مقدمه

توسل نوعی وسیله است، یعنی تمسک به وسیله، هر کاری یا هر چیزی که انسان را به خدا نزدیک می‌گرداند. توسل به معنای واسطه قرار دادن افراد صالح و مقرب درگاه الهی برای برآورده شدن حوایج و درخواست‌هاست. یکی از سفارش‌هاى مؤکد قرآن و روایات به مؤمنان توسل است. در روزگاری که امت اسلامی به‌شدت نیازمند هم‌بستگی است و شبهه‌افکنی در مسائل دینی و تفرقه‌انگیزی بین مسلمانان فراوان است، توسل به اهل بیت: بیشتر احساس نیاز می‌شود. توسل یکی از راه‌های ایجاد وحدت در اسلام محسوب می‌شود. پیشینه توسل به زمان پیدایش آفرینش و خلقت حضرت آدم7 برمى‌گردد؛ بدین‌گونه که آن حضرت هنگام خروج از بهشت خداوند را به نور بهترین بنده‌اش، محمد مصطفی9، قسم داد و تقاضای بخشش کرد. در فرق مختلف شیعه، عقاید متفاوتی درباره توسل و تکریم اهل بیت: وجود دارد. محقق در این پژوهش به یکی از فرقه‌های مهم شیعه، زیدیه، پرداخته و اعتقاد ایشان به توسل را بررسی کرده است.

او به این سؤال پاسخ داده است که آیا زیدیه به زیارت اهل قبور و توسل به پیامبر و اولیای الهی عقیده دارد؟ به نظر می‌رسد تعریف زیدیه از اهل بیت با تعریف امامیه متفاوت است. زیدیه به امامت زید بن علی بن حسین: معتقدند؛ ازاین‌رو شعائر مذهبی آنها نیز کمی متفاوت از امامیه است. آنها خود را ملزم به احترام و تکریم اهل بیت: می‌دانند. این احترام پس از شهادت یا وفات ایشان نیز ادامه داشت و در ساخت قبور و بقاع بر مزار آنها تجلی یافت.

تا کنون تألیفات بسیارى در این زمینه به نگارش درآمده است؛ کتاب توسل نوشته محمد ضیاءآبادی به بررسی مفهوم توسل و بیان اقسام آن می‌پردازد و کتاب ولایت اقربین در غدیر خم نوشته سیدمحمد علوی به بیان احادیثی درباره توسل و شرح اسباب آن می‌پردازد. نیز مقاله آیت الله العظمی جعفر سبحانی درباره مشروعیت توسل به اولیای الهی و مقاله «زیارت در نگاه زیدیه» نوشته سیدعلی میراحمدی به بررسی جایگاه والای زیارت قبر پیامبر9 و عتبات مقدسه می‌پردازد.

مهم‌ترین مباحث این نوشته مفهوم‌شناسی، اقسام توسل، توسل از منظر آیات و روایات، جایگاه اهل‌ بیت: نزد زیدیان و دیدگاه زیدیه درباره زیارت قبور و بناهای زیارتی است.

مفهوم‌شناسی

۱. مفهوم‌شناسی توسل

الف) معنای لغوی

«توسل» مصدر باب تفعل از ریشه «و س ل» در لغت به معنای رغبت در نزدیک شدن به چیزی است (مصطفوی، ۱۳۶۸، ج۱۳، ص۱۰۸). نیز توسل یعنی انجام کاری برای تقرب به چیزی یا شخصی است (ابن منظور، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۷۲۴). همچنین به نزدیکی جستن و نزدیکی یافتن به چیزی توسل گفته می‌شود (دهخدا، ۱۳۷۳، ج۵، ص۷۱۳۰). در فرهنگ عمید نیز توسل به وسیله قرار دادن یا دست‌به‌دامن شدن آمده است (عمید، ۱۳۷۷، ماده توسل).

ب) معنای اصطلاحی

هر یک از موجودات برای رسیدن به کمالات نوعیِ خود به موجودات خارج از وجود خویش نیازمندند. این امرى طبیعی است که در عالم برقرار بوده و در اصطلاح به آن توسل گفته می‌شود؛ مثلاً انسان تشنه با نوشیدن آب سیراب می‌شود یا برای حمل بار سنگین از شخصی که جسمی نیرومند و بازویی ستبر دارد کمک می‌گیرد. بدیهی است انسان عاقل از هر موجودی به قدر توانایی او بر کار انتظار اثر خواهد داشت (ضیاءآبادی، ۱۳۸۶، ص۲۸).

