نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
فقهِ قرآن عهدهدار کشف شرایع اسلام و تفصیل شریعت از مدارک احکام است تا منهاجی برای صالحان، عُروه وُثقایی برای نجات عباد، مفتاح کرامت آنان و جامع مقاصد رفتاری و ذخیره معاد ایشان باشد. دانش فقه، اصلی است که فروع بسیاری دارد و برخی از آنها هنوز هم آنچنان که باید، فعلیت نیافتهاند. برای به فعلیت رسیدن شاخههای جدید فقه، باید به دستهای از امور نظری و عملی توجه کرد که یکی از مهمترین آنها «نگرشهای درجه دوم» است.
بسان هر دانش دیگری، فقیه نیز برای پیمودن دقیقتر مسالک افهام، بهرهگیری بیشتر از انوار فقاهت، استخراج جواهر فقه، دستیابی به کنز فواید نهفته در ریاض مسائل، استثمار حدائق ناضره فقه، کشف لثام از قواعد احکام، افزایش مکاسب و افزودن بر غنایم و عواید ایّام اجتهاد، باید بهمیزان کافی بدین گونه نگرشها نیز توجه کند. در بیانی مختصر و نافع، کشف رموز فقه، رفع خلاف، استبصار بیشتر، تحریر و تهذیب احکام و انتصار شریعت، در گروی توجه مبسوط بدینگونه نگرشهای تحلیلی است که مصادیق بسیاری دارند و یکی از آنها «کتابشناسی» مرتبط با هر کدام است. در همین راستا نویسنده در این وجیزه به زبده مقال درباره کتابشناسی «فقه زیارت» پرداخته است. امید است که هدایت طالب، تذکره احباب و تحفه ابرار باشد و ارباب نظر در مسیر نجات عباد، با رأی سدید و جواهر کلام خویش بدین تألیف قاصر افزوده و با تنقیح مبانی، تشریح مطالب، توضیح مسائل و تبدیل آن به بدری زاهر و ضیائی ناظر، مایه رونق فزونترِ دروس و بحوث در میدان فقه زیارت و مزار گردند.
توضیح مختصر آنکه «زیارت» دیدارِ زائر با مزور است که در اندیشه اسلامی، بر دستهای از حقایق ژرف هستیشناختی و انسانشناختی بنا شده است و خود، شامل معارف بنیادین، اخلاق، آداب و احکام بسیار است که هر کدام در مرتبت خود اهمیت وافر داشته و نیازمند اهتمام نظری، انگیزشی و عملی بایسته هستند. در این منظومه، بُعد فقهی زیارت را میتوان «فقه زیارت» نامید که البته بیشتر بهطور پراکنده و در خلال ابواب فقهی مرتبط بدان پرداخته شده و هنوز بهعنوان یکی از شاخههای علم فقه، متعین و متبلور نشده است. گسترش و تعالی فقه زیارت در گروی توجه به مقولههای بسیاری است که یکی از آنها «کتابشناسی فقه زیارت» است.
در باب ضرورت مبحث، باید متذکر شد که سابقه دیرین «کتابشناسی» و فواید فراوان آن، نشانگر ضرورتهای اهتمام به آن بهعنوان یک ابزار مهم پژوهش است. فهرست برخی از این فواید عبارتند از: فراهم شدن امکان شناخت بهتر منشورات تخصصی و تحولات آنها، آشنایی با گستره و محتوای منابع اصلی و فرعی و پیشینه تحقیق برای پرهیز از صفرپژوهی یا تحقیقات تکراری یا ناقص، تسریع در انجام دادن پژوهشها، بهبود کیفی تحقیقات، حفظ و نگهداری تراث، دستیابی نسبی به آثار مکتوب از بینرفته، آگاهی از بخشی از سیر تطورات علم مرتبط، کمک به تنقیح مسئلة تحقیق، زمینهسازی برای مطالعات تاریخی و تحلیلی یا نسخهشناسی، و... . (هلالیان، 1404ش، ص104 - 105)
به لحاظ پیشینه با توجه به عدم تعین کامل «فقه زیارت» بهعنوان شاخهای از فقه، بهطور طبیعی «کتابشناسی فقه زیارت» نیز هنوز اندک و نحیف است. گاه در برخی از آثار فقهی مرتبط، بهطور ضمنی و بسیار کم بدین مقوله پرداخته شده است، اما آثار مستقل در این زمینه بسیار نادرند. معدود آثاری هم که به فقه زیارت پرداختهاند بیشتر مستحبات و مکروهات آن را بیان کردهاند. بنابراین ادعای فقدان کتاب، مقاله یا پایاننامه در این زمینه ادعایی گزاف نیست . (عندلیبی، 1395ش، ص14)
واژهشناسی
نخست باید مراد از واژگان دخیل در بحث - یعنی «کتابشناسی»، «فقه»، «زیارت»، «فقه زیارت»، و «کتابشناسی فقه زیارت» - روشنتر شود:
1. کتابشناسی
واژه «کتابشناسی» (بیبلیوگرافی) با پیشینهای حدود 2500 سال، برگرفته از یونانی و بهمعنای «نوشتن یا استنساخ کتابها» است که حدود پانصد سال پیش از میلاد، بهمعنایِ «کاتب کتاب» و سپس در حدود سال صد میلادی در معنای «نوشتن کتاب» بهکار رفت. (تسبیحی، 1365ش، ص34) پس از سده هفدهم معنای کتابشناسی از «تحریر و نوشتن کتابها» به «نوشتن درباره کتاب یا کتابها» تغییر یافت .(رضوی، 1391ش، ش38) در سنت اسلامی، علم «فهرست» و «فهرستنگاری» را میتوان گونهای از کتابشناسی دانست که در قرون نخستین اسلامی ریشه دارد. همچنین بخشی از کتابشناسیها در ضمن آثاری چون: تراجم، طبقات، تذکرهها، رجال، احوال عالمان، سیرهها و معاجم صورت میگرفت. (مرادی، 1372ش، ص36) کتبی مانند: فهرست ابن ندیم (م438ق)، فهرست شیخ طوسی (م460ق)، فهرست منتجبالدین (م600ق) و الذریعة إلی تصانیف الشیعة طهرانی (م1389ق) درشمار مراجع مهم کتابشناسی اسلامی و کتابشناسیهای قدیمی جهان هستند.
اما «کتابشناسی» چیست و معنای مد نظر از آن در اینجا کدام است؟ در عین سابقه دیرینه کتابشناسی، درباره چیستی آن، پاسخهای فراوان ناهماهنگی عرضه شده است و حتی هنوز نیز مصطلح مستقرّی ندارد. بنابراین باید روش دیگری جست؛ مانند اینکه با بررسی «انواع کتابشناسی»، مصادیق مد نظر خود را مشخص کرد. با ملاکهای مختلف میتوان کتابشناسی را تقسیم کرد. (رحیمی، 1387ش، ش10؛ هاشمی، 1390ش، ش130؛ رضوی، 1391ش، ش38؛ الهَوَش، 1383ش، ش57؛ هلالیان، 1404ش، ص106 - 110).
در عمل، انواع یادشده تا حدودی درهمتنیده و غیر قابل تفکیکاند. بدینجهت هر کتابشناسی میتواند مصداق چند نمونه از آنها باشد. به زودی بیان میشود که کدام یک از مصادیق یادشده کتابشناسی در این نوشتار مد نظر است.
2. فقه
فارغ از معانی لغوی، عُرفی، قرآنی و روایی «فقه» و استعمالهای تاریخی متعدد آن (اسلامی، 1384ش، ص45 - 46؛ علیدوست، 1384ش، ص39 - 44؛ ضیائیفر، 1392ش، ص98 - 100؛ موسوی، 1379ش، ص32 - 49)، اکنون فقه، بیشتر در سه معنا به کار مىرود:
الف) مجموعه احکام رفتاری دین (شریعت بهمعنای خاصّ)؛
ب) فقاهت یا عملیات اجتهاد و استنباط احکام شرعی (فعل فقیه، فرایند، معنای مصدری)؛
ج) علم حاصل از فعالیتهای استنباطی فقها ، برایند و حاصل مصدر.
محل بحث در این نوشتار معنای اخیر، یعنی «علم فقه» است که معادل فرایند استنباط نیز نیست، بلکه جزئی از آن است.
برای دانش فقه تعریفهای اصطلاحی مختلفى بیان شده است که میتوان وجه مشترک آنها را چنین بیان کرد: «علم عهدهدارِ کشف روشمند و موجّه (و حجّیتآور) احکام شرعی از منابع فقه» که تفصیل قیود آن در اینجا ضروری نیست .(هلالیان، 1401ش، ص42 - 43) البته در چند سال اخیر به تدریج فقه در معنای چهارمی نیز استعمال شده است؛ یعنی فقه بهمعنای تفقه و فهم عمیق دین یا معنای عام آن که در قرون اولیه نیز رایج بود. در این صورت فقه زیارت شامل معارف، اسرار و حکمتهای زیارت و آداب و اخلاق آن خواهد بود که البته چنین معنایی در این نوشتار منظور نیست.
بنابراین آثار مد نظر نویسنده در این نوشتار کتب فقهی مختصّ به زیارت یا مشتمل بر بحث فقهی درباره زیارت است، نه فقه روایی، مأثور، غیر استدلالی و موارد مشابه. همچنین منابع حکم شرعی (قرآن و کتب روایی مرتبط با فقه زیارت) نیز از حیطه بحث کنونی خارجاند.
3. زیارت
زیارت از ماده «زَوَر» است. معنای عرفی زیارت روشن و مشهور است و به همین دلیل برخی لغویان آن را به سبب همین اشتهار معنا نکردهاند (ابنعباد، 1414ق، ج7، ص379) یا فقط معنای متعارفش را بیان کردهاند. (فیّومی، بیتا، ج2، ص260) حاصل معنای لغوی زیارت،که استعمالهای قرآنی و روایی آن نیز ناظر به همین معناست ، عبارت است از: «دیدارِ همراه با تمایل و کشش قلبی و درونی، و قصد و اراده دیدار [از جانب زائر نسبت به مزور (زیارتشونده)]، نه صِرف دیدار یا رؤیت یا نظاره و... ». (درگاهی، 1398ش، ص23 -28)
به لحاظ گستره، شمول لغوی و استعمالی زیارت شامل مصادیق بسیاری است (بخاری، 1407ق، ج2، ص57؛ کلینی، 1407ق، ج3، ص 489-495 ، ابنقولویه، 1398ق، ص70-81؛ درگاهی، 1398ش، ص27-28 )؛ مانند:
الف) زیارت انسانها (در حال حیات یا غیر آن)؛ مانند: پیامبران و اهل بیت: ، اولیای الهی، مؤمنان، بندگان صالح، عالِمان، شهدا، والدین، بیمار، و...
