زیارت رجبیّه
ماه پربرکت رجب، از ماههاى بافضیلتى است که زیارت خانه خدا و عمره رجبیه یا زیارت قبور امامان معصوم (ع) در آن سفارش شده است. حرمت جنگ در ماه رجب به عنوان یکى از ماههاى حرام نیز شأن والاى این ماه را نشان مىدهد. نیز بر زیارت ائمه (ع) بهویژه حضرت اباعبدالله (ع) در ماه رجب بسیار سفارش شده است.
در روایتى از حسین بن روح (یکى از نواب اربعه امام زمان (عج)) نقل شده که هرگاه در ماه رجب به زیارت هر یک از معصومین رفتى و در هر یک از حرمهاى امامان و مشاهد شریفه بودى، چون داخل شدى، به شکرانه این توفیق، این دعا را بخوان: «الحمدلله الذى اشهدنا مَشهَدَ اولیائه فى رجب ...»؛ خدا را سپاس که در ماه رجب، توفیق دیدار اولیائش را براى ما مهیا ساخت و حقى را که آنان بر گردن ما دارند، بر ما واجب ساخت. درود خدا بر محمد و خاندان برگزیده و جانشینان او. خدایا! همچنان که ما را در مزارشان حاضر ساختى، در قیامت هم ما را با آنان محشور کن.[1]
«زیارت رجبیّه» زیارتنامهاى است که در این ماه، خطاب به سیدالشهداء (ع) خوانده مىشود و در کتب دعا و زیارت آمده است و مخصوص شب اول رجب، شب نیمه رجب و روز نیمه شعبان است و چنین آغاز مىشود: «السلام علیک یابن رسول الله ...»[2] در ادامه این زیارتنامه، متنى خطاب به شهداى کربلا با ذکر نام یکایک آنان آمده که شامل 75 اسم مبارک است و برخى هم آن را زیارت ناحیه مقدسه مىدانند.[3]
زیارت عاشورا
روز عاشورا، روز سوگ بزرگ اهل بیت و شیعه است و یکى از بافضیلتترین اعمال در این روز، رفتن به زیارت قبر امام حسین (ع) و تجدید عهد با آن پیشواى شهید یا خواندن زیارت عاشورا از راه دور است. امام صادق (ع) فرمود:
«من زار الحسین یوم عاشورا وجبَت له الجنة»[4]
هرکس در روز عاشورا امام حسین (ع) را زیارت کند، بهشت براى او واجب است. در حدیث دیگرى ثواب زیارت آن حضرت در روز عاشورا را برابر با ثواب جهاد کسى دانسته که پیش روى امام حسین (ع) در خون خویش غلتیده باشد.[5]
متن زیارتنامهاى هم که در روز عاشورا و در همه ایام سال خطاب به امام حسین (ع) و شهداى کربلا خوانده مىشود و از امام محمد باقر (ع) روایت شده، به «زیارت عاشورا» شهرت یافته و مداومت بر خواندن آن در هر روز، ثواب و برکات بسیارى دارد، با عبارت «
السلام علیک یا اباعبدالله، السلام علیک یابن رسول الله ...
» آغاز شده است که از آموختههاى امام پنجم به علقمة بن محمد حضرمى است.[6]
این زیارت که نوعى تجدید عهد با امام حسین (ع) و شهداست، با تکیه عمده بر مسئله تولّى و تبرّى، منشور سیاسى شیعه و اعلام مواضع مکتبى به شمار مىرود و احیاگر خاطرهآن حماسه و تکریم شهداست.