توسل در اصطلاح به معنای رغبت داشتن و طلب نزدیکی به خداست که با واسطه قرار دادن اسماء و صفات الهی، قرآن، مقام و ذات اولیای الهی و شفیع قرار دادن ایشان انجام می‌شود (جوادی آملی، ۱۳۸۳، ج۲، ص۵۹۶). وسیله در اصطلاح به معنای تقرب جستن یا چیزی که باعث تقرب به دیگری از روی علاقه و رغبت شود آمده است (مکارم‌ شیرازی، ۱۳۵۳، ج۴، ص۳۶۴).

۲. مفهوم‌شناسی زیدیه

زیدیه یکی از فرقه‌های اصلی شیعه است که به امامت زید بن علی بن حسین: اعتقاد دارد؛ به عبارت دیگر زیدیه به امامت امام‌ علی، امام حسن وامام حسین و علی بن حسین و زید بن علی: و نیز به امامت هر فاطمی که عادل، اهل علم و شجاع باشد و با او بر شمشیر کشیدن برای جهاد بیعت شود قائل است (نوبختی، ۱۳۸۱، ص۵۵). زید، فرزند امام سجاد7، در سال ۱۲۲ هجرى قمرى در زمان حکومت هشام بن عبدالملک با وجود منع برادرش، امام باقر7، ضد حکومت ظالم قیام کرد و به شهادت رسید. عقاید خاص زید از جمله قیام و خروج علیه ظالمان در هر شرایطی، امکان امامت بدون برخورداری از علم غیب و عصمت و نگرش مثبت او به شیخین (ابوبکر و عمر) سبب شد با اینکه خود مدعی امامت نبود، پیروان او زید را امام بدانند و پس از شهادت او در کوفه و عراق و سپس در ایران و یمن مذهب زیدیه را تشکیل دهند و دست به قیام‌هایی بزنند (طبری، ۱۳۷۵، ج۴، ص۱۸۸۷).

۳. مفهوم «توسل» در قرآن

واژه «وسیله» دو بار در قرآن به‌کار رفته است:‌ در یک آیه مؤمنان به تقوا و وسیله‌جویی به سوی خداوند فرمان داده شده‌اند: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ)[1](مائده: ۳۵). در آیه‌اى دیگر نیز به متوسل شدن بت‌پرستان به ملائکه، جن و اولیا از انس برای نزدیک شدن به خداوند اشاره شده است: (أُولَئِکَ الَّذِینَ یَدْعُونَ یَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِیلَةَ أَیُّهُمْ أَقْرَبُ وَیَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَیَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّکَ کَانَ مَحْذُورًا)[2](اسراء: ۵۷). البته بت‌پرستان برای نزدیک شدن به خود اینها به بت‌ها و مجسمه‌ها متوسل مى‌شدند و با انواع قربانی‌ها نیز به بت‌ها تقرب می‌جستند. آنان به جهت مستقل دانستن وسیله‌های مذکور در ربوبیت و پرستش آنها و نیز امید به رحمت و ترس از خشمشان دچار شرک شده بودند (طباطبایی، ۱۳۸۶، ج۱۳، ص۱۳۰). افزون بر آیات یادشده از مضمون آیات دیگری نیز می‌توان به نحوی معنای توسل را به دست آورد؛ نظیر فرمان به خواندن خداوند به وسیله اسمای حسنای الهی (اعراف: ۱۸۰)، دستور خداوند به چنگ زدن به ریسمان الهی (آل عمران: ۱۰۳)، استغفار پیامبر9 برای گناهکارانی که به حضور وی بروند و به وسیله او از خداوند آمرزش بطلبند (نساء: ۶۴)، وسیله قرار دادن حضرت یعقوب7 برای آمرزش و تقاضای استغفار از حضرت یوسف7 از جانب برادران ایشان (یوسف: ۹۷) و پذیرش توبه حضرت آدم7 از سوی پروردگار بر اثر توسل به کلماتی که به وی تلقین کرد (بقره: ۳۷).

اقسام توسل

موجودات جهان بر حسب اختلاف در مراتب هستی و وجود، که از جانب خداوند به آنها افاضه شده است، درجات گوناگونی از توانایی و قدرت بر کار را دارند. انسان عاقل از هر موجودی به قدر توانایی وی بر کار انتظار اثر خواهد داشت؛ بنابراین شخص خردمند از یک فرد بی‌سواد تقاضای تعلیم ندارد و از یک نابینا تقاضای راهنمایی مسیر نمی‌کند، ولی در عین حال از همان آدم بی‌سواد، که جسمی نیرومند و بازویی ستبر دارد، در حمل بار سنگین کمک مى‌گیرد و از فرد نابینا، که دلی روشن و قلبی پاک دارد، تقاضای ارشاد و هدایت روحی می‌کند (ضیاء‌آبادی، ۱۳۸۶، ص۶۷). برای تقرب به خداوند و همچنین حل مشکلات و قضاى حاجات و دفع بلیات از فضل خدا وسایل گوناگونی هست که برخی از آنها را در ادامه مى‌آوریم:

۱. وجود مقدس پیامبر خدا9‌

رسول اکرم9 شریف‌ترین و گرامی‌ترین مخلوقی است که خداوند متعال آفریده است. خداوند در آیات قرآن به مقام و منزلت ایشان اشاره می‌کند و او را مایه مصونیت مردم از عذاب می‌شمارد: (وَمَا کَانَ اللهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِیهِمْ وَمَا کَانَ اللهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ)[3](انفال: ۳۳). نیز می‌فرماید: (وَمَنْ یَقْنُتْ مِنْکُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَیْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا کَرِیمًا)؛[4] (احزاب:‌ 31). در عظمت پیامبر اکرم9 کافی است که خداوند نام او را کنار نام خود، و اطاعت او را کنار اطاعت خود. قرار داده است و به سبب همین مقام قدسی، که نشان از کرامت و منزلت آن حضرت دارد، دعای او همواره مستجاب است (علوی، ۱۳۸۸، ص ۲۲۰). مسلماً ریشه استجابت دعای پیامبر9 را باید در روح پاک و نفس کریم و قرب ایشان به خداوند جست؛ زیرا دعای برخاسته از روح پاک یقیناً به استجابت می‌رسد. در این باره فرقی بین حیات مادی و برزخی نیست. گواه اینکه مسلمانان جهان از عصر صحابه و تابعان تا به امروز عملاً این باب رحمت را باز می‌دانند و زائران پس از تقدیم سلام و ضمن استغفار به درگاه الهی از پیامبر نیز می‌خواهند که برای آنها طلب آمرزش کند (همان، ص  ۲۲۲).

۲. اداى فرایض

ایمان به خدا و پیامبر اکرم9 و اداى واجبات یکی از اسباب تقرب به درگاه الهی است، امیر مؤمنان علی7 می‌فرماید: بهترین چیزی که متوسلان به خدا بدان توسل می‌جویند: ایمان به خدا و رسول او، جهاد در راه خدا، همچنین کلمه اخلاص (لا اله الا الله) که همان فطرت توحید است، برپا داشتن نماز که آیین اسلام است، دادن زکات که فریضه واجب است، روزه ماه رمضان، حج و عمره که گناهان را می‌شوید، صله رحم که ثروت را زیاد و عمر را طولانی می‌کند، انفاق پنهانی که جبران گناهان است، انفاق آشکار که مرگ‌های ناگهانی را دور می‌کند و کارهای نیک که انسان را از سقوط نجات می‌دهد (نهج‌البلاغه، خطبه ۱۱۰).

۳. توسل به اسماء وصفات خداوند

یکی از اقسام توسل خواندن خداوند به اسماء و صفات اوست. این نوع توسل در روایات و ادعیه اهل بیت: بسیار بارز و چشمگیر است. ترمذی در سنن خود از بریده نقل می‌کند:

پیامبر9 شنید مردی چنین می‌گوید: «خدایا، از تو درخواست می‌کنم به گواهی‌ام بر اینکه تو آن خدایی هستی که جز تو خدایی نیست. تو احد و صمد هستی که نه زاید و نه زاییده شده است و برای او مانندی یافت نمی‌شود» پیامبر9 فرمود: «تو خدا را به وسیله اسم اعظم او خواندی که اگر او به آن اسم خوانده شود، اجابت می‌کند و اگر از او چیزی خواسته شود، عطا می‌نماید» (ترمذی، ۱۴۳۷ق، ج۵، ص۱۷۸).

دعای جوشن کبیر نمونه بارزی از این توسل است که صد بند دارد و هر بندی بیان‌کننده چندین اسم از اسمای الهی است و در شب‌های قدر خوانده می‌شود.

۴. توسل به قرآن

یکی از راه‌های توسل این است که انسان قرآن بخواند و به وسیله آن از خدا حاجت بخواهد. در حقیقت این نوع توسل، توسل به فعل خداست؛ زیرا قرآن کلام خداست که بر قلب رسول اکرم9 نازل شده است؛ بنابراین در شب‌های قدر مستحب است انسان قرآن را باز کند و این دعا را بخواند: پروردگارا، من از تو به وسیله این کتاب که فروفرستادی و آنچه در آن است سؤال می‌کنم. پروردگارا، نام بزرگت و اسمای زیبایت در این کتاب است) (قمی، ۱۳۸۲، ص۴۴۹).