ب) زیارت غیر انسان؛ یعنی اماکن متبرک مختلف؛ مثل: خانه خدا، مساجد؛ بهخصوص مثل مسجدالحرام، مسجدالنبی9، مسجد قبا، مسجد کوفه، و... که گاه حتی حج یا عمره نیز زیارت خداوند سبحان شمرده میشود. همه این مصادیق نیز مسائل فقهی متناسب با خود را بههمراه دارند.
4. فقه زیارت
«فقه زیارت»، ازجمله فقههای مضاف و بخشی یا شاخهای از علم فقه است که در آن به بررسی و استنباط یا بیان احکام شرعی مرتبط با زیارت پرداخته میشود. البته میتوان «فقه» را بهمعنایی عامتر در نظر گرفت تا فقه زیارت، شامل اموری مثل معارف، اخلاق و آداب زیارت نیز بشود که در اینجا مد نظر نیست. همچنین فقه از یک لحاظ بر دو قسم است: یکی تفریعی یا استدلالی و دیگری غیر تفریعی؛ مثل فقه مأثور، توصیفی، رسالهای و... . در اینجا بیشتر فقه تفریعی مد نظر است.
در فقه زیارت به احکام تکلیفی و وضعیِ مرتبط با زیارت پرداخته میشود؛ احکامی مانند: حکم انواع زیارت، بناء قبور، گستره زیارت قبور، نمازهای زیارت، حکم نماز در برخی مشاهد، زیارات و زیارتنامههای عام و خاص، طهارت (مثل غسل زیارت، زیارت در حال جنابت، حیض، و...) زیارت قریب و بعید، واجبات و محرمات مشاهد، زیارت امامزادگان: تکالیف و حقوق زائران، اوقاف و نذورات مرتبط، تبرک، توسل و... .
5. کتابشناسی فقه زیارت
بر اساس آنچه ذکر شد، کتابشناسی فقه زیارت در این نوشتار از سنخ کتابشناسیِ «توصیفی -تشریحی»، «تحلیلی-انتقادی»، «تخصصی»، «موضوعیِ خاص»، «منطقهای»، «گذشتهنگر»، «گزینشی»، «کتابمحور»، «تقویمی» و «غیر تجاری» است . نویسنده در چهارچوب این امور، به بررسی درجه دوم و تحلیلیِ مهمترین کتب فقه زیارت شیعه میپردازد. از اینرو در بررسی کتابها به تفصیلِ اموری مانند مؤلّفشناسی، نسخهشناسی، اطلاعات شناسنامهای، چاپهای مختلف و... نمیپردازد. و تنها بر اساس ترتیب تاریخی، گزارشی مختصر از آثار -به لحاظ اموری همچون: ساختار، محورهای کلان، روش، ویژگیهای بارز، کارکرد ویژه آموزشی یا پژوهشی، تأثیر بر جنبههای مختلف فقه و...،- ارائه و نتیجهگیری میکند.
تأکید میشود که «زیارت»، بهویژه نزد شیعه، از ابعاد و جهات مختلف معرفتی، کلامی، فقهی، عقلی، نقلی و... بررسی شده است و البته به کاوشهای بیشتر در آنها و نیز در ابعاد دیگری مثل بُعد هستیشناختی، معرفتشناختی، روانشناختی، جامعهشناختی، تاریخی، سیاسی، اقتصادی، تربیتی، فرهنگی، تمدنی، هنری و... هم نیاز دارد، اما در اینجا فقط بُعد فقهی آن مد نظر است.
در همین عرصه «مَزار» نیز عنوان عامی است که بر مجموعهای از آداب، سنن، اعمال، ادعیه و زیارات اطلاق میشود و شایسته یا بایسته است که زائر بدانها بپردازد. برخی کتب مزار، بُعد فقهی نیز دارند که عمدتاً از سنخ فقه روایی هستند. بررسی همه مزارها و عناوین مشابه - مثل مجامیع، مصابیح، مفاتیح، أنیس، زائریة، و... - در این مختصر میسور نیست؛ چراکه مثلاً فقط در الذریعة بیش از هفتاد اثر در این زمینه نقل شده است .(طهرانی، 1408ق، ج12، ص77 - 80 و ج20، ص316 - 326)
کتابشناسی مهمترین کتب فقه زیارت
1. قرن سوم
در قرون نخست هجری تا اوایل قرن چهارم بهطور عمده با منابع فقه زیارت - مانند قرآن کریم، اصول حدیثی، برخی از اصول اربعه (مثل الکافی و مَن لایحضره الفقیه، اصول مأثور فقهی، و...) - مواجه هستیم که دستمایههای شکلگیری فقه، ازجمله فقه زیارت را تشکیل میدهند. با توجه به اوضاع اجتماعی، فرهنگی و سیاسی این مقطع، «زیارت» و احکام فقهی آن بهعنوان یک مسئله جدی فقهی نزد فقها مطرح نبود؛ هرچند در جوامع روایی نخستین و اصول فقهی، در قالب مأثورات یا فقه روایی به زیارت نیز پرداخته میشد که کمابیش با دیگر مباحث، بهخصوص مسائل کلامی، نیز آمیخته بود. همچنین در آن برهه، فقه شیعه و اهل تسنن آمیختگی بسیاری داشت، اما با این حال فقه زیارت نزد آنان پررنگ نبود و از اینرو ذیل مسائل حج،مثل استحباب زیارت پیامبر اکرم9 بعد از حج، مطرح میشد.
2. قرن چهارم
در قرن چهارم کتابهای روایی مستحکمی شکل گرفت. محمد بن یعقوب کلینی (م329ق)، در دستهبندی بدیعش در الکافی، بخشهایی را به روایات زیارت اختصاص داد؛ مانند: باب زیارةُ المؤمن (کلینی، 1407ق، ج2، ص175 - 179)، باب زیارةُ القبور (همان، ج3، ص228 - 230). کلینی= یک باب با عنوان «أبوابُ الزیارات» نیز قرار داد و مسائلی مانند: زیارت پیامبر9، اِتباع حج به زیارت، فضل رجوع به مدینه، دعا نزد قبر پیامبر9، منبر، روضه، مقام النبیّ9، مقام جبرئیل، فضل اقامت در مدینه و روزه و اعتکاف نزد استوانهها (و ستونهای مسجدُ النبیّ9)، زیارت اهل بقیع، رفتن به مشاهد و قبور شهدا، وداع، تحریم مدینه، معرس النبی9، مسجد غدیر خم، زیارت ائمّه:، فضل و ثواب زیارات، نوادر، و... را مطرح کرد. (همان، ص548 - 587)
در همین قرن ابوالقاسم جعفر ابن قولویه (م367ق) از نخستین نویسندگان «مزار» و مؤلف اثر ارزشمند کاملالزیارات است. این کتاب مجموعهای روایی، و ذیل فقه روایی قابل اندراج است. این کتاب بهدلیل توثیق عام و معتبر شمرده شدن راویانش نزد بیشتر فقهای شیعه، میتواند از منابع ثانویه معتبر در کاوشهای مرتبط با فقه زیارت باشد.
در همین قرن مَن لایحضره الفقیه شیخ صدوق (م381ق) را نیز میتوان از نخستین آثار فقهی دانست که بهطور تفصیلی به بحث زیارت پرداخته است. البته این کتاب نیز بیشتر صبغه فقه روایی دارد، اما بهدلیل باببندیهای مرتبط و پرداختن بیشتر به مصادیق مختلف زیارت، ازجمله زیارت ائمه: از حیث احکام فقهی آنها، میتواند به ویژگی یادشده متصف باشد. (ابنبابویه، 1363ش، ج1، ص173 و ج2، ص388 ، 420 و558 - 618)
3. قرن پنجم
در قرن پنجم شیخ مفید کتاب فقهی المَزار (م413ق) را نگاشت که شامل بسیاری از زیارات است و فقهای بسیاری نیز بر آن اعتماد کردهاند؛ مانند:
الف) شیخ طوسی: او شاگرد شیخ مفید است و بخشهایی از مزار را در تهذیبالأحکام (شرح المقنعة) نقل کرده است،
ب) سیدعبدالکریم بن طاووس (م693ق) در فرحة الغری؛
ج) شیخ ابراهیم کفعمی (م905ق) در دو کتاب المصباح و البلدُ الأمین.
اقدام دیگر شیخ مفید اینست که در المقنعة، مسائل «حج» و «زیارت» را از همدیگر تفکیک، و در دو کتاب با عنوان المناسک و الأنساب و الزیارات مندرج کرده است؛ مباحثی مانند: نسب پیامبر و معصومان:، فضیلت زیارت، زیارت وداع ، زیارت از دور، زیارت اولیای مؤمن، زیارت قبور عموم اهل ولایت و ایمان، زیارت نیابتی، غسل زیارت، و... . (مفید، 1410ق، ص455 - 495) البته این تفکیک مهم و مفید ، که میتوانست فقه زیارت را در بابی جداگانه ممتاز و مستقل کند، توسط فقهای بعدی چنانکه باید پیگیری نشد.
