مقدمه
کتابخانهها، یکى از سمبلهاى حرکت علمى و فرهنگى هر جامعه و هر دورهاى هستند. وجود کتابخانههاى غنى و پرمایه و داراى نسخههاى نفیس، نشان دهنده سطح فرهنگ و تمدن هر منطقه است.
کتابخانه حرم امیرمؤمنان (ع) از قدیمىترین و غنىترین کتابخانههایى است که از دیرباز، منبع مراجعه علماى بسیارى بوده است. بسیارى از بزرگان کتب خویش را به آنجا اهدا مىکردند. وجود گنجینهاى نفیس از نسخ خطى، همواره گویاى موقعیت ویژه این کتابخانه بوده؛ هرچند در طول زمان، فراز و نشیبهاى بسیارى را از سر گذرانده تا به وضع فعلى رسیده است.
آنچه مىخوانید، شرح گوشههایى از پیشینیه و محتوا و آثار و تاریخچه این کتابخانه است.*
تاریخچه کتابخانه
نجف اشراف از دیرباز، مهد دانش و معرفت و محور حرکتهاى علمى و فرهنگى و اجتماعى سیاسى بوده و وجود کتابخانهها و مدارس مختلف و حوزههاى علمیه و علماى بزرگ، گواه این حقیقت است.
کتابخانه حرم امیرمؤمنان، از قدیمىترین کتابخانههایى است که پذیراى نفایس بسیار و نسخههاى خطى و کمیاب بسیارى بوده و بسیارى از علما از اقصى نقاط جهان براى زیارت و بهرهگیرى علمى از این مجموعه، به حرم علوى مشرف شدهاند. آنچه سبب شهرت این کتابخانه گشته، وجود مرقد مطهر حضرت امیر (ع)، اهتمام سلاطین و امیران و وزیران به آبادانى آن، اهتمام عالمان و نویسندگان براى خرید یا وقف یا اهداى کتاب به آن، وجود کتب وقفى بسیار در طول تاریخ و حوزه علمیه پررونق در کنار آن بوده است.
در منابع کهن و نو، از این کتابخانه با نامهایى همچون: الخزانه الغرویه، الخزانة العلویه، خزانة الصن، خزانة امیرالمؤمنین (ع)، مکتب الصحن العلوى، المخزن العلوى، المکتبة العلویه، المکتبة الحیدریه یاد شده و نام اخیر آن که بر سردر کتابخانه به چشم مىخورد «مکتبة الروضة الحیدریه» است. گرچه در گذر زمان، جاى آن تغییر یافته، لکن اکنون که براى سومین بار بازسازى و تأسیس شده، در کنار مسجد عمران، طرف باب الطوسى قرار دارد و شامل دو طبقه است. مسئولان کتابخانه در فکر تهیه جایى با امکانات مناسب و متناسب با معیارهاى جهانى براى کتابخانهاند.
در تاریخ تأسیس این کتابخانه، اشخاص بسیارى را مؤسس آن ذکر کردهاند؛ از این رو نمىتوان دقیقا نخستین مؤسس آن را نام برد. کسانى همچون عضدالدوله دیلمى (از سلاطین آل بویه) و سید صدرالدین بن شرفالدین از گذشته دور یاد مىشوند؛ ولى کتابخانه فعلى، پس از سقوط صدام و به اهتمام و نظارت مرجعیت عظماى نجف تأسیس شده است که البته بیشتر کتابهاى آن جدید است.
کتابخانه حرم حضرت امیر (ع) نقش بهسزایى در پشتیبانى فعالیتهاى علمى و فرهنگى و پژوهشى در نجف داشته و همواره مورد مراجعه محققین و اهل مطالعه از حوزویان و دانشگاهیان بوده است. از مشهورترین بهرهگیرندگان این کتابخانه در طول تاریخ مىتوان از
یحیى بن علیان، سید بن طاووس، شیخ خضر رازى، شیخ ابراهیم کفعمى، شیخ حسن صاحب معالم، علامه مجلسى، میرزا عبدالله افندى، شیخ محمد بن یونس شویهى، کاظم الدجیلى، محدث نورى، شیخ آقا بزرگ تهرانى، شیخ عباس قمى، سید محسن الأمینى، دکتر حسین على محفوظ، علامه امینى، شیخ محمد سماوى نام برد که نشان دهنده مرکزیت این کانون علمى براى پژوهشگران است.