۵. توسل به دعای برادر مؤمن

یکی از اسباب توسل و جلب مغفرت خدا این است که انسان از برادر مؤمن خود بخواهد در حق او دعا کند. این نوع توسل محل اتفاق همه مسلمانان و موحدان جهان است. قرآن می‌فرماید: (رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ)؛ «پروردگارا، ما و برادران ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز» (حشر: ۱۰)

پیامبر اکرم9 از امت اسلامی می‌خواهد در حق او دعا کنند و می‌فرماید:

برای من از خدا وسیله بخواهید و آن مقامی است در بهشت که جز بر یکی از بندگان خدا شایسته نیست و هر کس برایم چنین مقامی بطلبد شفاعت من بر او حلال می‌گردد (نمازی شاهرودی، ۱۴۱۸ق، ج۴، ص۶۱).

جواز توسل در آیات و روایات

۱. توسل در آیات

قرآن حکیم، که بر اساس فطرت انسان نازل شده است، موضوع توسل را طریق روشن برای رسیدن به قرب خدا معرفى مى‌کند:(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجَاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ)؛ «ای اهل ایمان، از خدا بترسید و به سوی او وسیله جویید و در راه او جهاد کنید؛ باشد که رستگار شوید» خداوند در آیه دیگری می‌فرماید: (قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا یَمْلِکُونَ کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ وَلَا تَحْوِیلًا)؛ «بگو این بت‌ها را که به جز خدا [مؤثر در حوائج خود] می‌پندارید بخوانید تا ببینید که نه دفع ضرری از شما توانند کرد و نه تغییر حالی به شما توانند داد» (اسراء: 56) در آیه دیگری آمده است: «کسانی که آنان [به عنوان معبود] می‌خوانند آنان خود به درگاه خدا وسیله تقرب می‌جویند» (اسراء: ۵۷). این آیات نشان می‌دهد که فرشتگان و پیامبران و دیگر اصناف و طبقات خلق از هر طریق در مقام کسب فیض و برکات از خداوند متعال «ابتغاءِ وسیله» می‌کنند و برای جلب رحمت بیشتر و دفع عذاب خود دنبال وسیله می‌گردند تا به قرب بیشتری نائل شوند (ضیاء‌آبادی، ۱۳۸۶، ص۳۰). در آیه دیگرى خداوند مستقیماً پیامبر گرامی9 را مخاطب قرار مى‌دهد و می‌فرماید: «و اگر هنگامی که آنان (گروه منافق) بر خود ستم کردند به تو رجوع می‌کردند و از کردار خود به خدا توبه نموده و تو هم برای آنها استغفار می‌کردی و از خدا آمرزش می‌خواستی، در این حال البته خدا را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند» (نساء: ۶۴) این آیه شریفه - علاوه بر اصل تجویز توسل - طریق «وسیله» را نیز بیان می‌کند؛ یعنی بندگانِ حاجتمند اگر به پیامبر اکرم متوسل شوند، خداوند آنها را عفو می‌کند و خواسته‌های آنها را برآورده می‌کند.(علوی، ۱۳۸۸، ص۲۱۴). نیز هنگامی که برادران یوسف7 به اشتباه خود پی بردند و به فکر اصلاح و جبران افتادند، دست به دامان پدر شدند و گفتند: «ای پدر، بر تقصیراتمان از خدا آمرزش طلب که ما خطای بزرگ مرتکب شده‌ایم. پدر گفت: به‌زودی از درگاه خدا برای شما آمرزش می‌طلبم که او بسیار آمرزنده و مهربان است» (یوسف:۹۷-۹۸).

از این آیات استفاده می‌شود که تقاضای استغفار از دیگری نه‌تنها با توحید منافات ندارد، بلکه راهی برای رسیدن به لطف پروردگار است؛ وگرنه چگونه ممکن بود یعقوب پیامبر7 تقاضای فرزندان را درباره استغفار برای آنان بپذیرد و به توسل آنها پاسخ مثبت دهد؟ این نشان می‌دهد که توسل به اولیای الهی با رعایت شرایط امری جایز است و مخالفان با آن از متون قرآن آگاهی ندارند یا تعصب‌های غلط مانع دید آنها می‌شود (مکارم شیرازی، ۱۳۸۵، ج۱، ص۷۵).