ابوالصلاح حلبی (م447ق) در الکافی فی الفقه، و شیخ طوسی (م460 ق)، در دو کتاب المبسوط و النهایة، در انتهای کتاب الحج اندکی به احکام مرتبط به زیارت پرداختهاند (حلبی، 1403ق، ص223 - 224؛ طوسی، 1387ق، ج1، ص385 - 386؛ همو، 1400ق، ص286 - 288)، اما در تهذیبُ الأحکام شیخ طوسی مباحث زیارت بهطور مفصل در کتابی جداگانه با عنوان «المزار» ذکر شدهاند که افزودههایی مثل زیارت اربعین، زیارت در حال تقیه، زیارت مطلق امام حسین7، زیارت ابواب، زیارت سلمان و... را شامل میشود. (طوسی، 1365ش، ج6، ص2 - 119) همچنین بعضی از مسائل و احکام فقهی مرتبط با زیارت، در کتاب گرانقدر مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد [کبیر] شیخ طوسی آمده است و از این حیث، یک منبع ثانویه معتبر برای کاوشهای فقه زیارت محسوب میشود؛ چنانکه بسیاری از عالمان شیعه از این کتاب اقتباس کردهاند؛ مثل: إختیارُ المصباح ابن باقی، تتمّاتُ المصباح سید بن طاووس، مختصرُ المصباح سیدعبدالله شبر، منهاجُ الصلاح علامه حلی و... (شفتی، 1394ش، ص25 - 26)
در همین قرن، قاضی ابن براج (م481ق) نیز در المهذّب از شیوه شیخ مفید پیروی ،و «کتابُ الزیارات» را جدا کرده و بعضی عناوین جدید را هم مطرح کرد ه است. (ابنبراج، 1406ق، ص274 - 292)، اما او در جواهرُ الفقه اساساً بحث زیارت را مطرح نکرده است. (همو، 1411ق)
4. قرن ششم
در قرن ششم ابنادریس حلی (م598ق) در خاتمة کتاب الحج السرائر فصلی را به زیارت اختصاص داده است. (حلی، 1387ش، ج9، ص487 - 498) در همین قرن المزارُ الکبیر، نگاشته ابوعبدالله محمد ابن المشهدی (م610ق) از آثار مهم در زمینه زیارت است که هرچند کمابیش از سنخ فقه روایی است، اما میتواند منبعی معتبر برای بررسیهای فقه زیارت باشد؛ بهویژه آنکه بسیاری از فقها این کتاب را پذیرفتهاند و دستمایه آثار مهم بعدی در این عرصه شده است؛ مانند: سیدعلی ابنطاووس در مصباح الزائر، سید عبدالکریم ابن طاووس در فرحة الغری، علامه مجلسی در بحار الأنوار و... .(مجلسی، 1403ق، ج1، ص18 و 35) وجه دیگر اهمیت این کتاب، گستردگی موضوعات، و قدیمی و معتبر بودن منابع آن برای برخی از ادعیه و زیارات مهم - مثل دعای ندبه، زیارت ناحیه و زیارت آلیاسین - است.
5. قرن هفتم
در قرن هفتم سید رضیالدین علی بن طاووس (م664ق) دو کتاب المزار، و مصباحُ الزائر و جناحُ المسافر را درباره زیارات نگاشت. مقدمه مصباح الزائر شامل مطالبی عقلی و نقلی درباره حکمت و فلسفه زیارت و ضرورت تعظیم و برزگداشتِ خواص عترت: در حیات و ممات آنان، و نیز توضیح نسبتاً تفصیلیِ مفاد فصول بیست گانه کتاب و ساختار مباحث است. مصباح الزائر بیشتر چهره فقه روایی دارد.
در همین قرن محقق حلی (م676ق) در شرایع الإسلام و ابنسعید حلی (م689 ھ.ق) در آخر کتاب الحج الجامع للشرایع مباحثی درباره زیارت مدینه هم مطرح کردهاند. (حلی، 1408ق، ج1، ص252 - 254؛ ابن سعید، 1405ق، ص227 - 232).
6. قرن هشتم
در قرن هشتم علامه حلی (م726ق) در سه کتاب تحریرُ الأحکام، تذکرةُ الفقهاء و منتهی المطلب فی تحقیق المذهب - در تتمه مباحث حج، ذیل عنوان «المزار» - بهشیوه فقهی نیمهاستدلالی به مقوله زیارت پرداخته است. (علامه حلی، 1420ق، ج2، ص117 - 126؛ همو، 1414ق، ج8، ص449 - 457؛ همو، 1412ق، ج13، ص259 - 324)
در همین قرن شهید اول (ش786 ق) دو کتاب درباره مزار دارد که این دو مکمل یکدیگرند. نخست مزار در کتاب الدروسُ الشرعیة استکه جنبه فقهی بیشتری دارد و دیگری رسالهای جداگانه به نام المزار یا منتخبُ الزیارات که شامل مطالبی است؛ مانند: زیارات و وداعهای چهارده معصوم:، آدم و نوح، حضرت علی اکبر، حضرت عباس، شهدای کربلا، مادر امام عصر7، زیارت سلمان، مسلم بن عقیل، هانی بن عروه، مختار، قبور شیعه، زیارت نیابتی و تبرعی، مساجد کوفه، سهله، صعصعه، غنی، جعفی، و بنیکاهل. (عاملی جزینی، 1430ق، ج19، ص15 - 211)
7. قرن نهم
در قرن نهم فاضل مقداد (م826 ق) در کنزُ العرفان فی فقه القرآن، ذیل آیه 84 سوره توبه، بحث فقهی مهم و مختصری درباره جواز زیارت قبور مؤمنان دارد. (سیوری، 1373ش، ج1، ص181)
کتاب مهم دیگر این قرن جُنة الأمان الواقیة و جَنة الإیمان الباقیة، معروف به مصباح کفعمی، تألیف تقىالدین ابراهیم کفعمى (م905ق) در موضوع ادعیه و زیارات است که به شیوه مصباح شیخ طوسی تألیف شده است. مصباح خلاصهای از البلدُ الأمین خود کفعمی محسوب میشود، اما بخش زیارات مصباح (فصل41 کتاب)، به لحاظ موضوعات و حجم، گستردهتر و بیشتر است. در هر دو کتاب، جنبه فقه روایی غالب است .(کفعمی، 1405ق، ص472 - 509؛ همو، 1425ق، ص398 - 433)
8. قرن دهم
در قرن دهم شهید ثانی (ش966ق) و محقق کرکی (م940 ق) نیز بحثهای فقهی مختصری درباره زیارت در اواخر کتاب الحج دارند. (عاملی، 1379ش، ج1، ص390 - 392؛ کرکی، 1409ق، ج2، ص162 - 163)
اما در این قرن نخستین بررسیهای تفریعی استدلالیِ فقهی درباره زیارت را میتوان ذیل کتاب الحج مسالک ُالأفهام شهید ثانی، مجمعُ الفایدة و البرهان مقدس اردبیلی (م993ق) و مدارکُ الأحکام عاملی (م1009ق)، مشاهده کرد. (عاملی، 1413ق، ج2، ص373 - 385؛ اردبیلی، 1402ق، ج6، ص426 - 433؛ عاملی موسوی، 1411ق، ج8، ص272 - 284) در همین قرن فرزند شهید ثانی - حسن بن زینالدین (م1011 ش)، در تلخیص المرام - برخلاف رویه معمول فقها، بحث از زیارت را تحت عنوان «أعمالُ المدینة المنوّرة» بر مباحث حج مقدم کرده است . (ابنالشهید الثانی، 1436ق، ص85 - 93)
9. قرن یازدهم
در قرن یازدهم شیخ بهایی (م1031ق) در بابی جداگانه از کتاب حجِ جامع عباسی به مباحث زیارت پرداخته است. وجه اهمیت این رساله آن است که از نخستین آثار فقهی نگاشتهشده به پارسی درباره زیارت است. (بهایی، 1386ش، ص411 - 447) جامع عباسى، از نخستین رسالههای عملیه است که بهپیشنهاد شاهعباس صفوى، شیخ بهایى براى حل مشکلات فقهى عموم مردم تألیف، و با وفات شیخ شاگردش (نظام بن حسین ساوجى) آن را تکمیل کرد. البته پیشتر نیز آثار مشابه فارسی دیگری - مانند رسالة الواجبات ملّاعبدالله شوشتری (م1021 ق)، از عالمان برجسته اصفهان، یا رساله احکام محقق کرکی (م940 ھ.ق)، و... - نگاشته شده بود.
علامه محمدتقی مجلسی (م1070ق) نیز در تتمه حج روضةُ المتّقین با شرح روایات مَن لایحضره الفقیه، مباحث فقهی درباره زیارت را هم مطرح میکند. (مجلسی اول، 1406ق، ج5، ص313 - 499) وی به دستور شاه عباس این کتاب را با پرهیز از اصطلاحات پیچیده به فارسی برگرداند و لوامع صاحبقرانی نامید که به شرح الفقیه مشهور شد و چندین باب آن درباره زیارت است . (مجلسی اول، 1414ق، ج8، ص470 - 752)
در همین قرن فیض کاشانی (م1091ق) در انتهای کتاب فارسیِ ترجمةُ الحج، درباره زیارات مشاهد مشرّفه بحث فقهی کرده است. (کاشانی، 1387ش، ص237 - 240) همچنین فیض ذیل مباحث حج از کتاب الشافی، با عنوان «أبواب شهود المشاهد و إتیان المساجد»، به شیوه فقه روایی، به ذکر روایات مرتبط با زیارت پرداخته و حکم فقهی بعضی از آنها را توضیح داده است. (کاشانی، 1383ش، ج2، ص1209 - 1223) بابُ الزیارات وی در کتاب النخبه فیض، از سنخ فقه فتوایی، و در مفاتیح الشرایع بیشتر از باب فقه غیر استدلالی است . (کاشانی، 1418ق، ص171 - 172؛ همو، 1395ش، ج1، ص626 - 632)
محقق سبزواری (م1090ق) نیز در تتمه کتابُ الحج ذخیرةُالمَعاد به بحث فقهی استدلالی درباره زیارت پرداخته است. (سبزواری، بیتا، ج2، ص705 - 708) شیخ حر عاملی (م1104ق) در بخش کتب العبادات هدایةُ الأمة، کتاب المزار را از حج و عمره جدا کرده و مسائل فقهی آن را در دوازده باب بررسی کرده است. باب نخست درباره احکام عام زیارات، باب دوازده درباره زیارت مؤمنان، مسلم، صالحان، برادران دینی و ازجمله برخی امامزادگان معروف، و بقیه ابواب درباره زیارت اهل بیت: است. جداسازی احکام عمومی زیارت ذیل یک باب مستقل، از ویژگیهای جدید در زمینه فقه زیارت است؛ هرچند برخی از احکام عام زیارت، در ابواب بعدی نیز مطرح شدهاند. موضوعات مطرح در ابواب نیز گستردگی بیشتری داشته و بعضی از آنها نیز جدید هستند. حکم شرعی و فقهی موضوعات از دید مؤلّف نیز در عناوین هر کدام از آنها منعکس شده است. (عاملی، 1412ق، ج5، ص451 - 515)