زیارت قبور
در روایت صحیح و مستند فراوانى به «زیارت قبور» تشویق و توصیه شده و عملى مستحب و سودمند و پندآموز شمرده شده است. رسول خدا (ص) فرموده است: قبرها را زیارت کنید؛ چرا که هم علاقه و دلبستگى شما را به دنیا مىکاهد و هم آخرت را به یادتان مىآورد.[7]
رسول خدا (ص) به زیارت قبور مؤمنین مدفون در بقیع مىرفت و بر آنان دعا و استغفار مىکرد. این سیره، از پیشوایان دین و صحابه و علماى دین هم نقل شده است. فقهاى مذاهب اهل سنت هم گفتهاند که زیارت قبور براى پند گرفتن و یاد آخرت مستحب است و روز جمعه و یک روز قبل و بعد از آن بهتر است و سفر براى زیارت مردگان، به ویژه صالحان مستحب است؛ اما زیارت قبر پیامبر خدا (ص) از بزرگترین عبادات است.[8]
پس زیارت قبور و تبرک و توسل به آنها و ختم قرآن براى صاحبان قبور و دعا و نماز در کنار آنها چیزى نیست که از ابداعات شیعه باشد؛ بلکه ریشههاى محکم دینى و سابقه تاریخى دارد
و نمونههایى از زیارت قبور مؤمنین و صحابه همچون قبر بلال، قبر سلمان، قبر ابوایوب انصارى و ... از سوى بزرگان دین در متون تاریخى آمده است.[9]
زیارت قبول
به کسانى که توفیق زیارت حج یا حرم معصومین (ع) را یافتهاند، گفته مىشود: «زیارت قبول» یا «تقبل الله»؛ یعنى خدا قبول کند. زیارت مثل هر عمل عبادى و اطاعتى که از سوى بنده انجام مىگیرد، وقتى ارزشمند است که مورد قبول و پذیرش خدا قرار گیرد. خدا هم اعمال نیک را از پاکان و اهل تقوا و اخلاص مىپذیرد:
(انّما یتقبّل الله مِن المتّقین)[10]
. در متن دعاها و زیارتنامهها، بهویژه درباره زیارت خانه خدا، تعبیر «حج مقبول و سعى مشکور»، همچنین درخواست اجر و ثواب بر زیارت و «تَقبَّل مِنّى ...» فراوان آمده است. زیارت قبول گفتن به یک زائر، درخواست پاداش و پذیرش زیارتش از سوى خدا و ثمربخشى عمل در دنیا و آخرت است. معمولًا هم وقتى به کسى گفته مىشود: «قبول باشد»، در پاسخ مىگوید: «قبول حق باشد».
زیارت کربلا
سرزمین کربلا، مدفن سیدالشهداء (ع) و شهداى واقعه عاشوراست. براى زنده نگه داشتن نام و یاد ایشان و درسهاى آن حماسه الهى و قیام خونین و ابراز وفادارى به خط اهل بیت (ع) و تداوم راه شهیدان، ائمه ما تأکید فراوان کردهاند که شیعه تا مىتواند به زیارت کربلا برود. براى زیارت قبر هیچ امامى، به این اندازه سفارش نشده
است. در بعضى روایات، زیارت کربلا از زیارت کعبه هم برتر شمرده شده و ثواب زیارت کربلا برابر با دهها و صدها حج و عمره بیان شده است. لحن روایات در این باره به گونهاى است که آن را براى شیعه در حد یک «فریضه» مىشمارد و ترک آن را ناپسند مىداند و هیچ عذر و بهانه و خوف و خطرى را مانع از آن نمىداند و ترک آن را جفا مىشمرد. امام صادق (ع) فرموده است:
«زیارة الحسین بن علىّ واجبةٌ على کُلّ مَن یَقِرّ للحسین بالامامِة مِنَ الله عزوجل[11]»
زیارت حسین بن على (ع) بر هرکس که او را از سوى خداى متعال «امام» مىداند، واجب است.