۲. توسل در روایات

در منابع شیعه دعای شریف توسل، دعای سمات، برخی بندهای زیارت جامعه کبیره، و زیارتنامه‌های دیگر موضوع را برای همه پویندگان حق روشن ساخته است. بر اساس عقاید شیعه منظور از توسل این نیست که کسی حاجتی را از پیامبر یا امامان: مستقیماً بخواهد، بلکه منظور این است که به مقام او در پیشگاه خدا متوسل شود و این در حقیقت توجه به خداست؛ زیرا احترام پیامبر9 و فرزندان و اوصیای او نیز به سبب این است که فرستاده خداوندند و در راه او گام برداشتند. نکته دوم اینکه هیچ فرقی میان حیات و وفات پیامبر و امام7 نیست؛ زیرا از نظر یک مسلمان پیامبران و اوصیای آنها پس از مرگ حیات برزخی دارند؛ همان طور که خداوند در قرآن درباره شهدا می‌فرماید: (وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ)؛ «البته نپندارید که شهیدان راه خدا مرده‌اند بلکه زنده‌اند (به حیات ابدی و ) در نزد خدا متنعم خواهند بود.» (آل عمران: ۱۶۹). نکته بعدی این است که روایات توسل به حد تواتر رسیده و به قدری زیاد است که جای شکی باقی نمی‌گذارد. همچنین روایات صحیح فراوان است که جایی برای خرده‌گیری در پاره‌ای اسناد آنها باقی نمی‌ماند (مکارم شیرازی، ۱۳۸۵، ج۱، ص۳۷۱). در اینجا به ذکر چند نمونه اکتفا می‌کنیم:

از سلمان فارسی نقل شده است که از رسول اکرم9 شنیدم می‌فرمود:

خداوند عزوجل می‌فرماید: ای بندگان من، آیا چنین نیست که چه بسا کسی حاجات بزرگی از شما می خواهد و شما حوایج او را بر نمی‌آورید، مگر اینکه شفیع قرار دهد در نزد شما کسی را که محبوب‌ترین مردم به نزد شماست؛ آن‌گاه حاجت او را به احترام آن شفیع برمی‌آورید؟! حال آگاه باشید که گرامی‌ترین خلق و افضل آنان نزد من محمد9 و برادر وی علی7 و امامان پس از وی هستند؛ همانان که وسیله‌های مردم به سوی من هستند. اینک توجه کنید که هر کسی حاجتی دارد یا دچار حادثه‌ای صعب و زیانبار گشته و رفع آن را خواهان است باید مرا به محمد9 بخواند تا به نیکوترین وجه حاجت او را برآورم… (مجلسی، ۱۳۶۳، ج۹۴، ص۲۲).

ابن شهر آشوب از امیرالمؤمنین7 نقل می‌کند که ذیل آیه شریفه (وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ) (مائده: ۳۵) فرموده است: «اَنَا وَسِیلَتُهُ»؛ «من هستم وسیله خدا» (طباطبایی، ۱۳۸۷، ج۵، ص۳۶۲). همچنین حضرت فاطمه زهرا3 ضمن خطبه شریفه‌اش می‌فرماید: «الحَمدُللهِ الَّذِی بِعَظَمَتِهِ وَنُورِهِ یَبتَغِی مَن فِی السَّموَاتِ وَالاَرضِ اِلَیهِ الوَسِیلَةَ وَنَحنُ وَسِیلَتُهُ فِی خَلقِهِ…»؛ «حمد خدایی را که عظمت و نورش ایجاب می‌کند که اهل آسمان‌ها و زمین برای نزدیک شدن به او وسیله بجویند و ما وسیله او در میان خلقش هستیم» (ابن ابی الحدید، ۱۳۹۳، ج۵، ص۳۶۳).

مردی بادیه‌نشین حضور رسول خدا9 آمد و تقاضا کرد که مراد از (حَبلِ الله) در آیه (وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا)(آل عمران: ۱۰۳) را توضیح دهد. رسول خدا9 بی‌درنگ دست بر شانه علی7 گذاشت و فرمود: «ای اعرابی، این ریسمان خدا و حبل الله است. به او اعتصام بجوی» (مجلسی، ۱۳۶۳، ج۳۶، ص۱۶).

شوکانی از علمای زیدیه سه نوع توسل، یعنی توسل به اسما و صفات، توسل به اعمال صالحه و توسل به واسطه دعایی که امید اجابت بدان می‌رود را می‌پذیرد. او زیارت قبور را به‌شدت رد می‌کند و استغاثه به اموات و بزرگداشت قبور اموات را مصداق شرک می‌داند. وی حتی استغاثه به پیامبر9 پس از وفات را نیز رد می‌کند (سلطانی، ۱۳۹۵، ص۳۳).