1. قرن دوازدهم
در قرن دوازدهم علامه محمدباقر مجلسی (م1110 ق) در آثار مختلفی به بحث زیارت، ازجمله بُعد فقهی آن، پرداخت؛ مانند:
الف) تتمه مباحث حج از کتاب مِرآةُ العقول در شرح کتاب شریف الکافی؛ (مجلسی، 1363ش، ج18، ص257 - 319)
ب) برخی رسالههای فارسی که بعضی از آنها کلامیاند (مانند عدم احتساب عمر زائر امام حسین7)، و بعضی نیز فقهی هستند؛ مانند دو رساله صغیره و کبیره درباره حج؛ (همو، 1412ق، ص101 - 11 6 و 462 - 463 و 506 - 512)
ج) ملاذُ الأخیار در شرح کتابُ المزارِ تهذیب الأخبار شیخ طوسی؛ (همو، 1406ق، ج9، ص7 - 314)
د) مجلّد 97 تا 99 بحارُ الأنوار ذیل عنوان «کتابُ المزار»، بهتفصیل درباره زیارت است؛ برخی از سرفصلهای اصلی این مجلدات عبارتانداز: مقدمات و آداب سفر، تعمیر و نگهداری و زیارت قبور پیامبر و ائمه:، زیارت فرشتگان، آداب زیارت، احکام روضههای مقدسه، زیارت [قریب و بعیدِ] پیامبر9 و دیگر مشاهد مدینه، زیارت [مطلقه و مختصه] امیرالمؤمنین7 و نجفاشرف و کوفه، زیارت امامحسین7 و مشاهد کربلا [و فضیلتها، احکام و آداب مرتبط]، زیارات خاص؛ مثل زیارت اربعین، احکام حائر و تربت، زیارت در تقیه، حکم انشاء زیارت، زیارت دیگر ائمه: و مشاهد و اماکن مرتبط، زیارات جامعه، زیارات ایام هفته، حاجتنویسی [عریضه نویسی]، توسل و استشفاع، زیارت نیابتی، گرداندن میت در مشاهد، زیارات امامزادگان، فضیلت بیتالمقدس، زیارت برخی اصحاب؛ مثل سلمان فارسی و سفیران قائم7، زیارت مؤمنان، گرامیداشت زائر و...؛
ه) تحفةُ الزائر که سبب نگارشش حجم زیاد مباحث زیارت در بحارالأنوار و عربی بودن آنها بود که موجب دشواری استفاده مخاطبان فارسیزبان میشد. ازاینرو علامه مجلسی= تحفةُ الزائر را در حجم کم و ساختار قابل دسترستر به پارسی نگاشت. همچنین وی کوشید تا فقط زیارات، ادعیه و آداب دارای اسانید معتبر از ائمه: را نقل کند و در صورت نیاز به زیادات غیر مأثور، تفریق مأثورات یا اختصار آنها، وجوه جمع امور متعارض، و... تصریح میکند. (مجلسی، 1386ش، ص4، 105، 141، 240، 273 - 274) آقابزرگ طهرانی درباره این کتاب مینویسد:
علامه، مزار بحار الأنوار را بهسال 1081 قمری به پایان رساند و در آن، همه زیارات مذکور در کتب مزار، که بدانها دست یافته بود، را آورد. سپس وی تحفةُ الزائر را به سال 1085قمری به فارسی تألیف کرد تا نفعش همگانی شود و در آن فقط به زیارات روایتشده از طرق معتبر نزد خودش بسنده کرد... و برخی از زیارات مخصوصه و غیر آنها را در آن نیاورد. (تهرانی، 1408ق، ج3، ص438)»
در همین قرن محمدهادی بن محمدصالح مازندرانی (م1120ق) در شرح فروع الکافی، طبق رسم مألوف ابوابی را در تتمه حج به زیارات و بررسی فقهی آنها اختصاص داده است. (مازندارنی، 1388ش، ج5، ص532 - 584) فاضل هندی (م1135ق) نیز در کشفُ اللثام، و ذیل احکام حج به بررسی فقهی زیارت میپردازد که تتبع بسیار، و ذکر اقوال فقهای متعدّد از ویژگیهای آن است. (فاضل هندی، 1416ق، ج6، ص234 - 286) همچنین شیخ یوسف بحرانی (م1186ق) هم در تتمه بحث حج و همچنین ذیل عنوان المزار الحدائقُ الناضرة به بحث زیارت پرداخته است. (بحرانی، 1363ش، ج17، ص401 - 408 و421 - 441)
11. قرن سیزدهم
در قرن سیزدهم فقهایی همچون شیخ حسین آلعصفور (م1216 ق) در سداد العباد، سیدعلی طباطبایی (م1231ق) در الشرح الصغیر و ریاضُ المسائل، و مولی احمد نراقی (م1245ق) در ذیل لواحق حج مستندُ الشیعة به بررسی فقهی استدلالی برخی از مسائل زیارت هم پرداختهاند. (آلعصفور، 1379ش، ص400 - 408؛ طباطبایی، 1368ش، ج1، ص457 - 461؛ همو، 1418ق، ج7، ص187 - 200؛ نراقی، 1415ق، ج13، ص327 - 341)
در همین قرن، شیخ محمدحسن نجفی (م1266ق) در تتمه کتاب الحج جواهرُ الکلام نیز مطابق مسائل شرایعُ الإسلام مباحثی فقهی استدلالی درباره زیارت دارد. (نجفی، 1421ق، ج10، ص378 - 407)
یک پدیده مهم در سیر تاریخی فقه زیارت این بود که از اوایل قرن سیزدهم، به تدریج بحثهای مقارن درباره زیارت، بهویژه ناظر به شبهات وهابیت، افزایش یافت و آثار مقارن فقهی، که آمیختگی شدید با مباحث کلامی و تاریخی داشت، شکل گرفت و در قرن بعد توسعه و تعمیق پیدا کرد. ریشه این امر، طرح و گسترش افکار محمد بن عبدالوهاب در قرن دوازدهم در شبهجزیره عربستان بود که آثار فرهنگی و اجتماعی متناسب با خود را در جهان اسلام در پی داشت؛ ازجمله هجوم وهابیان تکفیری به کربلای مقدس در سال 1216 قمری، و بعدها تخریب مزارات مقدس بقیع در 8 شوال 1344 قمری.
در همین راستا شیخ جعفر کاشفالغطاء، ملقب به شیخ جعفر کبیر (م1228ق)، با استناد به آیات و روایات، رسالهای اعتقادی - فقهی به نام منهج الرشاد لِمَن أراد السداد در ردوهابیان نگاشت و برای امیر عبدالعزیر بن سعودفرستاداین رساله شامل مسائل مختلفی، که بعضی از آنها با زیارت مرتبط بود؛ مانند: زیارت قبر پیامبر9 و سایر قبور، سفر برای زیارت قبور ائمه:، تبرک به قبور و مانند آن، ساختن بناء قبور انبیا و اولیا: و تعمیر آنها. وی با به کارگیری شیوه مقارن، ثابت میکند که اینگونه امور و دیگر موضوعات مطرح در رساله باعث کفر شیعه نشده و برای تکفیر آنان از طرف وهابیان مجوزی ایجاد نمیکند، بلکه همگی در قرآن و سنت ریشه دارند.
اثر جالب توجه دیگر در زمینه فقه زیارت، برخی از نگاشتهها یا رسالههای فقهی موضوعی سیّد محمدباقر شفتی بیدآبادی، معروف به حجة الإسلام (م1260ق)، است که در مجموعهای بهنام سؤال و جواب مندرج، و در پاسخ به پرسشهایی از وی نگاشته شدهاند. بعضی از این پرسشها به فقه زیارت مرتبطاند؛ مانند پرسش از زیارت عاشورا و کیفیت آن، یا تربت حسینی و محدوده حائر. حجةالإسلام به هرکدام از این دو موضوع بهتفصیل و در حد یک رساله پاسخ داده است. بخشهایی از این اثر، بهویژه بررسی چگونگی زیارت عاشورا و نماز آن، محل توجه و بحث فقهای همعصر یا بعدی نیز قرار گرفت؛ مانند میرزا محمد شهدادی نایینی (م1278ق) در الدرّة الحمراء فی زیارة العاشوراء، و میرزا ابوالفضل طهرانی در شفاء الصدور فی شرح زیارة العاشور. (شفتی، 1394ش، ص101 - 104) همچنین سیدمحمدحسن قزوینی حائری (م1380ق) کتابی به نام البراهین الجلیّة فی رفع تشکیکات الوهابیة در بررسی شبهات وهابیت نوشت که بخشهای زیادی از آن به زیارت مرتبط است.
12. قرن چهاردهم
در اوایل قرن چهاردهم محمدجواد مغنیه (م1400ق) کتاب الفقه علی المذاهب الخمسة را برای بیان مقارن فقه پنج مذهب جعفری، شافعی، مالکی، حنفی و حنبلی نگاشت. البته بحث زیارت در ضمن کتاب الحج آمده و به شیوه فقه مقارن نوشته نشده است. (مغنیه، 1421ق، ج1، ص284 - 288) وی در فقه الإمام الصادق7 نیز به همین شیوه عمل کرده است. (مغنیه، 1379ش، ج2، ص249 - 250)
در همین قرن شیخ هادی کاشفالغطاء (م1361 ق) در هُدی المتّقین، و سیداحمد موسوی خوانساری (م1405ق) در جامعُ المدارک به روال بیشتر فقها در خاتمه حج به بحث زیارت پرداختهاند. (کاشفالغطاء، 1423ق، ص160 - 163؛ خوانساری، 1355ش، ج2، ص550 - 556) البته شیخ هادی کاشفالغطاء پس از حمله وهابیان به قبور ائمه: و اولیا و صالحان، بهخصوص تخریب مزارات بقیع در هشتم شوال 1344 قمری رسالهای کلامی - فقهی به نام الأجوبة النجفیة فی الردّ علی الفتاوی الوهابیة یا الأجوبة النجفیة عن الفتاوی الوهابیة نوشت. وی با نشانه گرفتن مبانی کلامی و فقهی چنین تجاوزهایی، در پاسخ به مجموعهای از استفتائات و منشورات چاپشده علمای وهابی، این اثر را سال 1345 قمری به سبک عقلی و مقارن نوشت.
ساختار نوشتار این کتاب در قالب چهار پاسخِ حاوی مسائل گوناگون است که برخی از عناوین، به بررسی مسائل فقهی زیارت مرتبطاند؛ مانند: بناء بر قبور و هدم آنها، نماز نزد قبور، مسجد قرار دادن قبور، روشن کردن چراغ بر قبور، زیارت قبور توسط زنان، تمسّح به ضریحو دعا در آنها، تقرب به قبور با نذور و ذبائح و...، توجه با دعا نزد حجرة النبی9 و دور آن گردیدن و بوسیدن و تمسّح آن.