زیارت خائفانه هم (که پیشتر درباره آن گفتیم) ثواب افزونترى دارد؛ چون احیاى نام آن امام و مدفن مطهرشان در عصر خفقان و محدودیت، جهادى سخت به شمار مىآید، در توصیههاى اولیا آمده است که بر زیارت کربلا استمرار داشته باشید و آن را قطع نکنید؛ چراکه بهترین اولاد انبیا در آن مدفون است. امام صادق (ع) فرمود: «
زُوروا کربلا وَلاتَقطَعُوُه، فانَّ خیر اولادِ الأنبیاءِ ضَمَّنَتهُ[12]
». زیارت کربلا، موجب بهرهمندى از شفاعت آن امام و آمرزش گناهان و سبب رحمت الهى است و آداب خاصى دارد که در کتب زیارت بیان شده است.[13]
زیارتگاه
مدفن هر یک از پیامبران، امامان، امامزادگان، شهدا و انسانهاى باایمان و اولیاى الهى را «زیارتگاه» و «مزار» گویند؛ چون محلى است که مردم به زیارت آن مىروند و بر سر تربت آنان حاضر مىشوند. حرم، امامزاده، امامباره و آستانه هم گفته مىشود.
بر سر تربت ما چون گذرى، همت خواه
که زیارتگه رندان جهان خواهد شد[14]
حضرت امام خمینى (ره) نیز در ستایش جانباختگان راه اسلام و شهداى عزیز و تربت پاک آنان که زیارتگاه رهپویان جهاد و شهادت است، فرموده است:
خدا مىداند که راه و رسم شهادت کور شدنى نیست و این ملتها و آیندگان هستند که به راه شهیدان اقتدا خواهند نمود و همین تربت پاک شهیدان است که تا قیامت، مزار عاشقان و عارفان و دلسوختگان و دارالشفاى آزادگان خواهد بود.[15]
زیارت مأثور
«مأثور» از ریشه «ا ث ر» به سخنى گفته مىشود که از پیامبر خدا (ص) یا معصومین (ع)، نقل شده باشد. متن برخى از زیارتنامهها داراى سند روایى است و در کتب حدیث، از امام (ع) نقل شده است؛ مثل زیارت جامعه کبیره، زیارت ناحیه مقدسه، زیارت عاشورا، زیار اربعین، زیارت امینالله و بسیارى از زیارتنامههاى دیگر.
زیارت غیرمأثور، زیارتى است که علماى دین و راویان احادیث، به تناسب شخصیت و ویژگىهاى مزار یا مکانى مقدس تنظیم کردهاند و سند آن به امام نمىرسد و اشکالى هم در خواندن آنها نیست. به هر حال، سلامها و درودهایى است خطاب به امامان و امامزادگان. البته خواندن زیارتنامه مأثور بهتر است؛ چون از زبان معصوم (ع) صادر شده و مضامین آن والاتر و با شخصیت معصومین (ع) و مقام و فضایلشان متناسبتر است. چه متنى که ائمه فرمودهاند هنگام زیارت چنین بگویید و چه متنى که نقل شده یک معصوم، هنگام زیارت چنین مىفرمود، هر دو براى ما حجت و سند است و به عنوان زیارت مأثور، خواندن آنها اولویت دارد.
زیارت مطلقه
زیارت مطلقه، در مقابل زیارت خاصه است. زیارت خاصه و مخصوصه یا موقته آن است که در روز خاصى به وسیله آن زیارتنامه، امامى مورد زیارت قرار مىگیرد؛ مثل زیارت خاص شب نیمه شعبان، زیارت خاص در روز عاشورا، زیارت خاص شب عید فطر و امثال آن.
