مقدمه

یکی از دغدغه‌های مهم انسان‌ها در همه دوره‌های تاریخ، سلامت روانی در کنار سلامت جسمانی بوده است. عالمان دینی، پزشکان و مربیان اخلاق بیشترین تلاش‌ها را برای بررسی علمیِ سلامت روانی و ملاک‌ها و راه‌های نیل به آن مبذول نموده‌اند. روان‌شناسان و روان‌پزشکان در اوایل قرن بیستم سلامت و بهداشت روانی را با مبانی و روش‌های جدیدتری بررسی و به تعبیری نهضت جدید سلامت روانی را پی‌ریزی کردند (سالاری‌فر و دیگران، 1394، ص 1).

تعاریف بسیاری از سلامت روانی ارائه شده است. این تعاریف هر چند تکثر دارند، اما لزوماً متناقض نیستند و هر کدام از آنها به بُعد یا ابعادی از سلامت روانی توجه کرده است (کاویانی، 1394، ص 217). برای نمونه، برخی سلامت روانی را به حالت سازگاری نسبتاً خوب، به دور بودن از اختلال‌ها و بیماری‌های روانی، تعادلْ میان فرد و محیط در رسیدن به خودشکوفایی، قابلیت ارتباط موزون و هماهنگ با دیگران، تغییر و اصلاح محیط فردی و اجتماعی و حل تضادها و تمایلات شخصی به طور منطقی تعریف کرده‌اند (میلانی‌فر، 1382، ص 6). برخی نیز داشتن روحیه و توانایی همکاری با دیگران، صمیمیت و ابراز احساسات در روابط میان‌فردی، آگاهی از خود و جهان اطراف و سازگاری با مشکلات زندگی، شوخ‌طبعی، احساس امنیت عاطفی و برداشت واقع‌گرایانه از استعدادهای خود را در تعریف سلامت روانی مورد توجه قرار داده‌اند (سالاری‌فر و دیگران، 1392، ص 13 - 14). این تعاریف نشان‌دهنده ابعاد وسیع سلامت روانی است که هوشیاری ذهنی، احساس راحتی درونی، ابتلا یا عدم ابتلا به اختلال‌های روانی، و روابط اجتماعی و میان‌فردی انسان را در برمی‌گیرد.

بی‌تردید آموزه‌های دینی تأثیر مهمی در تعریف سلامت روانی و راه‌های نیل به آن داشته، بلکه یکی از اهداف مهم ادیان الهی تأمین سلامت روانی انسان‌ها محسوب گردیده است (همان، ص 1). نگاهی به متون مقدس ادیان الهی خصوصاً آیات قرآن و فرمایشات اولیای دین اسلام نشان می‌دهد که مفاهیم سلامت روانی، به نحو کامل‌تری در آموزه‌های دینی ما وجود دارد (همان، ص 16). از سوی دیگر، زیارت اماکن مقدس، یک رفتار دینی محسوب می‌شود؛ و در نتیجه، نقش آن در افزایش سلامت روانی زائران موضوعی قابل تأمل و بررسی می‌باشد.

بدین ترتیب، این پرسش مطرح می‌شود که: آیا زیارت اماکن مقدس می‌تواند در ارتقای سلامت روانی زائران تأثیرگذار باشد؟ و اگر پاسخ مثبت است این تأثیرگذاری چگونه رخ می‌دهد؟ نوشتار حاضر به این موضوع می‌پردازد و به دنبال تبیین نقش زیارت اماکن مقدس بر سلامت روانی زائران می‌باشد.

پژوهش حاضر، از نوع تحقیقات بنیادی از نوع نظری (در مقابل تجربی) است که هدف اساسی این نوع تحقیقات، افزودن به مجموعه دانش موجود در یک زمینه خاص است (سرمد و دیگران، 1404، ص 79). بنابراین، تحقیق حاضر از نوع توصیفی - تحلیلی می‌باشد. اطلاعات مورد نیاز، از منابع مختلف گردآوری می‌شود و مورد تحلیل قرار می‌گیرد. در ادامه به بیان چگونگی تأثیر زیارت اماکن مقدس بر سلامت روانی زائران می‌پردازیم.

1. آرامش‌بخشی مکان‌های زیارتی

از امور مؤثر در سلامت روان احساس آرامش است که در واقع نشانه‌ای بارز از سلامت روان فرد است. از عوامل مؤثر در کسب آرامش روانی کیفیت مکانی است که آدمی در آن حاضر می‌شود.