بعضی از آثار علامه محمدجواد بلاغی (م1352ق)؛ نیز در امتداد جریان مبارزه با وهابیت بود؛ مثل کتاب الوهابیة و أصول الإعتقاد که در پاسخ به شبهات و فتاوای عبدالله بن بلیهد، قاضیالقضات وقت حجاز نسبت به بعضی از مسائل اعتقادی شیعه، ازجمله زیارت قبور، نگاشته شد و دارای پنج فصل بدین ترتیب بود و عبادت، توحید خداوند در افعال، بناء بر قبور، نماز نزد قبور، روشن کردن چراغ بر آنها، توسّل و...، ذبائح و نذور. این کتاب با بهرهگیری از شیوه عقلی و نقلی، در عین حجم اندک، محتوای بسیاری دارد. همچنین شیخ محمدحسین کاشفالغطاء (م1373ق) در رسالهای به نام نقض فتاوی الوهابیة برخی از عقاید وهابیت، مثل دیدگاه آنان درباره ساختن قبور و زیارت، را نقد و بررسی کرده که با عنوان نگاهی به پندارهای وهابیت به فارسی ترجمه شده است. (کاشفالغطاء، 1376ش)
کتاب دیگر در این قرن، الزیارة علامه امینی (م1390ق) است که در واقع بخشهایی از کتاب گرانسنگ الغدیر محمد الحسون، و شامل بررسی استدلالی کلامی، فقهی و تاریخیِ دو مسئله عمده از دیدگاه شیعه است. این کتاب ناظر به شبهات وهابیان، و از دو بخش تشکیل شده است؛ یعنی: 1. زیارت مشاهد عترت طاهره:، اصحاب، تابعان، شهدا و...، و دعا و نماز در آنها و توسل و تبرک، 2. انتقال جنازه به اماکنی غیر از محل وفات.
13. قرن پانزدهم
در قرن پانزدهم دو جریان به فقه زیارت پرداختهاند:
الف) جریان سنتی که ذیل مباحث حج، به زیارت پرداخته و تغییر چندانی نسبت به گذشته ندارد؛ برخی از این نوع آثار عبارت اند از:
یک - علی کاشفالغطاء (م1411ق) در المختصر من مرشد الأنام لحج بیتالله الحرام، ذیل دو عنوان «أحکام مدینة المنوّرة و حرمها» و «زیارة المواضع الشریفة فی مکة المعظمة»، به مسائلی از زیارت و مصادیقش (از جمله زیارت حضرت عبدالله7، فاطمه بنت اسد3، حضرت حمزه، ابراهیم فرزند پیامبر اکرم9، و...) پرداخته است؛ (کاشفالغطاء، 1398ق، ص91 - 144)
دو - آیتالله سیدعبدالأعلی سبزواری (م1414ق) در مهذّب الأحکام، و محمدامین زینالدین (م1419 ق) در کلمةُ التقوی برخی از مسائل مألوف زیارت را ذیل حج به شیوه استدلالی بررسی کردهاند. (سبزواری، 1413ق، ج14، ص392 - 403 و ج15، ص33 - 75؛ زینالدین، 1413ق، ج3، ص502 - 519)
سه - آیتالله سیدمحمود هاشمی شاهرودی (م1440ق) در فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل بیت:، و آیتالله سیدصادق روحانی (م1444 ق) در فقه الصادق، مباحثی درباره احکام فقهی زیارت آوردهاند. (هاشمی شاهرودی، 1382ش، ج4، ص326 - 333؛ روحانی، 1435ق، ج18، ص296 - 304).
چهار - آیتالله شاهرودی در موسوعة الفقه الإسلامی المقارن به شیوه بررسی تطبیقی، بعضی از مسائل فقهی زیارت را از دیدگاه شیعه و اهلتسنن مطرح کرده است. (هاشمی شاهرودی، 1432ق، ج7، ص177 - 179)
پنج - کتاب فقه زیارت نگاشتة رضا عندلیبی است که او در دو بخش کلیِ بایدها و نبایدهای زیارت بهطور خاص به بررسی و تحلیل واجبات و محرّمات زیارتِ معصومان: (نه امامزادگان و دیگر اولیای الهی) از منظر فقه شیعه میپردازد . (1395ش)
ب) جریان فقهی، کلامی و تاریخی زیارت که در مقابل با شبهات وهابیان شکل گرفته است. آثار زیادی در این قسم پدید آمده است؛ برای مثال:
یک - در موسم حج 1422 قمری شیخصلاح البدیر در خطبه نماز جمعه در مسجدالنبی9 شیعیان را به شرک و گمراهی متهم کرد و برخلاف برخی از احکامی که همه مسلمانان بر آن اجماع و اتفاق دارند سخن راند. شیخ علی کورانی (م1445 ق) در کتاب الرد علی الفتاوی المتطرفة فی خطبة الجمعة للشیخ صلاح البدیر فی المسجد النبوی الشریف لموسم الحج سنة 1422 هجریة ابتدا متن خطبهها را آورده و سپس در ده عنوان به نقد آن پرداخته است؛ برخی از این پندارهای غلط عبارت است از: معنای اِحداث [بنا] در مدینه منوّره، غیر مستحب بودن زیارت قبر نبی9، حرام بودن مشی برای زیارت و تکرار زیارت قبر پیامبر9، شرک بودن توسّل و دعا نزد قبر پیامبر9، بدعت بودن مراسم احترام قبر پیامبر9،همچنین بدعت بودن ساخت گنبد بر قبر شریف نبوی و وجوب هدمش،خارج کردن قبر پیامبر9 از مسجد، تحریم تبرّک به اماکن و آثار نبوی و آل او: و رد نهیِ البدیری از زیارت عالم مدینه منورة.
دو - علامه سیدمرتضی عسکری (م1428ق)، رویکرد کلامی و مقارن پررنگتری دارد و در آثاری همچون: معالمُ المدرستَین (عسکری، 1426ق، ج1، ص67 - 95)، علی مائدة الکتاب و السنة (همو، 1418ق ب، ج12 و13)، البناء علی قبور الأنبیاء و الأولیاء و اتّخاذها مساجد و أماکن للعبادة (همو، 1417ق)، التوسل بالنبی9 و التبرّک بآثاره (همو، 1418ق الف)، و...، به مباحث مرتبط با زیارت میپردازد.
سه - آیتالله شیخ جعفر سبحانی ازجمله فقهای شاخص است که به فقه زیارت با رویکرد کلامی و تاریخی در آثار متعدد پرداخته است؛ مانند:
- رسالة فقه المزار فی أحادیث الأئمّة الأطهار:: این رساله در نقد جزوهای جعلی نگاشته شده است. نام این جزوه «فقه المزار عند الأئمّة الأطهار» است که به اسم مؤلفی جعلی با نام عبدالهادی الحسینی در بحرین چاپ، و به وسیله فردی به نام زینالعابدین ابراهیمی به فارسی ترجمه، و در مکه و مدینه توزیع شده است. این کتاب جعلی حاوی افکار وهابیت در باب زیارت و مزار بود. آیتالله سبحانی در نقد این اثر بهشیوه فقه استدلالی مقارن به موضوعاتی مانند: آثار سازنده و ایجابیِ زیارت قبور؛ بهویژه پیامبر9، ائمّه، علما و شهدا با استناد به آیات، سیره نبوی، صحابه و...، صیانت مراقد انبیا و ائمه:، ساختن بنا بر قبور، و... میپردازد. (سبحانی، 1429ق، ج5، ص377 - 480)
- زیارةُ النساءِ للقبور فی الشریعةِ الإسلامیة. آیة الله سبحانی، در تشرف به عمره 1421 قمری با منع زنان از ورود به قبرستان بقیع به فتوای برخی از فقهای حنبلی مواجه شد و در پاسخ، رساله فقهی مذکور را به شیوه فقه مقارن استدلالی نگاشت .(سبحانی، 1429ق، ج6، ص613 - 627)
- العقیدةُ الإسلامیة: فصل نهم. (همو، 1376ش الف، ص259 - 314)
- الوهابیة و المبانی الفکریة: فصول 6 - 8 و 14 - 20. (همو، 1376ش ب، ص135 - 188 و 389 - 477)
- فی ظلّ أصول الإسلام: برخی از عناوین آن عبارت است از: التبرّک بآثار الرسول9، زیارة القبور فی السنّة النبویة والسفر إلى زیارة النبیّ الأکرم9، و... .(همو، 1411ق الف، ص187 - 220 و305 - 319)
- رسائل و مقالات؛ برخی از عناوین آن عبارت است از: السؤال الحادی عشر: هل زیارةُ المسجد النبوی الشریف من مکمِّلات الحجّ؟، دراسةٌ لسند زیارة عاشوراء، زیارةُ قبر رسولالله9 و أذکارها و...، التکفیر و المسائل الفقهیة (شامل: زیارة القبور، شدّ الرحال إلى زیارة القبور، البناء على القبور، بناء المسجد على القبور و الصلاة فیه، الإحتفال بمیلاد النبی9، البکاء على المیت، التوسّل بالأنبیاء بأقسامه، التبرّک بآثار الأنبیاء، صیانة الآثار الإسلامیة، الاستغاثة بالنبیّ). (همو، 1421ق، ج2، ص374 - 381؛ همو، 1423ق، ج3، ص401 - 421 و572 - 573؛ همو، ج5، ص340 - 364)
- الوهابیة فی المیزان؛ شامل فصلهایی مرتبط با زیارت؛ مانند: الفصل الثانی: الوهّابیّون و بناء قبور الأولیاء، الفصل الثالث: بناء المسجد بجوار المراقد المشرَّفة، الفصل الرابع: زیارة القبور على ضوء الکتاب و السنّة، الفصل الخامس: النتائج البنّاءة لزیارة قبور الشخصیّات الدینیّة، الفصل السادس: إقامة الصلاة والدعاء عند قبور الأولیاء، الفصل السابع: التوسُّل بأولیاء الله، الفصل الثامن: النذر لأهل القبور، الفصل العاشر: التبرُّک والاستشفاء بآثار أولیاء الله، إلقاء الأضواء على زیارة النساء، و... . (همو، 1424ق، ص27 - 154 و 321 - 335).
- فی ضلال التوحید که فصل سوم آن درباره زیارت، و فصل چهارم درباره صیانت آثار اسلامی، و شامل مباحث و شبهات متعددی درباره زیارت و احکام مرتبط است. (همو، 1412ق، ص229 - 391)
- التوحید و الشرک فی القرآن الکریم: بخشهایی از آن درباره زیارت است. (همو، 1418ق، ص197 - 220)
- بحوثٌ قرآنیةٌ: فصل پنجم این کتاب بحث زیارة القبور و دیگر عناوین مرتبط است.(همو، بیتا، ص53 - 90)
- الملل و النحل: در این کتاب مباحثی مانند: التبرک بآثار النبی الأکرم9، عقاید ابنتیمیة [ازجمله درباره زیارت] و... آمده است. (همو، 1410ق ب، ج4، ص173 - 537)
آثار و کتب فراوان دیگری نیز از آیتالله سبحانی درباره زیارت یا مشتمل بر مسائل آن به عربی و پارسی منتشر شده است که یا به کتابهای برشمرده برمیگردند، یا ترجمه، خلاصه و... از آنها هستند؛ مانند: پاسداری از مرقد پیامبران و امامان، آیین وهابیت، الزیارة فی الکتاب و السنة: تحلیل لمفهوم الزیارة و آثارها و احکامها، العبادة حدّها و مفهومها، الوهابیة بین المبانی الفکریة و النتائج العملیة، دلیل المرشدین إلی الحقّ الیقین [ترجمه: سیمای عقاید شیعه]، شفاعت و زیارت، مرزهای توحید و شرک در قرآن، صیانة الآثار الإسلامیة، و... که نیازی به ذکر تفصیلی آنها نیست.