اما زیارت مطلقه، وقت خاصى ندارد و هر زمان و از هر مکان مىتوان معصومى را با آن زیارت کرد. در کتب زیارت، گاهى براى یک معصوم چندین زیارت مطلقه نقل شده؛ مثلًا براى حضرت رسول (ص) هجده زیارت مطلقه وارد شده است.[16]
زیارت ناحیه مقدسه
مقصود از «ناحیه مقدسه»، یعنى از سوى امام معصوم (ع). زیارت خاصى که خطاب به امام حسین (ع) و شهداى کربلاست و در آن، نام یکایک شهداى کربلا از بنىهاشم و دیگران آمده است. این زیارت از امام حسن عسکرى (ع) روایت شده است؛ هرچند بعضى هم آن را از امام زمان (عج) مىدانند. چون در زمان امام هادى و امام عسکرى (علیهما السلام) خفقان حکام عباسى سبب شده بود دیدار حضورى با این دو امام معصوم، یا دیدار با امام زمان (عج) در عصر غیبت صغرى مشکل باشد، در نامهها و جواب نامههایى که از سوى امام هادى (ع) صادر مىشد، مىگفتند از «ناحیه» چنین آمده است. زیارت ناحیه یاد شده، در سال 252 هجرى از ناحیه مقدسه به دست شیخ محمد بن غالب اصفهانى رسیده است.[17]
زیارتنامه
هنگام حضور در کنار مرقد پاک یک معصوم (ع)، یا از راه دور، هر سلام و درودى را که شایسته ساحت مقدس او باشد، مىتوان بر زبانآورد؛ ولى بهتر است متنى که از معصومین (ع) نقل و به خواندن آن سفارش شده، خوانده شود که فضیلت بیشترى دارد. این متون را «زیارتنامه»
فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج9، ص: 19
گویند. مثل زیارت جامعه، زیارت عاشورا، زیارت وارث و ....
همچنین به کتابچه و جزوهاى که مشتمل بر متون زیارتى باشد و در حرمها خوانده شود، زیارتنامه گفته مىشود. این متنها گاهى از امامان روایت شده (زیارت مأثوره) و گاهى هم علما و بزرگان دین ابداع و تنظیم کردهاند. به برگه جواز عبور از مرز در سفرهاى زیارتى هم در قدیم، زیارتنامه گفته مىشد.
زیارت نیابى
گاهى زائر براى خود زیارت مىکند و گاهى به نیابت از شخصى دیگر (چه مرده و چه زنده) و ثوابش را به آن شخص هدیه مىکند. در مورد حج هم «حج نیابتى» اصطلاح رایجى است و احکام خاصى دارد. به زیارتى که به نیابت از شخص دیگر باشد، زیارت نیابى گفته مىشود و به این زائر، «نایب الزیاره» گویند. از این رو گاهى کسى که به سفر زیارتى رفته، در ملاقات با دوستان و بستگانش، براى نشان دادن ارادت خود به آنان و اظهار این که در آن حرم به یاد شما بودم و از طرف شما هم زیارت کردم، مىگوید: «نایب الزیاره بودم».[18]
[1] . دعاى مفصلى است؛ ر. ک: مفاتیح الجنان، عمل هفتم از اعمال مشترکه ماه رجب.
[2] . همان، اولین زیارت از زیارات مخصوصه حضرت ابىعبدالله( ع)، ص 438 و علامه مجلسى، بحار الانوار، ج 98، ص 336.
[3] . بحار الانوار، ج 98، ص 340؛ محمدمهدى شمسالدین، انصار الحسین، ص 129.
[4] . شیخ مفید، المزار ص 52.
[5] . ابنقولویه، کامل الزیارات، ص 174.
[6] . بحارالانوار، ج 98، ص 291.
[7] . علامه امینى، الغدیر، ج 5، ص 168 و 169.
[8] . عبدالرحمن جزیرى، الفقه على المذاهب الاربعه، ج 1، ص 421.
[9] . ر. ک: به بحث مفصل علامه امینى در الغدیر، ج 5، ص 86 تا 207 به ویژه بخش« الحث على زیارة القبور»، ص 166.
[10] . مائده، آیه 27؛ احقاف، آیه 16؛ آل عمران، آیه 37.
[11] . شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 10، ص 346.
[12] . کامل الزیارات، ص 269.
[13] . در مدخل« آداب زیارت» از همین« فرهنگنامه زیارت» هم اشاره شده است. از جمله ر. ک:« فرهنگ زیارت». از نویسنده، ص 333.
[14] . حافظ شیرازى.
[15] . صحیفه نور، ج 20، ص 239.
[16] . جامع زیارات المعصومین، ج 1، ص 67 به بعد.
[17] . متن آن در بحار الانوار، ج 98، ص 269 آمده است.
[18] . بحار الانوار، ج 98، ص 318 و 328، موسوعة زیارت المعصومین، ج 3، ص 409.