درباره نقش مکان در آرامش روانی تحقیقات بسیاری صورت گرفته است. امروزه تلاش می‌شود مکان‌هایی که افراد در آنها حضور دارند (از قبیل منازل، ورزشگاه‌ها، خیابان‌ها، پارک‌ها و بوستان‌ها، فضاهای شهری) به گونه‌ای ساخته شود که به آنها آرامش دهد (ر. ک: بابائی مراد و دیگران، 1401، ص 8). همچنین از گذشته شیوه معماری و آذین‌بندی اماکن مقدس مذهبی به گونه‌ای بوده که افراد در آن احساس آرامش کنند. گچ‌بری‌ها، کاشی‌کاری‌ها و سرامیک‌کاری‌ها، خطاطی‌ها و حتی ستون‌ها و درب و پنجره‌ها به گونه‌ای است که به افراد آرامش دهند. گذشته از اینها فضای معنوی حاکم بر اماکن مذهبی به گونه‌ای است که زائران و عبادت‌کنندگان را از آرامش روانی بهره‌مند می‌سازد (ر. ک: نیک‌سیرت متین، 1377، ص 210). این مطلب به‌ویژه درباره اماکن زیارتی و مراقد مطهر اهل بیت: صادق است. کاشی‌کاری‌ها و دیگر هنرهای به‌کاررفته در این اماکن مقدس - که به گونه‌ای خاص طراحی و اجرا می‌شوند - گذشته از زیبایی زائدالوصفشان به زائران احساس آرامش ارزانی می‌دارند.

همچنین مزارهای بزرگان دین را هاله‌ای از نورانیت و معنویت فراگرفته است؛ به گونه‌ای که هر فرد در آن فضا و مکان قرار می‌گیرد احساس آرامش و سکون مى‌کند. نگاهی به زائران حاضر در مراقد مطهر اهل بیت:، مثل مرقد مطهر امام رضا7، به‌خوبی گویای این مطلب است. زائران در آن اماکن مقدس کاهش اضطراب و تنیدگی را در سطح معناداری تجربه می‌کنند. بدین ترتیب این اماکن مقدس سلامت روان به ارمغان می‌آورد.

2. برخوردار شدن از تکیه‌گاه در مشکلات

انسان همواره برای رویارویی با مشکلات به دنبال تکیه‌گاه محکمى است تا بتواند بر مشکلات فائق آید. انسان بدون تکیه‌گاه در این دنیا دچار وحشت و سرگشتگی می‌شود، آرامش خود را از دست می‌دهد و در مشکلات زندگی به‌شدت تحت فشار قرار می‌گیرد. این وضعیت، سلامت روان آدمی را در معرض خطر قرار می‌دهد؛ ازاین‌رو هر کس بنا به عقاید و جهان‌بینی خود تکیه‌گاهی برمی‌گزیند و به امید آن قدم در راه می‌گذارد؛ ولی از آنجا که خدای متعال خالق همه چیز در جهان هستی است، چرا بهترین تکیه‌گاه نباشد؟ در آیه ۱۲۹ سوره مبارکه توبه می‌خوانیم: (فإِن تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِیَ اللهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ)؛ «پس اگر [منافقان] از حق روى گرداندند، بگو: خدا مرا بس است، هیچ معبودى جز او نیست، فقط بر او توکل کردم و او پروردگار عرش بزرگ است».

کسى که خدا دارد چه کم دارد؟ «حسبى الله». توکل بر خداوند رمز غلبه بر مشکلات است: «فان تولّوا فقل... علیه توکّلت». در واقع هر چیزی غیر از خدا (مانند ثروت و قدرت) که فرد با رسیدن به آنها می‌خواهد آرامش یابد، نخواهد توانست آرامش واقعی به او بدهد، بلکه اضطراب و آشفتگی روانی وی باقی خواهد ماند و حتى تشدید خواهد شد.

زیارت اماکن مقدس و مراقد مطهر اولیای الهی، به‌خصوص مزارهای مقدس اهل  بیت:، به زائران نوید می‌دهد که آنان در مشکلات تنها نیستند و خدا و جانشینان او در زمین حافظ و مراقب آنان‌اند. این احساس برخورداری از تکیه‌گاه نگرانی و اضطراب را از ایشان دور می‌کند، به آنان آرامش می‌دهد و سلامت روان به ارمغان می‌آورد.

3. امیدواری به حل مشکلات دنیوی

ناامیدی از بهبود اوضاع آشفته آدمی را دچار آشفتگی می‌کند و اغتشاش روانی در پی می‌آورد. اگر آدمی بر این تصور باشد که امکان اصلاح وضعیت نامطلوب کنونی وجود ندارد، با ناامیدی و سرخوردگی مواجه می‌شود که تردیدى در پیامدهای آن برای سلامت روان نیست. چنین فردی از تلاش برای رفع مشکلات بازمی‌ایستد و به خمودی و افسردگی دچار می‌شود. در نتیجه سلامت ذهن و روان انسان‌ها به امیدوار بودن آنها به رفع مشکلات و بهبود اوضاع نامطلوب بستگی تام و تمام دارد. بر همین اساس است که گفته می‌شود یکی از کارکردهای اعتقاد به فرج و ظهور منجی عالم امیدوار ساختن مؤمنان به حل مشکلات است. انسان‌های امیدوار با انگیزه و روحیه بالا در جهت رفع مشکلات خود و جامعه تلاش می‌کنند، احساس خستگی و خمودی نمی‌کنند و از نشاط و سرزندگی و سلامت روان برخوردارند.

در این میان رفتارهای دینی، مثل زیارت و عبادت، در اسلام ارزش محسوب مى‌شود و نگرش‌های مثبت به زندگی را تشویق می‌کند. فرد هنگام عبادت و زیارت خود را در ارتباطى بسیار نزدیک با خدا و اهل بیت: می‌بیند و امیدواری‌اش به یاری آنان افزایش می‌یابد. و در نتیجه آرامش پیدا می‌کند.