چهار - آیتالله ناصر مکارم شیرازی نیز از دیگر فقهایی است که در خلال آثار خویش به فقه زیارت پرداخته است؛ مانند: الشیعة شبهات و ردودٌ، المبحث الرابع: احترام قبور العظماء؛ ازجمله: زنان و زیارت قبور، بناء قبور و... (مکارم، 1436ق، ص67 - 88) و کتاب شیعه پاسخ میگوید، بحث چهارم: احترام به قبور بزرگان. (همو، 1384ش، ص85 - 111)
پنج - آیتالله علیاکبر سیفی مازندارنی نیز در بخشهایی از کتاب مسلکُ الوهابیة با رویکرد فقهی کلامی، به مسائل مرتبط با زیارت نیز میپردازد؛ مانند: شدّ الرحال إلى زیارة قبر النبی و الأولیاء، البناءُ على القبور، بناءُ المساجد على القبور، الإستدلال لجواز بناءِ المساجد على القبور، التبرک بالبقاع المقدسة، البکاءُ على الأموات و الأولیاء، تزیین المشاهد بالذهب و الفضة و الحُلیّ، زیارة قبور النبی9 و الأولیاء، التبرُّک بآثار الأنبیاء و الأوصیاء، و... .(سیفی، 1387ش، ص43 - 113)
شش - شیخ محمد السند در کتاب عمارة قبور النبیّ و اهل بیته: به بررسی بناء زیارتگاه بر قبور پیامبر و ائمه: میپردازد. برخی از عناوین این کتاب عبارتند از: ادلة قول به حرمت بنا و عمارت قبور، بحث قرآنی عقلی: ادله عام، ادلة خاص، بحث روایی، ادلة قول به وجوب عمارت قبور پیامبر و ائمه:، هدم قبور طاهره، و... (1431ق). وی در کتاب مشاعر الهیة نیز به مباحث یادشده میپردازد. (1434ق)
هفت - زیارت از منظر فقه مذاهب اسلامی، نوشته مهدی درگاهی نویسنده، در این کتاب پس از تبیین مفهوم زیارت و تحلیل فلسفه آن از دیدگاه قرآن کریم و روایات، به بررسی مقارن دیدگاه فقه مذاهب اسلامی ذیل دو محور کلّی «زیارت قبور» و «زیارت اماکن مقدّس» پرداخته است که هر کدام نیز شاخههای متعدد دارند؛ مانند زیارت قبر مطهر پیامبر اعظم9، زیارت قبور مسلمانان و غیرمسلمانان، زنان و زیارت قبور، زیارت مکانهای مقدس ثابتشده به دلیل عام و خاص، و... . (1398ش)
هشت - فقهُ العتبات المقدسة تألیف حیدر سهلانی: نویسنده دراین کتاب بهشیوه فقه استدلالی مقارن، به مسائل مرتبط با زیارت را بررسی میکند. که همگی گرد محور عتبات مقدّسه هستند؛ مانند: تقدیس مکانی در تاریخ انسانی و فکر دینی، تعظیم شعایر، زیارت قبور، بناء بر قبور، مبانی دینی قداست عتبات، حدود مکانی و فقهی عتبات، اداره [و مدیریت/ تولیت] عتبات، اموال عتبات [درآمدها و مخارج]، تصرفات شخصی در عتبات، پیشنهادها و... . (سهلانی، 1387ش، ص1 - 451)
نه - حُکم البناء علی القبور فی الشریعة الاسلامیة: این کتاب نگاشته سید عبدالکریم بهبهانی، و درباره بررسی ساختن قبور از جنبة فقهی [بهطور مقارن در فقه شیعه و اهلتسنن] و پاسخ به برخی شبهات وهابیت در این باره است. (1422ق)
ده - درآمدی بر فقه مقارن: نویسنده در بخشی از این کتاب ذیل بحث حج، به طرح دیدگاههای تطبیقی شیعه و برخی فقهای اهلتسنن درباره زیارت مدینه منوّره پرداخته است. (جعفرپیشهفرد، 1388ش، ص429 - 433)
بعضی دیگر از آثار مرتبط با زیارت، که نویسنده آن در کنار مباحث کلامی و تاریخی به مباحث فقهی نیز پرداخته است، عبارتند از:
- بعضی آثار شیخ عباسعلی زارعی سبزواری؛ مانند: بناء القبور و زیارتها رؤیة شرعیة (1432ق)، زیارت در نگاه شریعت: پاسخ به شبهات وهابیت (1387ش)، در پرتو شریعت پاسخ به شبهات وهابیت (1386ش) که در آنها نویسنده به مسائل مرتبط با زیارت - مانند زیارت قبور، ایجاد گنبد و ضریح روی قبرها، احداث مسجد روی قبور، دعا و نماز در کنار قبرها و مشاهد مشرّفه، و نیز نقد اهم شبهات وهابیت علیه شیعه - پرداخته است.
- رسالتان که عنوان نوشتاری حاوی نامهنگاری و مباحثه بین شیخ محمد واعظزاده خراسانی (دبیر وقت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در جمهوری اسلامی ایران) و شیخ عبدالعزیز بن باز (مُفتی عام سعودی) درباره بعضی مسائل از دیدگاه شیعه و وهابیت است که برخی از مباحث آن با زیارت مرتبط هستند؛ مثل: مشروعیت تبرک و توسل به پیامبر و اولیا در حیات و ممات ایشان: و...، نقد سیدحسن سقاف (از علمای شافعیه اردن) بر نظریات بنباز، همچنین نظریات آیتالله جعفر سبحانی نیز در این اثر آمده است. (1383ش)
- درسهایی در نقد وهابیت تألیف نجمالدین طبسی: جلد دوم این کتاب به موضوعاتی مثل تبرّک و استغاثه، و جلد سوم و چهارم به موضوعاتی مانند زیارت قبور، زنان و زیارت قبور، تعمیر قبور، گریه و اقامه عزا و نذر میپردازد. (1388ش)
- زیارةُ القبور شبهاتٌ و رُدودٌ، تألیف بدرالدین الحوثی. این کتاب شامل بررسی و نقد شبهاتی درباره زیارت است؛ مانند: تمسّح به تراب، نداء میّت، تسویه قبور، بناء بر قبر، قبر الرسول9، و... . (1418ق)
- نافذةٌ علی زیارة القبور، نگاشته سیدفاروق موسوی، درباره مسائلی است، مانند: اثبات مشروعیت زیارت، ردّ عقاید وهابیان درباره تعمیر قبور و ساختن بنا بر آنها و زیارت و... . (1385ش)
- زیارةُ الرسول المصطفی و آله بدعةٌ أو شرع؟ نوشته حسن طاهری خرمآبادی. نویسنده در این کتاب به مباحثی مثل اثبات جواز و استحباب زیارت قبور در مصادر فریقین، زنان و زیارت قبور، تبرّک و... میپردازد. (1429ق)
- زیارت از دیدگاه علما و عرفای فریقین، نوشته محمود طاهری. موضوع فصل سوم این کتاب زیارت از نگاه فقه فریقَین است. البته دیگر فصول آن نیز به زیارت مرتبط بوده و حاوی بحثهای فقهی متناسب نیز هستند. (1393ش)
- فلسفه زیارت اثر احمد عابدی: این کتاب ترجمه و شرح رساله زیارةُ القبور فخر رازی است. این کتاب درباره فلسفه زیارت و فواید آن و بحث عقلی درباره زیارت است، اما از جمله فصلهای آن حکم فقهی زیارت قبور است. (1376ش)
- فلسفه زیارت اهل قبور، نوشته سیدعبدالمجید میرداماد: این کتاب درباره زیارت اهل قبور و دلایل جواز و پاسخ به شبهات وهابیون درباره آن است. (1384ش)
- البکاءُ علی النبی و آله علی ضوء السنة و السیرة، نگاشته محمدجواد طبسی: این کتاب درباره جواز شرعی و فضیلت گریه و عزاداری بر پیامبر و اهل بیت: است. (1425ق)
- زیارت قبور، اثر کریم آموزگار: موضوع این کتاب بررسی افکار و نظرات فرقه وهابیت درباره زیارت قبور و توسل به اهل قبور است. (1385ش)
- السجود علی التربة الحسینیة عند الشیعة، تألیف باقر شریف قرشی. (1416ق)
- المشاهد المشرفة و الوهابیون [کشف الشبهات]، نگاشته محمدعلی سنقری حائری. (1433ق)
- زیارت پیامبر و اولیاء: - سلسله مباحث وهابیتشناسی، نوشتة علیاصغر رضوانی. (1390ش)
- زیارت پیامبر9 بدعت یا عبادت؟، اثر سیدمحمد بن علوی مالکی. (بیتا)
- زیارة القبور، اثر سیدعبدالرحیم موسوی. (1422ق)
آثار دیگری نیز درباره زیارت نگاشته شده است که برخی از آنها در چهارچوب همان شیوه رایج از گذشته هستند؛ یعنی در بعضی چهره کلامی، برخی درباره فلسفه زیارت یا آداب آن است و... .
تنیجه گیری
با تأمّل درباره آنچه در باب کتابشناسی فقه زیارت گذشت، نتایجی حاصل میشود که در قالب نکاتی به آنها اشاره میشود:
1.به لحاظ سیر تاریخی، دورههای فقه زیارت را میتوان در چهار دوره بدینگونه ترسیم کرد:
الف) ریشهها و جوانهها: تا اواسط قرن چهارم هجری؛
ب)شکلگیری اولیه: از اواسط قرن چهارم تا اواسط قرن دهم؛
ج) هویت تفریعی/ استدلالی یافتن: از اواسط قرن دهم تا اوایل قرن سیزدهم؛
د) آمیختگی با مباحث کلامی، تاریخی و مُقارن: از اوایل قرن سیزدهم تا کنون.
ویژگیهای هر دوره با توجه به مباحث گذشته روشن میشود.