جایگاه اهل بیت: نزد زیدیه

تعریف زیدیه از اهل بیت: با تعریف امامیه متفاوت است. در دیدگاه امامیه اهل  بیت: منحصراً به معصومان: اطلاق می‌شود؛ اما اهل بیت در زیدیه همه ذریه حضرت زهرا3 از هر دو شاخه حسنی و حسینی را در بر می‌گیرد که برخی از این سادات به درجه امامت نائل می‌شوند، مشروط بر اینکه قیام کنند و در راه دین خدا شمشیر بکشند (نوبختی، ۱۳۸۱، ص۵۲). پس هر گاه در زیدیه از عنوان اهل بیت استفاده شود به افرادی محدود و خاص، همچون امامیه، اختصاص ندارد. فرزندان حضرت زهرا3 همواره نزد زیدیه از احترام خاصی برخوردارند. در طول تاریخ هر گاه سیدی حسنی یا حسینی در هر نقطه پرچم امامت برافراشت زیدیان از هر سوی خود را به او رساندند و وی را یاری کردند؛ زیرا آنان با تمسک به حدیث ثقلین خود را ملزم به تبعیت و تکریم اهل بیت پیامبر9 می‌دانند (المؤیدی، ۱۴۳۸ق، ص۴۸).

فرات بن ابراهیم کوفی، از علمای بزرگ زیدیه در قرن سوم، عصمت را به پنج تن از اهل بیت: منحصر می‌کند و معتقد است که غیر از امام علی و امام حسن و امام حسین: هیچ شخص معیّنی امام مفترض‌الطاعه نیست (کوفی، ۱۴۱۰ق، ص۱۱). در کتاب تفسیر غریب القرآن در توضیح آیه ۶۷سوره مائده، که به آیه تبلیغ مشهور است، آمده که این آیه به طور خاص در شأن علی بن ابی طالب7 است (زید بن علی، ۱۳۸۸، ص۲۰۷).

بُستی، از علمای زیدیه، کتاب حدیثی المراتب را به فضایل اهل بیت:، به‌ویژه امام علی7، اختصاص داده و به بیان فضایل امام علی7 بر اساس روایات نقل‌شده از اهل سنت پرداخته است (آقابزرگ تهرانی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۸۹). این تکریم هم در زمان حیات اهل بیت و هم پس از شهادت یا وفات آنها ادامه یافته و در ساخت قبور و بقاع بر مزار آنها تجلی مى‌یافته است؛ به عبارت دیگر مزار اهل بیت همواره نزد زیدیان و مردم آن مناطق محترم بوده است. اما گروهی از زیدیان از قرن نهم هجری با زعامت ابن الوزیر (م. ۸۴۰ق) و محمد بن علی شوکانی (م. ۱۲۵۰ق) گرایش‌هاى سلفی یافتند و مریدان تفکر ابن تیمیه شدند که به «زیدیه سلفی»مشهورند. اینان با رویکرد عموم زیدیه در زیارت مزارات، به‌ویژه اهل بیت:، مخالف‌اند و تفکرات ابن تیمیه و محمد بن عبدالوهاب را ترویج می‌کنند (فرمانیان و موسوی‌نژاد، ۱۳۸۹، ص۱۲۳). شوکانی در بخشی از کتاب شرح الصدور با زیارت اهل بیت مخالفت، و زائران را تکفیر می‌کند. البته این تفکر به مرور زمان میان زیدیان منزوی شد؛ چنان‌که عموم زیدیه، همانند امامیه، به مزار بزرگان دینی خود اعم از امامان، سادات و علمای دینی اهمیت می‌دهند (میراحمدی، ۱۳۹۴، ص۱۵۵) میان امامان شیعه علی بن موسی الرضا8 جایگاه رفیعی در اعتقاد زیدیه دارد؛ ازاین‌رو زیدیان علاقه بسیاری به زیارت بارگاه آن امام همام دارند. کتاب صحیفة الامام الرضا نیز از مهم‌ترین منابع حدیثی زیدیه است. در منابع زیدیه به روایتی در باب عظمت آن حضرت اشاره شده است. مجدالدین المؤیدی، از علمای بنام زیدیه، به نقل از منصور بالله، امام زیدیه در قرن هفتم هجری، روایتی از رسول اکرم9 درباره امام رضا7 نقل کرده است. در این روایت، پیامبر اکرم9 می‌فرماید: «سَتُقتَلُ بِضعَةٌ مِنِّی بِخُراسَانِ، مَا یَزُورُهَا مَکرُوب اِلَّا نَفَّس اللهُ کُربَتَهُ وَ لا مُذنِبٌ اِلَّا غَفَرَ اللهُ ذَنبَهُ»؛ «پاره‌ای از تن من در خراسان کشته خواهد شد. هیچ غصه‌داری او را زیارت نمی‌کند، مگر آنکه خداوند در غصه‌ها و گرفتاری‌هایش گشایشی ایجاد می‌کند و نه هیچ گناهکاری، مگر آنکه خداوند گناهان وی را می‌آمرزد» (المؤیدی، ۱۴۳۸ق، ص۸۰).