از سوی دیگر تأثیرات مثبت زیارت بر شناخت‌ها و نظام فکری افراد را می‌توان با آنچه در شناخت‌درمانگری روی می‌دهد مقایسه کرد. زائر در سراسر زیارت به رحمت خداوندی بخشنده و دوستی برگزیدگان او می‌اندیشد، افکار نومیدانه و تیره او جای خود را به تصورات مؤمنانه و مثبت می‌دهد و شناخت‌های غلط از طریق تماس با آموزه‌های ضمنی ادعیه و زیارتنامه‌ها تعدیل مى‌شوند و به اعتدال گرایش می‌یابند؛ پس تأثیرات مثبت زیارت بر ذهن و روان افراد دور از تصور نیست. تأثیراتی که بر اثر تکرار می‌تواند از حوزه شناخت‌ها عمیق‌تر شود و به تغییرات مثبت شخصیتی بینجامد (ر. ک: غباری بناب، 1374، ص 51) و سلامت روان افراد را تقویت کند.

4. امید به سعادت اخروی

همان طور که گفتیم، احساس ناامیدی می‌تواند موجب آشفتگی و اغتشاش فکری شود و سلامت روان انسان را مخدوش سازد. مشکلات دنیوی به هر صورت تمام می‌شود و آدمی از آنها خلاصى مى‌یابد، اما سعادت و شقاوت اخروی و ابدی پس از مرگ چیزی نیست که بتوان به آن بی‌توجه بود. نگرانی از شقاوت اخروی دل هر انسان عاقل و فهمیده‌ای را می‌لرزاند و اگر راهی برای رفع آن پیدا نشود، موجب به‌هم‌ریختگی ذهن و از دست رفتن سلامت روان می‌شود. زیارت اماکن مقدس و مراقد مطهر معصومان: و اولیای الهی نقش بارزی در رفع این نگرانی و حفظ سلامت روان ایفا می‌کند. این مطلب را در سه حوزه می‌توان بررسی کرد:

الف) امید به آمرزش گناهان

می‌دانیم انسان‌ها در زندگی خود عاری از خطا و اشتباه نیستند و بر اثر غلبه هواهاى نفسانى وسوسه‌های شیطانی گاه دچار لغزش و معصیت می‌شوند. آنان غالباً در ادامه زندگی به زشتی عمل خود واقف می‌شوند و از هراس پیامدهای دنیوی و اخروی آن دچار آشفتگی روحی و روانی می‌شوند؛ بدین ترتیب از کرده خود پشیمان می‌شوند و در جست‌وجوی راهی برای زدودن آثار آن برمى‌آیند. خدای منّان نیز بر اساس صفات رحمانیت و رحیمیت خود راه‌هایی برای جبران پیش‌روى آدمیان قرار داده است؛ از جمله توبه را برای آمرزش گناهان تعبیه کرده است؛ چنان‌که می‌فرماید: (ثُمَّ إِنَّ رَبَّکَ لِلَّذِینَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ثُمَّ تٰابُوا مِنْ بَعْدِ ذٰلِکَ وَ أَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّکَ مِنْ بَعْدِهٰا لَغَفُورٌ رَحِیمٌ)؛ «اما پروردگارت نسبت به آنها که از روى جهالت بدى کرده‌اند، سپس توبه کرده و در مقام جبران برآمده‌اند، پروردگارت بعد از آن آمرزنده و مهربان است» (نحل: 119). راه دیگر عمل صالح است؛ آن گونه که خداوند متعال می‌فرماید: (إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ)؛ «خوبی‌ها گناهان را از میان مى‌برد» (هود: 114). یکی از بهترین اعمال نیک، که نقش مهمی در آمرزش گناهان دارد، زیارت مراقد مطهر اهل بیت: است؛ برای مثال، امام صادق7 درباره زیارت امام حسین7 فرمود: «مَنْ زَارَ الْحُسَیْنَ7 مِنْ شِیعَتِنَا لَمْ یَرْجِعْ حَتَّى یُغْفَرَ لَهُ کُلُّ ذَنْب»؛ «هر یک از شیعیان ما، که امام حسین7 را زیارت کند، پیش از آنکه بازگردد همه گناهانش آمرزیده می‌شود» (ابن قولویه، 1356ش، ص 134).

بدین ترتیب زیارت مراقد مطهر ائمه اطهار: نقش بارزی در آمرزش گناهان و رفع نگرانی از این بابت برای سعادت اخروی دارد و موجب سلامت روان موجب می‌شود.

ب) انجام کار خیر

تأثیر کارهای خیر در سعادت اخروی جای هیچ گونه تردیدی ندارد. قرآن کریم در آیات بسیارى پس از توصیه به کارهای خیر آن را موجب سعادت اخروی و ورود به بهشت و بهره‌مندی از نعمت‌های آن معرفی می‌کند؛ برای مثال در قرآن کریم می‌خوانیم:

(وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنّٰاتٍ تَجْرِى مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهٰارُ خٰالِدِینَ فِیهٰا أَبَداً لَهُمْ فِیهٰا أَزْوٰاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِیلاً).