2. چنانکه پیشتر اشاره شد، مقوله زیارت و مباحث مرتبط به آن فینفسه دارای ابعاد بسیار زیادی هستند و به اصطلاح، هویت میانرشتهای دارند و در علوم مختلفی قابل بحث و بررسی هستند. از اینرو فقه زیارت دارای مسائل و حیطههای میان رشتهای بسیاری است؛ بهویژه با علومی مثل کلام، تاریخ و فِرَق. این ویژگی یک ظرفیت بسیار مهم برای تعامل فقه با دیگر علوم از طریق اهتمام به فقه زیارت فراهم میسازد.
3. در دوره اخیر بخش مهمی از مباحث فقه زیارت بهسمت پاسخگویی به شبهات رفته است، که در جایگاه خود ارزشمند و ضروری است، اما چنین رویکردی هنوز کمابیش انفعالی و غیر کافی است و فقه زیارت و مباحث کلامی مرتبط با آن باید بهطور فعال به مسائل مرتبط با زیارت بپردازند تا ثمره آنها بسیار بیشتر شود.
4. از ویژگیهای دوره اخیر فعال شدن نسبی فقه مقارن پس از چندین سده رکود است. ویژگی دیگر این دوره، پیدایش آثار اختصاصیتر (به لحاظ موضوع) و تخصّصیتر (از حیث گستره و عمق و روش پژوهش)؛ بهویژه درباره «زیارت اربعین» است، اما هنوز هم هر دو ویژگی، از حیث کمی و کیفی چنانکه باید به حد نصاب کافی نرسیدهاند و جای کار بیشتری دارند.
5. گردآوری و تجمیع مسائل مختلف فقه زیارت ذیل یک باب یا کتاب، نیازی ضروری برای انسجام یافتن بیشتر آن بهعنوان شاخهای از فقه و افزایش بهرهوری از آن است. در کتب فقهی رایج، هنوز نیز مباحث فقهی زیارت بهطور پراکنده در ابواب مختلف فقهی مطرح، و بهتناسب همان مباحث (نه بهمقدار نیاز خود مبحث) بررسی میشوند؛ مانند: اموات و جنائز [زیارةُ القبور]، تتمه حج، احکام طهارت و غسل، نماز (مانند قصر یا اتمام نماز در برخی مشاهد شریفه)، نذر، و... .
6. با وقوع انقلاب اسلامی شاهد ورود گسترده فقه به عرصههای فراوان اجتماعی و حکومتی هستیم که میتوان آن را دوران گذار فقه دانست که علم فقه (و پدیده استنباط) را بر سر یک پیچ تاریخی حساس و سرنوشتساز قرار داده است. ورود فقه به عرصههاى گوناگون، در اثر هجوم نیازهای عینی فراوان (نظری، عملی، فردی، اجتماعی، فرهنگی و هنری، حکومتی، حقوقی، قضایی، مدنی، جزایی، مدیریتی و اداری و...) بود که خود از بناء جامعه بر پایه شریعت و با هدف اقامه دین در همه ابعاد زندگی سرچشمه گرفته است. از اینرو پردازندگان به فقه زیارت نیز باید بدین تحول عظیم توجه داشته باشند و مسائل و مباحث فقه زیارت را در تناسب با آن سامان دهند که تفاصیل آن باید در موضع دیگری بررسی شود؛ برای نمونه پیدایش موضوعات جدید مرتبط با زیارت، ازجمله امور نیازمند توجه است؛ مانند: احکام زیارت مجازی و از راه دور، بررسی مقارن زیارت (نه فقط بین فقهای شیعه و سنی، بلکه حتی در تناظر با ادیان دیگر)، احکام زیارت در شرایط اپیدمی و همهگیری (مانند کرونا)، زیارت اربعین، و... .
7. گسترش و تکامل عرضی و طولی فقه زیارت، نیازمند توجه به لوازم مرتبط، و فعال کردن آنها به مقدار کافی است؛ مانند: فلسفه فقه زیارت و نگرشهای درجه دوم به آن - از جمله مطالعات تاریخی، نظریههای فقهی مرتبط، موضوع شناسی، مقتضیات زمان و مکان، مباحث روششناسانه، روابط میانرشتهای با علوم پیشین و همافق و پسین و رویکردها و نگرشهای استنباطی؛ ازجمله نگرش نظاممند، نگرش اجتماعی و حکومتی و تمدنی درجهت تأمین مبانی، نظریهها، قواعد، ابزارها و روشهای تأمینکننده نیازهای بررسیهای فقهی فرافردی، و....
8. یکی از راهکارهای مهمی که میتواند امور برشمرده و مانند آنها را در زمینه فقه زیارت فعال کند، برگزاری چند درس خارج جدی و مستمر در خصوص فقه زیارت بهعنوان یک فقه تخصصی است.
سخن اخیر آنکه در این نوشتار، سیمایی اجمالی از کتابشناسی فقه زیارت شیعه ترسیم شد. تفصیل این مجمل، ازجمله افزودن کتابشناسی فقه زیارت اهلتسنن و مباحث مقارن مرتبط، به نوشتارهای دیگری نیاز دارد.
منابع
ابن الشهید الثانی، حسن، (1436ق)، تلخیص المرام فی فقه حج بیتالله الحرام، بغداد، العتبة الحسینیة7.
ابن المشهدی، محمد، (1419ق)، المزار الکبیر، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
ابن برّاج، عبدالعزیز، (1406ق)، المهذّب، قم، جماعة المدرّسین فی الحوزة العلمیة.
ابن برّاج، عبدالعزیز، (1411ق)، جواهر الفقه، قم، جماعة المدرّسین فی الحوزة العلمیة.
ابن طاووس، سیدعلی، (1417ق)، مصباح الزائر، قم، مؤسسة آلالبیت: لإحیاء التراث.
ابن عباد، صاحب، (1414ق)، المحیط فی اللغة، بیروت، عالم الکتاب.
ابنقولویه، جعفر ، (1398ق)، کامل الزیارات، نجفاشرف، دارالمرتضویة.
اردبیلی، احمد، (1402ق)، مجمعُ الفایدة و البرهان، قم، جماعة المدرّسین.
اسلامی، رضا، (1384ش)، مدخل علم فقه، قم، مرکز مدیریت حوزههای علمیه.
امینی، عبدالحسین، (بیتا)، الزیارة، قم، مشعر.
آل عصفور، حسین، (1379ش)، سداد العباد، قم، محلاتی.
آموزگار، کریم، (1385ش)، زیارت قبور، قم، مسجد مقدس جمکران.
بحرانی، یوسف، (1363ش)، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
بخاری، محمد، (1407ق)، صحیح البخاری، بیروت، دارُ إحیاء التراث العربی.
بلاغی، محمدجواد ، (بیتا)، الوهابیة و أصول الإعتقاد، قم، مشعر.
بهایی، محمد بن حسین ، (1386ش)، جامع عبّاسی، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
بهبهانی، سیدعبدالکریم ، (1422ق)، حُکم البناء علی القبور فی الشریعة الاسلامیة، تهران، المجمع العالمی لأهلالبیت:.
تسبیحی، غلامحسین، (1365ش)، نگرشی جامع بر کتابشناسیهای ایران، تبریز، نیما.
جعفرپیشهفرد، مصطفی ، (1388ش)، درآمدی بر فقه مقارن، تهران، بعثه مقام معظم رهبری.
حر عاملی، محمد، (1412ق)، هدایة الأمّة، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
حلبی، ابوالصلاح تقی، (1403ق)، الکافی فی الفقه، اصفهان، مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی7.
حلی [محقق]، جعفر بن حسن (1408ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان.
حلی، ابن السعید یحیی، (1405ق)، الجامع للشرائع، قم، مؤسسة سیّدالشهداء7.
حلی، ابنادریس، (1387ش)، موسوعة ابن إدریس الحلی، قم، دلیل ما.
حوثی، بدرالدین ، (1418ق)، زیارة القبور شبهات و ردود، قم، المجمع العالمی لأهلالبیت:.
درگاهی، مهدی، (1398ش)، زیارت از منظر فقه مذاهب اسلامی، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی9.
رحیمی، مهدی، (1387ش)، «کتابشناسی؛ اقسام، فوائد وکاربردها»، معارف عقلى، ش10.
رضوانی، علیاصغر، (1390ش)، زیارت پیامبر و اولیاء: سلسله مباحث وهابیتشناسی، تهران، مشعر.
رضوی، علیاکبر، (1391ش)، «چیستی کتابشناسی و بررسی الگوشناختی آن (در نرمافزارهای مرکزتحقیقاتکامپیوتریعلوماسلامی)، رهآورد نور، ش38.
روحانی، سیدمحمدصادق، (1435ق)، فقه الصادق، قم، آیین دانش.
زارعی سبزواری، عباسعلی ، (1387ش)، زیارت در نگاه شریعت: پاسخ به شبهات وهابیت، تهران، مشعر.
-------، (1386ش)، در پرتو شریعت پاسخ به شبهات وهابیت، تهران، مشعر.
-------، (1432ق)، بناء القبور و زیارتها رؤیة شرعیة، تهران، مشعر.
زینالدین، محمدامین، (1413ق)، کلمةُ التقوی، قم، مطبعة مهر.
سبحانی تبریزی، جعفر ، (1380ش)، مرزهای توحید و شرک در قرآن، ترجمه مهدی عزیزیان، تهران، مشعر.
-------، (1386ش ب)، شفاعت و زیارت برگرفته از آثار آیتالله جعفر سبحانی، تهران، کانون اندیشه جوان.
-------، (1416ق)، العبادة حدّها و مفهومها، قم، مشعر.
-------، (1418ق)، التوحید و الشرک فی القرآن الکریم، تهران، أسوه.
-------، (1374ش)، الزیارة فی الکتاب و السنة: تحلیل لمفهوم الزیارة و آثارها و احکامها، تهران، مشعر.
-------، (1378ش)، آیین وهابیت، قم، دفتر انتشارات اسلامی حوزه علمیه.
-------، (1387ش)، پاسداری از مرقد پیامبران و امامان، تهران، مشعر.
-------، (1426ق)، دلیل المرشدین إلی الحقّ الیقین، قم، نشر مشعر، چاپ 1.
-------، (بیتا، ب)، صیانة الآثار الإسلامیة، قم، مشعر.
-------، (1384ش)، الوهابیة بین المبانی الفکریة و النتائج العملیة: دراسة تحلیلیة للاسس الفکریة و العقائدیة التی ابتنت علیها الوهابیة و النتائج العملیة المترتبة علیها، قم، موسسة الإمام الصادق7.
