حج یکی از ارکان پنج‌گانه اسلام است (کلینی، 1407ق، ج2، ص18). قرآن کریم کعبه را وسیله برکت و هدایت جهانیان (... مُبارَکاً وَهُدىً لِلْعالَمِینَ) (آل عمران: 96) و عامل قیام همگانى معرفی کرده است: (جَعَلَ اللهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاس) (مائده: 97). امیرمؤمنان على7 کعبه را پرچم اسلام دانسته «جَعَلَهُ سُبْحانَهُ وَ تَعالى لِلِاسْلامِ عَلَماً» (شریف رضی، 1369ش، خطبه 1)، و امام صادق7 تداوم دین را به وجود کعبه و برپایی حج گره زده است: «لایَزالُ الدِّینُ قائِماً ما قامَتِ الْکعبةُ» (حر عاملی، 1403ق، ج 8، ص 14). اما زیارت امام حسین7 در روایات متعدد با حج و عمره مقایسه، و برتری فوق‌العاده زیارت بر حج و عمره در آنها بیان شده است. این موضوع برای برخی این شبهه را پدید آورده است که شیعیان براى مناسک حج ارزشی قائل نیستند و زیارت امام حسین را جایگزین حج می‌دانند (عابدی، 1390ش، ص 184- 186). برخی نویسندگان در پاسخ به شبهه فوق به منظور تبیین محتوای روایات و تشریح مراد از برتری زیارت بر حج و عمره دست به نگارش کتاب و مقالاتی (مانند کتاب توحید و شرک در نگاه شیعه و وهابیت، فصل سوم و چهارم، نوشته احمد عابدی و مقاله «پژوهشی در ارزش زیارت امام حسین7» نوشته محمدی ری‌شهری و مقاله «تأملی در روایات مقایسه زیارت کربلا با حج و عمره» نوشته جواد جعفری) زده‌اند؛ اما همچنان ضرورت تحقیق درباره محتوای روایات یادشده و پاسخ به شبهات ایجادشده به چشم می‌خورد. هدف اصلی تحقیق، پاسخ به این سؤال است که منظور از برتری زیارت امام حسین7 بر حج و عمره چیست و این برتری در چه مواردی اثبات شده است؟

تحقیق حاضر که با روش توصیفی - تحلیلی صورت گرفته و بر پایه مطالعه کتابخانه‌ای است در صدد اثبات این فرضیه است که زیارت امام حسین7 بر حج و عمره مستحبی برتری دارد و این برتری مختص زیارت آن حضرت نیست.

برتری زیارت امام حسین7 بر حج و عمره در روایات

ایثار امام حسین7 در راه خداوند - که منتهی به شهادت مظلومانه آن حضرت و اولاد و اصحاب ایشان شد- عامل بقای دین به شمار آمده (ابومخنف، 1417ق، ص 172) و منزلتی رفیع و بی‌مانند نزد خداوند به آن حضرت بخشیده است. از جمله منزلت‌های امام حسین7، که از مصادیق عنایات الهی به ایشان است، می‌توان به استجابت دعا زیر قبه آن حضرت و شفا در تربت و امامت در نسل آن حضرت اشاره کرد (شیخ طوسی، 1414ق، ص 317؛ خزاز رازی، 1401ق، ص 17). ارزش فوق‌العاده زیارت امام حسین7، پاداش‌های کم‌نظیر و موهبت‌های خداوندی به زائران آن حضرت نیز در همین جهت قلمداد می‌شود که از جمله است: 1. اجر صد هزار شهید (ابن قولویه، 1356ش، ص183)؛ 2. آمرزش گناهان گذشته و آینده زائران (همان، ص133 و 138- 139 و 181)؛ 3. عنایت ویژه خداوند به زائران امام حسین7 (همان، ص137- 138 و 171)؛ 4.  ثواب فوق‌العاده نماز نزد قبر امام حسین7 (همان، ص207)؛ 5. افضلیت زیارت امام حسین7 بر حج و عمره (موضوع این مقاله).

زیارت امام حسین7 در روایات متعددی با حج و عمره مقایسه شده و به برتری زیارت به شرح ذیل اشاره شده است:

روایاتی زیارت امام حسین7 را معادل یک حج قبول‌شده با رسول خدا9 (ابن قولویه، 1356ش، ص157- 158) یا معادل یک عمره قبول‌شده (مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً) به شمار آورده است (همان، ص155- 156). روایاتی نیز امام حسین7 را نزد خداوند گرامی‌تر از بیت خدا معرفی کرده (إِنَّ الْحُسَیْنَ7 لَأَکْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْبَیْتِ...) (همان، ص159) و زیارتش را معادل چندین حج و عمره مقبوله دانسته است. همچنین در یک روایت معادل ده حج و عمره، در روایتى دیگر معادل حج و عمره و دو ماه اعتکاف و روزه در مسجدالحرام، و در روایتی برابر با بیست حج و عمره مقبوله (مَبْرُورَاتٍ مُتَقَبَّلَاتٍ) دانسته شده است. نیز در روایتی بهتر از بیست حج (همان، ص160- 158)، در دیگری برابر با بیست‌وپنج حج، در روایتی دیگر معادل سی حج مقبول همراه رسول خدا9 (همان، ص163)، در دیگری معادل پنجاه حج مقبول همراه رسول  خدا9 (همان، ص164)، در دیگری معادل هشتاد حج (همان، ص161)، و در روایتی دیگر معادل نود حج و عمره رسول خدا9 (همان، ص68) شمرده است. در روایتى دیگر تصریح شده است که زیارت امام حسین7 در صورتی که از روى معرفت باشد، معادل یکصد حج همراه رسول خدا9 ثواب دارد (همان، ص161). در روایاتی نیز آمده است اگر زیارت از روی معرفت باشد و در روزهای عادی انجام شود، ثواب بیست حج و بیست عمره مقبوله و بیست جهاد همراه با پیامبر یا امام عادل را دارد؛ اما اگر این زیارت در روز عید باشد، خداوند ثواب صد حج و صد عمره مقبوله و صد جهاد همراه با پیامبر یا امام عادل را برای زائر مى‌نویسد. نیز هر کس در روز عرفه امام حسین را با معرفت زیارت کند ثواب هزار حج و هزار عمره مقبوله و هزار جهاد در راه خدا همراه پیامبر مرسل یا امام عادل به او عنایت می‌شود (همان، ص145، 164، 170 و 182). در روایت دیگری امام صادق7 فرمود: هر کس حسین را در روز عرفه زیارت کند خداوند برای او ثواب مضاعف می‌دهد. راوی پرسید: معادل چند حج و عمره؟ فرمود: شمارش نمی‌شود کرد. گفتم: صدتا، هزار تا؟ امام فرمود: بیشتر از آن. سپس فرمود: (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لا تُحْصُوها...) (ابراهیم: 34؛ نحل: 18)؛ «اگر نعمت‌های خداوند را بخواهید بشمارید، نمی‌توانید» (ابن قولویه، 1356ش، ص171- 172). روایتی دیگر نیز حاکی از این است که زیارت عارفانه امام حسین7 پاداش آزاد کردن هزار برده را دارد و زائر مانند کسی است که هزار اسب زین‌کرده برای جهاد در راه خدا فرستاده باشد (همان، ص164).

همچنین امام باقر7 در روایتی فرمود: «هر کس در روز عاشورا حسین7 را زیارت کند و گریه و زاری نماید خداوند را در روز قیامت ملاقات می‌کند با ثواب دو هزار حج و دو هزار عمره و دو هزار جهاد که ثواب هر کدام از حج و عمره و جهاد مانند ثواب کسی است که حج و عمره و جهاد را همراه رسول خدا9 و ائمه اطهار: انجام داده باشد» (همان، ص174- 175).

وعده چنین ثواب‌های فوق‌العاده و خیره‌کننده‌اى برای خواننده و شنونده سؤال ایجاد مى‌کند و پاسخ مستدل و قانع‌کننده‌اى را مى‌طلبد:

سؤال اول. چگونه می‌توان پذیرفت فضیلت زیارت سیدالشهدا7 بیشتر از زیارت خانه خدا باشد؟ آیا این گونه روایات به مفهوم کم‌ارزش جلوه دادن زیارت خانه خدا نیست و موجب کاستن از انگیزه زائران آن و شکوه و عظمت حج نمی‌شود؟

به این سؤال چندین جواب داده شده است:

یک- تعیین ثواب‌های فوق‌العاده برای زیارت در مقایسه با حج و عمره به معنای رویگردان کردن مردم از حج و عمره نیست؛ به عبارت دیگر معناى روایات یادشده این نیست که زیارت امام حسین7 بر حج مقدم باشد یا زائران حج را ترک کنند و تنها زیارت کربلا را انجام دهند؛ زیرا حج دستور واجب الهی است؛ در حالی که زیارت امام حسین7 به اتفاق همه فقهای شیعه عملی مستحب است و استحباب آن هم مشروط به این است که با واجب تزاحم پیدا نکند. شارع مقدس زمانی استحباب چیزی را امضا می‌کند که موجب ترک واجب یا انجام حرامی نباشد؛ حتی اگر کسی نذر زیارت امام حسین7 کرده باشد و این نذر موجب ترک حج شود نذر او باطل است و باید به حج برود. (عابدی، 1390ش، ص195). همچنان‌که در دو روایت بعدی نشان داده مى‌شود، زیارت هیچ‌گاه جایگزین حج نمی‌شود. امام رضا7 فرمود: «مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ7 فَقَدْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ»؛ «کسی که مزار [امام] حسین7 را زیارت کند حج و عمره به عمل آورده است». راوی پرسید: حجة‌الاسلام (حج واجب) از وی رفع می‌شود؟ امام فرمود: «لَا هِیَ حِجَّةُ الضَّعِیفِ حَتَّی یَقْوَی وَ یَحُجَّ إِلَی بَیْتِ الله الْحَرَامِ»؛ «خیر، زیارت، حجِ ضعیف است تا قوت گیرد و حج بیت الله الحرام را به جا آورد» (ابن قولویه، 1356ش، ص195).