و کسانى که ایمان آوردند و کارهاى شایسته انجام دادندبه‌زودى آنها را در باغ‌هایى از بهشت وارد مى‌کنیم که نهرها از زیر درختانش جارى است، همیشه در آن خواهند ماند و همسرانى پاکیزه براى آنها خواهد بود و آنان را در سایه‌هاى گسترده [و فرح‌بخش] جاى می‌دهیم (نساء: 57).

از جمله اعمال نیک، که نقش مهمی در سعادت ابدی و ورود به بهشت ایفا می‌کند، زیارت اماکن مقدس و مراقد مطهر اهل بیت: است؛ برای مثال در حدیثی از رسول خدا9 وارد شده که فرمود: «لَیسَ‌ لِلحَجَّةِ المَبرورَةِ ثَوابٌ‌ إلَّا الجَنَّةَ»؛ «پاداش حج نیکو جز بهشت نیست» (محمدی ری‌شهری، 1386ش، ص 248). همچنین امام صادق7 در توصیه به زیارت امام حسین7 فرمود: «مَنْ‌ زَارَ الْحُسَیْنَ‌ یَوْمَ عَاشُورَاءَ وَجَبَتْ‌ لَهُ الْجَنَّةُ»؛ «کسی که امام حسین7 را در روز عاشورا زیارت کند، بهشت بر او واجب می‌شود» (مفید، 1413ق، ص 52).

بدین ترتیب زیارت امام حسین7 با تقویت امید ورود به بهشت و کسب سعادت ابدی موجب سلامت روان زائران می‌شود.

ج) برخوردار بودن از محبت و حمایت زیارت‌شوندگان

از عوامل مهمی که موجب سعادت اخروی می‌شود و پریشانی افراد در این باره را مرتفع می‌سازد محبت به اهل بیت: است؛ چنان‌که امام صادق7 فرمود: «مَنْ‌ أَحَبَّنَا کَانَ مَعَنَا - أَوْ جَاءَ مَعَنَا - یَوْمَ الْقِیَامَة»؛ «هر کس ما را دوست داشته باشد در روز قیامت با ما خواهد بود [یا با ما خواهد آمد]» (کلینی، 1407ق، ج 8، ص 106).

زیارت اهل بیت: بزرگ‌ترین نشانه محبت به ایشان است که در مقابل موجب محبت آنان به زائر خواهد شد. بدین طریق با کاهش نگرانی زائران از وضعیتشان پس از مرگ موجبات آرامش و سلامت روان ایشان فراهم می‌آید.

5. توجه به معنادار بودن زندگی

از عوامل مهم سلامت روان انسان‌ها یافتن معنایى براى زندگی است. همه آدمیان نیازمند معنایی‌اند که برای آن زندگی کنند. همچنین شیوه زندگی کردن افراد به معنایی که برای خود برگزیده‌اند بستگی تام و تمام دارد. امروزه خلأ وجودی پدیده‌اى بسیار گسترده و شناخته‌شده است و بیماران بی‌شماری از بی‌معنایی زندگی رنج می‌برند. بر این اساس تلاش برای یافتن معنایی در زندگی خود نیرویی اصیل و بنیادی است (فرانکل، 1385ش، ص 141) و در دنیا چیزی وجود ندارد که انسان را بیشتر از یافتن معنای وجودی خود در زندگی یاری کند (همان، ص 156).

به همین دلیل انسان‌ها از راه‌های مختلف تلاش می‌کنند برای خود معنایی در زندگی بیابند و خود را از احساس پوچی برهانند. مهم‌ترین راه برخوردار شدن از معنا در زندگی اعتقاد و التزام به یک دین است. ادیان الهی به دنبال بازگویی بهترین و کامل‌ترین معنا برای زندگی انسان‌اند و تفسیر نظام عالم و معنابخشی به آن را در صدر تعالیم خود قرار داده‌اند؛ چرا که یکی از معیارهای اصلی مقبولیت یک جهان‌بینی معنا بخشیدن به زندگی است (مطهری، 1392ش، ج 2، ص 84).

پژوهش‌های بسیاری در خصوص تأثیر دین و اعتقاد به خداوند بر معناداری زندگی صورت گرفته است. بر اساس این پژوهش‌ها دین و جهان‌بینی توحیدی این شناخت را به معتقدان خود می‌دهد که جهان هستی مجموعه‌ای بی‌ارتباط، تصادفی، بی‌نظم و بدون علت نیست، بلکه جهان پدیده‌ای نظام‌مند و دارای قانون است که نوعی اراده، تدبیر و معنا در آن نهفته است.

به‌علاوه افراد به‌ناچار با این حقیقت، که روزی خواهند مرد، روبه‌رو می‌شوند و این احساس فناپذیری می‌تواند علت زیربنایی ترس و حتی احساسات پوچ‌گرایانه شود. ادیان توحیدی، از جمله اسلام، با وعده دادن به جاودانگی در دنیای دیگر با این احساسات مبارزه می‌کنند و به زندگی معنا می‌بخشند و در ذهن مخاطبان برای این جهان ثبات و دوام فراهم می‌کنند، امید می‌آفرینند و ترس از فناپذیری را از بین می‌برند. اسلام همواره به دنبال آن است که با ابزارهایی معنادار بودن زندگی را به پیروان خود گوشزد کند و به این طریق مانع از احساس پوچی و افسردگی آنان شود. یکی از این ابزارها اعمال عبادی، به‌ویژه زیارت اماکن مقدس، است.