-------، (1386ش الف)، سیمای عقاید شیعه: ترجمه کتاب دلیل المرشدین الی الحق الیقین، جواد محدثی، تهران، مشعر.
-------، (1411ق)، فی ظلّ أصول الإسلام، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
-------، (1412ق)، فی الضلال التوحید، قم، معاونیّة شؤون التعلیم والبحوث الإسلامیّة فی الحج.
-------، (1376ش الف)، العقیدةُ الإسلامیة، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1410ق)، الملل و النحل، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1421ق)، رسائل و مقالات، ج2، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1376ش ب)، الوهابیة و المبانی الفکریة، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1423ق)، رسائل و مقالات، ج3، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1424ق)، الوهابیة فی المیزان دراسة موضوعیة لعقائد الوهابیین علی ضوء الکتاب والسنة، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1426ق)، رسائل و مقالات، ج5، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (1429ق)، رسائل فقهیه، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
-------، (بیتا، الف)، بحوث قرآنیة، قم، مؤسسة النور.
سبزواری، سیدعبدالأعلی، (1413ق)، مهذّب الأحکام، قم، سید عبدالأعلی السبزواری.
سبزواری، محمدباقر، (بیتا)، ذخیرة المعاد فی شرح الإرشاد، قم، مؤسسة آلالبیت:.
سند، محمد، (1431ق)، عمارة قبور النبیّ و اهل بیته:، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
-------، (1434ق)، مشاعر الهیة، تهران، مشعر.
سنقری حائری، محمدعلی ، (1433ق)، المشاهد المشرفة و الوهابیون [کشف الشبهات]، تهران، مشعر.
سهلانی، حیدر، (1387ش)، فقهُ العتبات المقدسة، قم، دلیل ما.
سیفی مازندرانی، علیاکبر ، (1387ش)، مسلکُ الوهابیة فی موازین العقل و الکتاب و السنة، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه.
شفتی بیدآبادی، سیدمحمدباقر، (1394ش)، فقه نینوا، اصفهان، کتابخانه مسجد سیّد.
شهید اول، شمسالدین محمد، (1430ق)، موسوعة الشهید الأوّل، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
شهید ثانی، زینالدین بن علی، (1379ش)، رسائل الشهید الثانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزة علمیه.
-------، (1413ق)، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صدوق، محمد بن علی، (1363ش)، مَن لایحضره الفقیه، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
ضیائیفر، سعید، (1392ش)، فلسفة علم فقه، تهران،قم، سمت - پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طاهری خرمآبادی، حسن، (1429ق)، زیارة الرسول المصطفی وآله بدعة او شرع؟، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
طاهری، محمود، (1393ش)، زیارت از دیدگاه علما و عرفای فریقین، تهران، مشعر.
طباطبایی، سیدعلی، (1368ش)، الشرح الصغیر فی شرح مختصر النافع، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
طباطبایی، سیدعلی، (1418ق)، ریاض المسائل، قم، مؤسسة آلالبیت: لإحیاء التراث.
طبسی، محمدجواد، (1425ق)، البکاء علی النبی و آله علی ضوء السنة و السیرة، قم، دارالهدی.
طبسی، نجمالدین، (1388ش)، درسهایی در نقد وهابیت، قم، دلیل ما.
طوسی، محمد بن حسن، (1365ق)، تهذیبالأحکام، تهران، اسلامیه.
-------، (1387ق)، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، مکتبة المرتضویة.
-------، (1400ق)، النهایة فی مجرّد الفقه والفتاوی، بیروت، دارُالکتاب العربی.
طهرانى، آقابزرگ، (1408ق)، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قمتهران، اسماعیلیاناسلامیه.
عابدی، احمد، (1376ش)، فلسفه زیارت، قم، زائر.
عاملی موسوی، محمد، (1411ق)، مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام، مشهد، مؤسسه آلالبیت:.
عسکری، سید مرتضی، (1417ق)، البناء علی قبور الأنبیاء و الأولیاء و اتخاذها مساجد و أماکن للعبادة، تهران، المجمع العلمی الإسلامی.
-------، (1418ق الف)، التوسل بالنبی9 و التبرّک بآثاره، تهران، المجمع العلمی الإسلامی.
-------، (1418ق ب)، علی مائدة الکتاب و السنة، تهران، المجمع العلمی الإسلامی.
-------، (1426ق)، معالمُ المدرستَین، قم، المجمع العالمی لأهلالبیت:.
علامه حلی، حسن بن یوسف، (1412ق)، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد، آستانة الرضویة المقدّسه.
-------، (1414ق)، تذکرةُالفقهاء، قم، مؤسسة آلالبیت: لإحیاءالتراث.
-------، (1420ق)، تحریرُ الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، قم، مؤسسة الإمام الصادق7.
علیدوست، ابوالقاسم، (1384ش)، فقه و عُرف، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
عندلیبی، رضا ، (1395ش)، فقه زیارت، تهران، مشعر.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، (1373ش)، کنزُ العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی.
فاضل هندی، محمد بن حسن، (1416ق)، کشف اللثام عن قواعد الأحکام، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فیض کاشانی، محمد، (1383ش)، الشافی، تهران، لوح محفوظ.
-------، (1418ش)، النخبة فی الحکمة العملیة و الأحکام الشرعیة، تهران، منظمة الإعلام الإسلامی.
-------، (1387ش)، مجموعه رسایل، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری=.
-------، (1395ش)، مفاتیح الشرائع، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری=.
فیّومی، احمد، (بیتا)، المصباح المنیر، قم، دارالرضی.
قرشی، باقر شریف، (1416ق)، السجود علی التربة الحسینیة عند الشیعة، قم، مؤسسة المنار.
قزوینی حائری، سید محمدحسن، (1397ق)، البراهین الجلیّة فی رفع تشکیکات الوهابیة، قاهره، مطبعة حسان.
کاشفالغطاء، جعفر، (1384ش)، منهج الرشاد لمن اراد السداد (ترجمه پاسخ به شبهات وهابیان)، رئوف حقپرست، اصفهان، کهندژ.
کاشفالغطاء، علی، (1398ق)، المختصر من مرشد الأنام لحج بیتالله الحرام، نجف اشرف، مطبعة الآداب.
کاشفالغطاء، محمدحسین، (1376ش)، نگاهی به پندارهای وهابیت، ترجمه: محمدحسین رحیمیان، قم، الهادی.
کاشفالغطاء، هادی، (1423ق)، هُدی المتّقین إلی شریعة سید المرسلین، نجفاشرف، مؤسسة کاشفالغطاء العامة.
-------، (1425ق)، الأجوبة النجفیة فی الرد علی الفتاوی الوهابیة، بیروت، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة.
کرکی، علی بن حسین، (1409ق)، رسائل المحقق الکرکی، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی.
کفعمی، تقىالدین ابراهیم، (1405ق)، جُنة الأمان الواقیة و جَنة الإیمان الباقیة [مصباح کفعمی]، قم، الشریف الرضی.
-------، (1425ق)، البلدُ الأمین، بیروت، الأعلمی للمطبوعات.
کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تهران، اسلامیه.
کورانی، علی، (بیتا)، الردّ علی الفتاوی المتطرفة فی خطبة الجمعة للشیخ صلاح البدیر فی المسجد النبوی الشریف لموسم الحج سنة1422 هجریة، قم، مشعر.
مازندرانی، محمدهادی، (1388ش)، شرح فروع الکافی، قم، دارالحدیث.
مالکی، سید محمد بن علوی، (بیتا)، زیارت پیامبر9 بدعت یا عبادت؟، قم، مشعر.
مجلسی اول، محمدتقی، (1406ق)، روضة المتقین فی شرح الفقیه، ایران، کوشانپور.
-------، (1414ق)، لوامع صاحبقرانی، قم، اسماعیلیان.
مجلسی، محمدباقر، (1406ق)، ملاذُ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
-------، (1412ق)، 25رساله فارسی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی.
-------، (1363ق)، مرآةُ العقول فی شرح اخبار آلالرسول9، تهران، اسلامیه.
-------، (1386ش)، تُحفةُالزائر، پیام امام هادی7، قم.
-------، (1403ق)، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار:، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
مرادی، نورالله، (1372ش)، مرجعشناسی: شناخت خدمات و کتابهای مرجع، تهران، فرهنگ معاصر.
مغنیه، محمدجواد، (1379ش)، فقه الإمام الصادق7، قم، انصاریان.
-------، (1421ق)، الفقه علی المذاهب الخمسة، بیروت، دار التیار الجدید.
مفید، محمد، (1413ق)، المقنعة، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
مکارم شیرازی، ناصر، (1384ش)، شیعه پاسخ میگوید، بینا.
-------، (1426ق)، الشیعة شبهاتٌ و ردودٌ، قم، بینا.
موسوی خوانساری، احمد، (1405ق)، جامعُالمدارک فی شرح المختصر النافع، تهران، مکتبة الصدوق.
موسوی، سید عبدالرحیم، (1422ق)، زیارة القبور، قم، المجمع العالمی لأهلالبیت:.
موسوی، سید فاروق، (1385ش)، نافذة علی زیارة القبور، قم، دار العلم.
موسوی، سیدرضا، (1379ش)، آشنایی با مبادی فقه یا حقوق اسلامی، مشهد، دانش شرقی.
میرداماد، سیدعبدالمجید، (1384ش)، فلسفه زیارت اهل قبور، قم، مهدیه.
نجارزادگان، فتحالله، (1383ش)، رسالتان، تهران، مشعر
نجفی، محمدحسن، (1421ق)، جواهر الکلام، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت:.
نراقی، احمد، (1415ق)، مستند الشیعة، قم، مؤسسه آلالبیت: لإحیاء التراث.
هاشمی شاهرودی، سید محمود، (1382ش)، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل بیت:، قم، مؤسسة دایرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت:.
-------، (1432ق)، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، قم، مؤسسة دایرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت:.
هاشمی، سید محمدعلی، (1390ش)، «کتابشناسی، هستها و بایدها»، آینه پژوهش، ش130.
هلالیان، سعید، (1401ش)، «نگاه درجه دوم به دانش فقه»، رهنامه پژوهش، ش33و34، قم، معاونت پژوهش حوزههای علمیه.
-------، (1404ش)، «کتابشناسی اصول فقه شیعه از ابتدا تا پیدایش اخباریان»، مجلة فقاهت، سال3، ش4، ص102 - 131.
الهَوَش، محمود، (1383ش)، «درآمدی بر علم کتابشناسی»، مترجم: علینقیان، حسین، فصلنامه کتاب، ش57.
