعمال، ج 3، ص 100.
[25] . علامه حلّى، منتهى المطلب، جلد 13، ص 295.
[26] . المزار، ص 187.
[27] . تقى‏الدین ابراهیم کفعمى، البلد الامین، ص 274.
[28] . تقى‏ الدین ابراهیم کفعمى، المصباح، ص 482.
[29] . محمدتقى مجلسى، روضة المتقین، ج 5، ص 389.
[30] . بحار الانوار، ج 98، ص 329، باب 25.
[31] . محمدباقر مجلسى، ملاذ الاخیار فى فهم تهذیب الاخبار، ج 9، ص 125.