اصولاً زیارت خانه خدا و مراقد اهل بیت: بدون اعتقاد به هدفمندی جهان و نیز اعتقاد به روز بازپسین، که نیکوکاران در آن پاداش می‌گیرند و مجرمان به کیفر اعمال خود می‌رسند، معنا ندارد. زیارت این اعتقاد را تقویت مى‌کند و از فراموشی آن بازمى‌دارد. زیارت خانه خدا به زائران گوشزد می‌کند که بیهوده آفریده نشده‌اند و وظایف و مسئولیت‌هایی دارند که بی‌پاداش نمی‌ماند و کوتاهی در عمل نیز محرومیت‌ها و مجازات‌هاى الهی در پی خواهد داشت. زیارت بیت الله الحرام همچنین هدف اصلی زندگی دنیایی را به زائران یادآور می‌شود و به آنان می‌گوید برای رسیدن به سعادت و کمال واقعی، که همان دستیابی به قرب الهی است، آفریده شده‌اند و هر گونه کوتاهی در این مسیر به زیان خود آنها تمام خواهد شد.

این وضعیت درباره زیارت مراقد اهل بیت عصمت و طهارت: نیز صادق است. آن پیشوایان مقدس از جایگاه و اعتبار بالایی نزد زائران برخوردارند و این اعتبار را از مقام و منزلتی که نزد خداوند دارند گرفته‌اند. حضور افراد در مراقد مطهر معصومان: نیز هدفمندی و معناداری زندگی دنیوی را یادآور می‌شود (حیدری، 1397، ص 134). در واقع زیارت اماکن مقدس در این زمینه یک کارکرد تربیتی بسیار مهم را به نمایش می‌گذارد و با معنادار کردن زندگی انسان‌ها در بهبود سبک زندگی آنان نقش مؤثری ایفا می‌کند. با بهبود سبک زندگی افراد سلامت روان آنان نیز تقویت می‌شود.

6. کاهش توجه به مادیات و افزایش توجه به معنویات

یکی از اسباب مهم ابتلای افراد به استرس و فشارهای روانی درگیر شدن در مادیات و حرص و ولع شدید برای کسب ثروت بیشتر است. هر قدر افراد توجه بیشتری به مادیات و زرق‌وبرق زندگی داشته باشند و فکر خود را بیشتر مشغول نعمت‌های مادی کنند، اضطراب و تنیدگی بیشتری تجربه خواهند کرد. فردی که از نعمت‌های دنیوی در حدى مناسب برخوردار است، اما به دلیل حرص و طمع بیشتر یا برای چشم‌وهم‌چشمی با دیگران در صدد است بر مال‌ومنال خود بیفزاید یا تعداد خانه‌ها و ماشین‌ها یا سطح آنها را افزایش دهد، مدام در حال تقلا برای دنیاست و آرامش و آسایش ندارد. امام علی7 در این زمینه مى‌فرماید: «مَنْ‌ کَانَتِ‌ الدُّنْیَا أَکْبَرَ هَمِّهِ‌ طَالَ شَقَاؤُهُ وَ غَمُّه»؛ «آن کس که دنیا بزرگ‌ترین هدف و دل‌مشغولی وى باشد همواره گرفتار بدبختى و اندوه خواهد بود» (مجلسی، 1403ق، ج 70، ص 81). همچنین امام کاظم7 فرمود: «مَثَلُ‌ الدُّنْیَا مَثَلُ‌ مَاءِ الْبَحْرِ کُلَّمَا شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشَانُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّى یَقْتُلَهُ»؛ «مَثَل دنیا مَثَل آب دریاست. فرد تشنه هر قدر از آن بنوشد تشنگی او بیشتر می‌شود تا آنکه او را هلاک کند» (ابن شعبه، 1404ق، ص 396).

بدین ترتیب کسی که هم‌وغم او دنیا و به دست آوردن هر چه بیشتر آن است همواره در نگرانی و اضطراب به سر می‌برد و به‌تدریج سلامت روحی و روانی خود را فدا مى‌کند؛ ازاین‌رو برای رهایی از این فشار و تنیدگی باید به طریقی از آن خلاص شد.

یکی از برکات زیارت مراقد مطهر معصومان:، دور ساختن زائر از مادیات و سوق دادن او به امور معنوی است. یاد خدا و احساس حضور در محضر او به آدمی آرامش می‌دهد: (أَلا بِذِکْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب)؛ (رعد: 28). به همین طریق زائران هنگام زیارت اماکن مقدس و مراقد مطهر اولیای الهی وارسته از دلبستگی‌های مادی احساس آرامش می‌کنند و گرایش به معنویات و امور مربوط به خدا و اهل بیت: سراسر وجودشان را فرا مى‌گیرد. طبیعی است که این امر بر سلامت روان آنان می‌افزاید و ایشان را از انواع بیماری‌ها و رنج‌های روانی دور می‌سازد.