آمار کتابها
آمار دقیقى از تعداد کتابها در دست نیست؛ لکن از مجموع آمار پراکنده به دست مىآید که کتابخانه عظیم و مهمى بوده است. برخى محققان در گذشته، رقم 40 هزار تا 400 هزار را هم براى آن یاد کردهاند؛ ولى عدد چهلهزار قابل قبولتر به نظر مىرسد.
وقف کتاب، یکى از عوامل غنا و شکوفایى این کتابخانه بوده است و انتساب آن به حرم امیرمؤمنان (ع) و جایگاه معتبر و علمى آن، از مهمترین عوامل و انگیزهها براى وقف کتاب، بهویژه مجموعههایى از کتب (کتابخانههاى شخصى) به آستان علوى است. در فهرست نام واقفین کتاب براى این حرم، اسامى بسیارى از سلاطین، علما، وزرا، محققان و چهرههاى برجسته دیده مىشود. تعداد 16 کتابخانه غنى کلًا به کتابخانه حرم وقف یا اهدا شده است.
خسارتهاى ناگوار
گفتیم که این کتابخانه، تاریخ پرفراز و نشیبى را پشت سرگذاشته است. گاهى در اوج رونق و شکوه بوده و گاه دچار سوانح و حوادث، حتى آتشسوزى شده؛ برخى از کتابهاى نفیس آن به یغما رفته و گم شده و توسط برخى کتابهاى آن که مهر وقف هم داشته، حتى توسط دستفروشها به فروش رسیده و گاهى کتابها دچار آسیبهاى طبیعى و موریانه شده و از بین رفته است و بعضى کتابها به اشخاص عاریه داده شده و دیگر برنگشته و در دورههایى مسئول و مدیر مشخصى نداشته و آسیبهاى جدى به این گنجینه گرانبها وارد شده که مستندات این ضایعات موجود است و از تأسفبارترین حوادث مربوط به این کتابخانه به شمار مىرود.
نفایس و آثار خطى
گرچه در گذشته، اهمال و کوتاهى در حفظ این گنجینه سبب از بین رفتن برخى از آثار ارزشمند آن شده، ولى فهرست آثار خطى باقى مانده هم در خور تأمل است.
بخشى از این نفایس خطى، شامل قرآنهایى به خط مشهورترین خطاطان، همراه با تذهیب است. نیز قرآنهایى به خط امیرالمومنین، امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) و برخى قرآنهاى بسیار زیبا و نفیس از دورههاى مختلف نیز در میان این آثار وجود دارد.
در بین کتب خطى، آثارى به خط مؤلفان برجسته یا خطاطان معروف وجود دارد که برشمردن همه آنها به درازا مىکشد؛ از این رو تنها به چند نمونه از مشهورترین آنها اشاره مىشود:
آداب الصلاة، علامه مجلسى
الارشاد، رکن الدین محمد سمرقندى
الاستبصار، شیخ طوسى
الاسرار الخفیّه فى العلوم العقلیه، علامه حلى
الانوار البدریّه، عزالدین حسن بن محمد مهلبى
انوار التنزیل، قاضى ناصرالدین بیضاوى
الانوار المضیئه، سیدبهاءالدین على بن غیاث الدین نیلى
بحر الحقایق و المعانى، ابوبکر عبدالله بن محمد اسدى
التبیان فى تفسیر القرآن، شیخ طوسى
تفسیر الجلالین، جلالالدین شافعى و جلالالدین سیوطى
التنقیحات فى شرح التلویحات، سعد بن منصور بن کمونه
خلاصة الاقوال فى معرفة احوال الرجال، علامه حلى
دلائل الامامه، محمد بن حریر طبرى
رجال نجاشى، احمد بن على بن امد نجاشى
رسالة فى العشق، بوعلى سینا
زاد المعاد، علامه مجلسى
شرح الفیه، ابن مالک نحوى
شرح چغمینى، عبدالرحمن بن محمد حلى
شرح دیوان متنبّى، عبدالرحمان بن محمد (ابن عتائقى)
شرح المقاصد، سعدالدین تفتازانى
شرح نهج البلاغه، عبدالرحمان بن محمد (ابن عتائقى)
صحیفه سجادیه، امام سجاد (ع)
طوالع الانوار، ناصرالدین عبدالله بن عمر بیضاوى
عوارف المعارف، شهابالدین سهروردى
غریب القرآن، ابن قتیبه دینورى
القضاء و القدر، قاضى عبدالجبار معتزلى
الکافیه فى النحو، ابن حاجب نحوى
کتاب فى اللّغه، زمخشرى
المباحثات، شیخ الرئیس بوعلى سینا
المبسوط، شیخ طوسى
المحیط الاعظم و البحر الخضم، سید رکنالدین حیدر آملى
المتخلف او المنتهى، علامه حلى
مسائل المحقق الکرکى، على بن حسین الکرکى.