دیدگاه زیدیه درباره زیارت قبور و بناهای زیارتی

زیدیان به دلیل عقایدشان کمتر از امامیه به شعائر مذهبی اهمیت می‌دهند. آنها هرچند شعائر اهل بیت: را پذیرفته‌اند، اهتمام خاصی به ظهور و بروز بسیاری از آنها ندارند. آنها در امر زیارت قبور نیز متفاوت با شیعه امامیه و تعدیل‌یافته دیدگاه شیعه‌اند، هرچند علاقه خود را به زیارت مزارات مهم اسلامی و شیعی نشان می‌دهند. زیارت قبر پیامبر9 در مدینه نزد آنان، همچون دیگر شیعیان و مسلمانان، جایگاهی معنوی و خاص دارد. زیدیان همچنین به زیارت عتبات مقدسه در عراق، به‌ویژه امیرالمؤمنین و امام حسین8، علاقه‌مندند و با سفر به نجف اشرف و کربلای معلی ارادت خود را به آن بزرگواران ابراز می‌دارند. در سال‌های اخیر نیز سفر به مشهد مقدس و زیارت قبر امام علی بن موسی الرضا8 جزء برنامه‌های ثابت زیدیان بوده است (میراحمدی، ۱۳۹۴، ص۱۵۵).

ساخت بقعه‌های عظیم بر مزار امامان زیدی یا ترمیم بناهای نامناسب به همت آنان سابقه‌ای دیرینه دارد. زیدیان بنا بر سنت‌های شیعی بر مزار امامان خویش بناهایی عظیم می‌ساختند. از این بناها هنوز تعدادی به شکل سابق و کهن خویش باقی مانده است و از بقایای این آثار در شمال ایران، افغانستان و یمن وجود دارد. از آثار برجای‌مانده و سازه‌های آجری زیبا و باشکوه متعلق به قرون هشتم و نهم هجری چنین به نظر می‌رسد که آنها زیارتگاه‌هایی مهم و معتبر در عصر خود بوده‌اند. از جمله مزار زید بن علی در منطقه کفل کوفه، که در حقیقت مقام و یادبودی از زیدِ شهید است، نزد زیدیان و مردم منطقه محترم است؛ چراکه جسدی از وی باقی نماند و طبق شواهد تاریخی جسد وی سوزانده و خاکسترش به رود سپرده شد (همان، ص ۱۵۸). در ایران نیز بقاع بسیارى وجود دارد که به تاریخ و مذهب زیدیه مربوط می‌شود؛ براى مثال مزار مؤید بالله هارونی در عباس‌آباد تنکابن، بقعه ناصر کبیر و ابوالعباس حسنی در آمل، ابوطالب هارونی در گنبد و محمد بن زید در آزادشهر در طول تاریخ همواره نزد عموم مردم محترم بوده و زیارتگاه زیدیان به شمار می‌رفته‌ است. همچنین در شهر صعده یمن زیارتگاه‌های بسیارى وجود دارد که مهم‌ترین آنها، مقبره الهادی الی الحق، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این بنا عمارتی باشکوه دارد و زیدیان احترام ویژه‌ای برای آن قائل‌اند.

در جوزجان افغانستان نیز بارگاهی منسوب به یحیی بن زید (۱۲۶ق) وجود دارد که محبوب بسیاری از مردم منطقه و البته زیدیانی است که به دلیل دشواری سفر از حضور در آنجا محروم‌اند.(همان، ص۱۵۹).