7. برخوردار شدن از رقت قلب

یکی از ویژگی‌های انسان‌های سالم نرم‌دلی و به تعبیر دیگر رقت قلب است. انسان برخوردار از رقت قلب با دیگران مهربان است، به ایشان کمک می‌کند، به آنان ستم نمی‌ورزد و خدا را یاد می‌کند. همه اینها نشانه‌های انسان‌های سالم است. در روایات نیز به افراد توصیه شده برای کسب یا حفظ رقت قلب تلاش کنند؛ چنان‌که رسول خدا9 فرمود: «عَوِّدُوا قُلُوبَکُمُ‌ الرِّقَّةَ»؛ «دل‌هایتان را به رقت و نرمی عادت بدهید» (مجلسی، 1403ق، ج 70، ص 81).

افراد با رقت قلب به آرامش و سلامت روان دست می‌یابند. زائران مراقد مطهر اهل  بیت: در آن مکان‌های مقدس رقت قلب پیدا می‌کنند و ازاین‌رو می‌بینیم اشک‌هایشان جاری می‌شود. به طور کلی خشکی چشم‌ها نشانه قساوت قلب است؛ همان طور که امام علی7 فرمود: «مَا جَفَّتِ‌ الدُّمُوعُ‌ إِلَّا لِقَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَ مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَةِ الذُّنُوب»؛ «چشم‌ها نخشکید، مگر بر اثر سخت‌دلى و دل‌ها سخت نگشت، مگر به دلیل ارتکاب گناه زیاد» (شیخ صدوق، 1385ق، ج 1، ص 81). مى‌بینیم که در این روایت قساوت قلب ناشی از کثرت ارتکاب گناهان معرفی شده است. قرآن کریم نیز قساوت قلب را از عوامل مهم شقاوت انسان‌ها معرفی می‌کند: (أَ فَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلىٰ نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَیْلٌ لِلْقٰاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِ اللهِ أُولٰئِکَ فِى ضَلالٍ مُبِینٍ)؛ «آیا کسى که خدا سینه‌اش را براى اسلام گشاده است و بر فراز مرکبى از نور الهى قرار گرفته [همچون کوردلان گمراه است؟!]، پس واى بر آنان که قلب‌هایشان از یاد خدا سخت گردیده. این افراد در گمراهى آشکارى هستند» (زمر: 22).

از سوی دیگر حضور در مراقد مطهر اهل بیت: با توبه به درگاه الهی و آمرزش گناهان، احساس نزدیکی به خدا و اولیای الهی و نیز کمرنگ شدن مادیات همراه است و همه اینها موجبات رقت قلب را فراهم می‌کند. اشک چشم و خضوع و خشوع در اماکن مقدس همه نشانه‌های رقت قلب است که حاصل آن سلامت روان زائران خواهد بود.

8. بهبودبخشی به اخلاق زائران

یکی از آثار مهم سلامت روانی برخورداری از اخلاق نیکوست. نظریات روان‌شناسی همچون دیدگاه‌های فروید، یونگ، آدر و هورنای بر عدم سلامت روان افراد دچار مشکلات اخلاقی دلالت می‌کند (ر. ک: بشیری و حیدری، 1396). انسان سالم از اخلاق نیکو برخوردار است، مهربان است و با دیگران نیکو برخورد می‌کند، از تندی و عصبانیت اجتناب می‌ورزد، به دیگران نیکی می‌کند، نه‌تنها برای دیگران مشکل درست نمی‌کند، بلکه برای رفع مشکلات آنان تلاش می‌کند. در مقابل، انسان بداخلاق با دیگران به‌تندى برخورد می‌کند، توان کنترل خشم خود را ندارد، نسبت به دیگران سختگیر است و گذشت ندارد، از یاری دیگران اجتناب می‌کند، بخیل است و از رفع مشکلات مالی دیگران خودداری می‌کند. آشکار است که این رفتارها از عدم سلامت روان فرد حکایت می‌کند؛ ازاین‌رو تلاش در جهت رفع مشکلات اخلاقی و تقویت مکارم اخلاقی از راه‌های برخوردار شدن از سلامت روان به شمار می‌رود. آیات و روایات نیز افراد را به اجتناب از اخلاق بد و آراستگی به اخلاق نیک توصیه کرده‌اند؛ برای مثال امام علی7 فرمود: «رَوِّضُوا أَنْفُسَکُمْ‌ عَلَى‌ الْأَخْلَاقِ‌ الْحَسَنَةِ فَإِنَّ الْعَبْدَ الْمُسْلِمَ یَبْلُغُ بِحُسْنِ خُلُقِهِ دَرَجَةَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ»؛ «خودتان را بر اخلاق نیکو تمرین دهید؛ زیرا که بنده مسلمان با حُسنِ خُلقِ خود به درجه روزه‌گیرِ شب‌زنده‌دار مى‌رسد» (شیخ صدوق، 1362ش، ج 2، ص 621).