المطوّل، سعدالدین تفتازانى
معجم الأدباء، یاقوت حموى
مناقب اهل البیت، احمد بن حنبل
من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق
المواهب العلیه، کمالالدین حسین بن على کاشفى سبزوارى
النفس، بوعلى سینا
نکته مهم درباره نسخ این کتابخانه این است که در پشت کتاب یا صفحات اول برخى از این نسخهها نوشتهها، اسناد، تاریخها و نکات مهمى یادداشت شده که مجموعه آنها خود، گنجینه اطلاعات ناب و ارزشمندى است؛ مطالبى چون آمدن عضدالدوله به زیارت امیرمؤمنان، آتشسوزى در حرم حضرت امیر، بناى دیوار شهر نجف، شهادت ابوعبدالله بن مکى (شهید اول)، بارش باران عظیم و بىسابقه در نجف، و نیز اشعار نابى در اول یا آخر این نسخهها مکتوب است که خواندنى است.
وضع کنونى کتابخانه
پس از سقوط رژیم صدام، فرصتى پیش آمد تا مراکز و نهادهاى علمى و فرهنگى و دینى نجف مورد توجه خاص قرار گیرد. کتابخانه حرم امیرالمؤمنین (ع) نیز یکى از آنها بود که در شکل و شمایل جدید، در تاریخ 20 جمادىالثانى 1426 قمرى بازگشایى شد.
مرحوم «شیخ فارس حسون» سهم عمدهاى در بازسازى کتابخانه داشت و با حمایت آیةالله العظمى سیستانى کتابخانههاى عمومى عتبات مقدسه در حرم علوى و حرم حسینى و حرم عباسى احیا شد و کتابهاى فراوانى خریدارى گشت. مؤلفان آثار بسیارى را اهدا کردند و اکنون این کتابخانه بسیار فعال و در خدمت پژوهشگران است. بخشهاى مختلف آن عبارت است از:
کتابخانه عمومى: که سالن اصلى و عمومى مطالعه به صورت قفسهباز است و چینش کتابها بر اساس 39 موضوع، صورت گرفته است و مورد مراجعه طلاب حوزه، دانشجویان، پژوهشگران و ... است.
کتابخانه تخصصى امیرالمؤمنین (ع): که کتابهاى مخصوص به آن امام را در بر دارد.
کتابخانه صوتى: که دربردارنده هزاران لوح فشرده و نرمافزارهاى علوم و فنون مختلف است.
فهرستنگارى: که به تنظیم کتابخانه و فهرستنویسى فنى براى آثار موجود مشغول است و براساس معیارهاى جهانى کار مىکند.
انتشارات: این بخش به تدوین و چاپ و نشر کتابهایى به نام کتابخانه، در موضوعات مربوط به امام على (ع) و نجف و نهجالبلاغه و ... مىپردازد که تاکنون دهها اثر عرضه کرده
است. همچنین برخى آثار آن «احیاء تراث» است که با تحقیق جدید عرضه شده است.
سایت: براى ارتباط با شبکههاى جهانى و استفاده دیگران، پایگاه اینترنتى «مکتبة الروضة الحیدریه» با آدرسwww .haydarya .com طراحى شده است.
حفاظت و بازسازى: این بخش به نگهدارى و صحافى و جلد کردن کتب موجود و تجلید کتابهاى قدیمى و اهدایى مىپردازد.
استنساخ: بخش کپى و نسخهبردارى از کتابها براى پژوهشگرانى که از استانها و شهرهاى مختلف مراجعه مىکنند.
بخش ویژه بانوان: این بخش تازه تأسیس است و براى پاسخگویى به نیاز بانوان پژوهشگر به وجود آمده است.