نتیجه‌گیری

توسل نوعی وسیله است؛ یعنی تمسک به وسیله برای نزدیک شدن به چیزی. وسیله یعنی هر کاری یا هر چیزی که باعث نزدیک شدن به خداوند متعال می‌شود. توسل نه‌تنها جایز و مشروع است، بلکه کسی که توسل ندارد ایمانش ناقص است و از برکات قرآن و پیامبر اکرم9 و اولیای خداوند بی‌بهره است. قرآن پیوسته به جامعه باایمان و باتقوا دستور می‌دهد که دنبال وسیله بروند. همچنین احادیث بسیاری وارد شده که فعالیت‌های دینی و اعمال عبادی را بدون توسل به عنایات اولیای خدا و ائمه: عاری از فایده می‌دانند. امیرالمؤمنین7 توضیحی درباره آیه (وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ) می‌فرماید: «اَنَا وَسیلَتُه»؛ «یعنی من هستم وسیله خدا». توسل اقسامی دارد که شامل وجود مقدس پیامبر خدا9، اداى فرایض، توسل به اسما و صفات خداوند، توسل به قرآن و توسل به برادر مؤمن است. زیدیان در مقام یکی از فرقه‌های مهم شیعه به توسل معتقدند و برای امامان شیعه احترام خاصی قائل‌اند. آنها خود را ملزم به تکریم اهل بیت: می‌دانند. این تکریم هم در زمان حیات و هم پس از شهادت یا وفات آنها ادامه یافته و در ساخت قبور و بقعه بر مزار آنها تجلی پیدا کرده است. همچنین زیارت قبر پیامبر9 و عتبات مقدس در عراق و زیارت امام رضا7 در مشهد مقدس نزد زیدیان جایگاه معنوی خاصی دارد.

منابع

٭ قرآن کریم، ترجمه مهدی الهی قمشه‌ای.

٭ نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی.

 آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1403ق)، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، تحقیق احمد بن محمد حسینى، بیروت، نشر دار الأضوا.

 ابن ابی الحدید (۱۳۹۳ش) شرح نهج البلاغة، ترجمه غلامرضا لایقی، تهران، نشر اطلاع.

 ابن منظور (۱۴۱۴ق) محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر.

 ترمذی، محمدبن عیسی، (۱۴۳۷ق)، سنن الترمذی، تحقیق محمد حلاق، دمشق، نشر دار ابن کثیر.

 جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۳ش)،  تفسیر موضوعی، تهران، اسراء.

 خمینی، مصطفی (۱۳۷۶ش)، تفسیر قرآن، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

 دهخدا، علی‌اکبر (۱۳۷۳ش)، لغت نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

 زید بن علی (۱۳۸۸ش)، تفسیر غریب القرآن، ترجمه علی زاهدپور، تهران، مؤسسه انتشارات فراهانی.

 سلطانی، مصطفی (۱۳۹۵ش)، زیدیه سلفی، تهران، مرکز تخصصی ائمه اطهار:.

 شوکانی، محمد (۱۴۱۰ق)، شرح الصدور، [بی‌جا]: نشر جامعة الاسلامیه.

 ضیاء‌آبادی، محمد (۱۳۸۶ش)، توسل، چ6، تهران، انتشارات بنیاد شهید.

 طباطبائی، محمدحسین (۱۳۸۶ش)، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، ج۵، چ23، قم، انتشارات اسلامی.

 طبری، محمد بن جریر (۱۳۷۵ش)، تاریخ الطبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چ5، تهران، نشر اساطیر.

 علوی، سیدمحمد (۱۳۸۸ش)، ولایت اقربین در غدیر خم، چ2، قم، انتشارات نغمات.

 عمید، حسن (۱۳۷۷ش)، فرهنگ فارسی عمید، تهران، چ12، مؤسسه انتشارات امیرکبیر.

 فرمانیان، مهدی؛ موسوی‌نژاد، علی (۱۳۸۹ش)، درسنامه تاریخ و عقاید زیدیه، قم، نشر ادیان.

 قمی، عباس (۱۳۸۳ش)، کلیات مفاتیح الجنان، ترجمه رضا مرندی، چ3، تهران، انتشارات باقرالعلوم.

 کوفی، فرات بن ابراهیم (۱۴۱۰ق)، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق کاظم محمد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

 مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۳ش)، بحار الانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، چ3، تهران، دارالکتب الاسلامیه.

 مصطفوی، سیدحسن (۱۳۶۸ش)، التحقیق فی کلمات قرآن الکریم، تهران، دارالکتب اسلامیه.

 مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۵ش)، تفسیر نمونه، چ28، تهران، دارالکتب الاسلامیه.

 مؤیدی، مجدالدین محمد (۱۴۳۸ق) التحف الزلف، یمن، ناشر مکتب اهل بیت.

 میراحمدی، سیدعلی (۱۳۹۴ش)، «زیارت در نگاه زیدیه»، نشریه فرهنگ زیارت، ش22.

 نمازی شاهرودی، علی (۱۴۱۸ق)، مستدرک بحار، قم، مؤسسه نشر اسلامی.

 نوبختی، حسن (۱۳۸۱ش)، فرق شیعه، ترجمه محمدجواد شکور، چ2، تهران، انتشارات علمی اساطیر.