زائران اماکن مقدس و مراقد مطهر اهل بیت: به دلایل گوناگون (همچون آمرزش گناهان و کسب سعادت اخروی، ارتقای معنوی و خشنودی خدا و اهل بیت:) تلاش مى‌کنند پس از بازگشت از زیارت اخلاق بهتری از قبل داشته باشند؛ بنابراین بسیاری از خصلت‌های اخلاقی ناپسند گذشته خود را ـ که حاکی از آشفتگی روانی است - اصلاح می‌کنند و بدین ترتیب در مسیر سلامت روان گام برمی‌دارند.

9. تخلیه هیجان

یکی از مشکلاتی که ممکن است برای آدمی رخ دهد جمع شدن هیجان‌های منفی در درون اوست. غم‌ها و غصه‌ها، خشم‌ها و کینه‌ها، نگرانی‌ها و اضطراب‌ها همگی باری‌اند که بر روان سنگینی می‌کنند و سلامت روان را تهدید مى‌کنند؛ ازاین‌رو لازم است این هیجان‌ها به طریقی از روی روان برداشته شود و فشار وارده بر ذهن و روح انسان کاهش یابد.

تغییر شناخت‌ها و بالا بردن سطح درک و شناخت، تقویت هیجان‌های مثبت، فراموش کردن خاطرات منفی و آزاردهنده و نیز ابراز محدود و بى‌ضرر برخی هیجان‌های منفی از راه‌های تخلیه هیجان‌های منفی به شمار می‌رود. البته هر یک از اینها نیازمند موقعیت مناسب است تا تخلیه هیجانی را به دنبال بیاورد. یکی از این موقعیت‌های بسیار مناسب زیارت اماکن مقدس است.

زائر با حضور در مکان مقدس به صاحب آن مکان یا خود مکان، که تشخص یافته، عرض ارادت مى‌کند و با واسطه قرار دادن آن صاحب شأن و منزلت خواسته‌های خود را نزد پروردگار مطرح می‌کند و امیدوار به برآورده شدن آنهاست. همچنین گریستن در محضر خدا یا معصومان: نقش بارزی در تخلیه هیجان‌های آدمی دارد. نیز توبه و طلب بخشش از خداوند می‌تواند از بار گناه که بر دوش آدمی سنگینی می‌کند بکاهد. همه اینها گونه‌های مختلف تخلیه هیجانی هنگام زیارت‌اند که سلامت روان فرد را در پى می‌آورند (ر. ک: دولتشاهی و پهلوانی، 1384ش، ص 358 - 368).

نتیجه‌گیری

در این نوشتار دیدیم که زیارت اماکن مقدس از جهات گوناگون می‌تواند موجب سلامت روان زائران شود. بدین ترتیب، این عمل عبادی بزرگ نه‌تنها در سرنوشت اخروی انسان‌ها، بلکه در زندگی دنیوی آنان نیز نقش بسیار مثبتی ایفا می‌کند. مطالعات در باب تأثیر زیارت بر سلامت روانی عمدتاً بر نقش مثبت زیارت در آرامش، افزایش شادکامى و کاهش اضطراب، افسردگی احساس تنهایی و اختلال‌های روانی از قبیل افکار پارانوییدی و ترس مرضی تأکید می‌کنند؛ برای مثال در پژوهشی درباره تأثیر آهنگ زیارت کعبه در سلامت عمومی حجاج، معلوم شد آهنگ زیارت کعبه سلامت عمومی زائران خانه خدا را به صورت معناداری افزایش می‌دهد. این افزایش در خرده‌مؤلفه‌های نشانه‌های بدنی و اضطراب و بی‌خوابی نیز مشاهده می‌شود (خداپناهی و حیدری، 1382ش، ص 339). در تحقیق دیگری که به بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روان افراد پرداخته هفتاد نفر در قالب دو گروه مسافر سیاحتی و سیاحتی تحت مطالعه قرار گرفتند. نتایج نشان داد که دو گروه هم هنگام عزیمت و هم هنگام برگشت از سفر، در متغیر سلامت روان با یکدیگر تفاوت معناداری داشتند؛ به عبارتی گروه زیارتی در هر دو مرحله به طور معناداری سلامت روان بالاتری از گروه سیاحتی داشت. همچنین نتایج نشان داد که زیارت دینی به طور معناداری در مقایسه با مسافرت سیاحتی باعث کاهش علائم و ارتقا سلامت روان زائران خانه خدا شده است. این تفاوت جز در بعد علائم جسمانی در سایر ابعاد مانند افسردگی، اضطراب و سازگاری اجتماعی معنادار بود (دولتشاهی و پهلوانی، 1384ش، ص 365). در تحقیقى دیگر، که به بررسی تأثیر عمره مفرده بر سلامت روان و شادکامی و عمل به باورهای دینی دانشجویان پرداخته بود، مشخص شد که شرکت در عمره دانشجویی موجب افزایش شادکامی و کاهش اختلال در سلامت روان، نشانه‌های بدنی، اضطراب، اختلال کنش‌وری اجتماعی و افسردگی وخیم می‌شود (گلزاری، 1389ش، ص 123).

علاوه بر اسلام در ادیان و مذاهب دیگر نیز اماکن مقدس و زیارت آنها از اهمیت بسزایی برخوردار است. دانشمندان ادیان گوناگون بر اهمیت زیارت در افزایش سلامت روان و ابعاد مختلف آن، همچون کسب شادی و آرامش، تأکید کرده‌اند. بر این اساس علاوه بر پژوهشگران داخلی در غرب نیز تحقیقاتی در زمینه تأثیر اعمال عبادی، از جمله زیارت، در سلامت روان صورت گرفته و تأثیر مثبت آن گزارش شده است (ر. ک: حیدری، 1397ش، ص 106). دین و دین‌داری حقیقتی است که پیوسته با بشر بوده و شالوده زندگی وی را تشکیل داده است. دستورهای دینی و مراسم و آیین‌های دینی همه عواملی‌اند که می‌توانند در امر درمان و پیش‌گیری اختلالات روانی و همچنین ارتقای سلامت روان به نحو مؤثری به کار گرفته شوند. زیارت به عنوان یک رفتار دینی متغیری چندوجهی است که انتظار می‌رود با ترکیبی از عقاید، رفتارها و ویژگی‌های محیط سلامت روان فرد را تحت تأثیر مثبت خود قرار دهد (ایرانمنش، 1382ش، ص 98).

منابع

٭ قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

 ابن شعبه حرانى، حسن بن على (1404ق/1363ش)، تحف العقول عن آل الرسول9، چ2، قم، انتشارات جامعه مدرسین.

 ابن قولویه، جعفر بن محمد (1356ش)، کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویة.

 ایرانمنش، فرهاد (1382ش)، «بررسی تأثیر انجام حج عمره بر ارزیابی دانشجویان دختر از سلامت جسمانی - روانی خویش»، پایان‌نامه جهت اخذ دکترای حرفه‌ای، کرمان، دانشگاه علوم پزشکی.

 بابائی مراد، بهناز؛ هدفى، فرزانه بابائى مراد ، مهناز (تابستان 1401)، «تبیین نقش کیفیت محیطی و ویژگی‌های میان‌فرهنگی مکان در رضایت مکانی؛ مطالعه موردی: نوار ساحلی رود کارون»، مجله مطالعات جامعه‌شناختی، س14، ش55، ص 7 - 26.

 بشیری، ابوالقاسم؛ حیدری، مجتبی (1396ش)، روان‌شناسی شخصیت، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی=.

 حیدری، مجتبی (1397ش)، درآمدی بر روان‌شناسی زیارت، تهران، مشعر.

 خداپناهی، محمدکریم؛ حیدرى، محمود، (زمستان 1382ش)، «بررسی اثر آهنگ زیارت کعبه در سلامت عمومی حجاج»، مجله روان‌شناسی، س7، ش4 (پیاپی 28)، ص 330 - 341.

 دولتشاهی، بهروز؛ پهلوانی، هاجر (1384ش)، «بررسی نقش زیارت دینی در سلامت روان افراد»، نقد و نظر، ش 37 - 38، (س10، ش 1 - 2)، ص 358 - 368.

 سالاری‌فر، محمدرضا و دیگران (1392ش)، روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

-------(1394ش)، بهداشت روانی با نگرش به منابع اسلامی، چ3، قم، انتشارات سمت، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

 شیخ صدوق، محمد بن على (1362ش)، الخصال، قم، انتشارات جامعه مدرسین.

 ------(1385ق)، علل الشرائع، قم، کتابفروشى داورى.

 غباری بناب، باقر (بهار 1374ش)، «باورهای مذهبی و اثرات آنها بر بهداشت روان»، فصلنامه اندیشه و رفتار، دوره اول، ش4، ص 48 - 54.

 فرانکل، ویکتور (1385ش)، انسان در جست‌وجوی معنا، ترجمه نهضت صالحیان و مهین میلانی، تهران، انتشارات درسا.

 کاویانی، محمد، با همکاری علی‌احمد پناهی (1394ش)، روان‌شناسی در قرآن: مفاهیم و آموزه‌ها، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

 کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407ق)، الکافی، ط4، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

 گلزاری، محمود (پاییز 1389ش)، «تأثیر عمره مفرده بر سلامت روانی، شادکامی و عمل به باورهای دینی دانشجویان»، دوفصلنامه علمی تخصصی مطالعات اسلام و روان‌شناسی، س4، ش7، ص 111 - 126.

 مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى (1403ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ط2، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.

 محمدی ری‌شهری، محمد، با همکاری عبدالهادی مسعودی (1386ش)، حج و عمره در قرآن و حدیث (ویرایش دوم)، ترجمه جواد محدثی، چ3، قم، دار الحدیث.

 مطهری، مرتضی (1392ش)، مجموعه آثار، ج 2، تهران، انتشارات صدرا.

 مفید، محمد بن محمد (1413ق)، کتاب المزار - مناسک المزار، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید=.

 میلانی‌فر، بهروز (1382ش)، بهداشت روانی، تهران، قومس.

 نیک‌سیرت متین، ملیحه (مهر 1377ش)، «تأثیر فضاها و مکان‌های معنوی بر بهداشت روانی زائران»، مجله میقات حج، دوره 7، ش25، ص 207 - 224).