عبدالکریم بن حسان از امام صادق7 درباره برابری زیارت امام حسین7 با حج و عمره پرسید. امام در پاسخ فرمود: «إِنَّمَا الْحَجُّ وَ الْعُمْرَةُ هَاهُنَا...»؛ «حج و عمره تنها در اینجا (مکه) است»؛ یعنی عمل دیگری جایگزین حج نمی‌شود، اما می‌تواند ثواب حج و عمره داشته باشد؛ چنان‌که آن حضرت در ادامه همین روایت فرمود: «اگر کسی قصد حج کرد و برای آن آمادگی لازم را نیافت، پس به زیارت مزار امام حسین7 رفت، خداوند برای او حجی می‌نویسد و اگر کسی قصد عمره کرد و برای آن آمادگی لازم را نیافت، پس به زیارت مزار امام حسین7 رفت، خداوند برای او عمره‌ای می‌نویسد» (همان، ص158).

دو- فزونی ثواب یک عمل بر حج و عمره به زیارت امام حسین7 اختصاص ندارد، بلکه نمونه‌هاى متعددی یافت می‌شود که یک عمل نیک هزار برابرِ حج، بلکه بیشتر از آن ارزیابی شده است؛ براى مثال «برآوردن حاجت مؤمن برتر از یک‌ هزار حجِ پذیرفته است؛ چنان‌که امام صادق7 مى‌فرماید: برآوردن حاجت مؤمن برتر از هزار حج‌ پذیرفته‌شده و آزاد کردن هزار بنده‌ در راه‌ خداست» (شیخ صدوق، 1376ش، ص237، مجلس 42). همچنین باز گرداندن مال حرام معادل هفتاد هزار حج پذیرفته است. پیامبر خدا9 در این باره مى‌فرماید: «هرآینه رد کردن یک دانگ (یک‌ششم) درهم حرام نزد خدا برابر با هفتاد هزار حج پذیرفته است» (قطب راوندی، 1407ق، ص25؛ مجلسی، 1403ق، ج101، ص296، ح16). نیز اصلاح میان زن و شوهر ثواب هزار شهید را دارد؛ چنان‌که پیامبر خدا9 مى‌فرماید: «هر کس براى آشتى دادن میان زن و شوهرى گام بردارد خداوند به‌ او پاداش هزار شهید را مى‌دهد که در راه خدا کشته شده باشند» (شیخ صدوق، 1406ق، ص 289). شکیبایی بر مصیبت و بلا نیز ثواب هزار شهید را دارد؛ چنان‌که امام صادق7 مى‌فرماید: «هر مؤمنى به گرفتارى‌اى دچار شود و بر آن شکیبایى ورزد براى او پاداش هزار شهید خواهد بود» (کلینی، 1407ق، ج2، ص92، ح 17). همچنین ثابت‌قدم ماندن بر دوستی اهل بیت: در دوران غیبت امام زمان/. امام‌ زین العابدین‌7 در این باره مى‌فرماید: «هر کس در زمان غیبت قائم ما بر ولایت‌ ما استوار بماند خداوند پاداش هزار شهید از شهیدان بدر و احد به او عطا مى‌کند» (شیخ صدوق، 1405ق، ج 2، ص 323).

با این توضیح روشن می‌شود که مقصود از روایات مد نظر کاستن از اهمیت حج نیست؛ زیرا اگر حج اهمیت نداشته باشد، معیار قرار گرفتن آن برای ارزیابی ارزش‌های دیگر بی‌معناست؛ همان طور که مقصود از احادیثی که پاداش اصلاح میان زن و شوهر یا شکیبایی بر مصائب را یک هزار برابر پاداش شهید ارزیابی کرده‌اند این نیست که مردم از جهاد در راه خدا دلسرد شوند تا به جای جهاد به اصلاح امور خانوادگی بپردازند یا شکیبایی در مصائب پیشه سازند، بلکه هدف، بیان اهمیت پیشگیری از متلاشی شدن خانواده‌ها و همچنین تشویق به مقاومت در برابر سختی‌هاست.

به بیان روشن‌تر از آنجا که اهمیت حج و شهادت در راه خدا بر همه مسلمانان روشن است، پیشوایان اسلام برای متوجه کردن ایشان به ارزش شماری از کارهای مهم در سازندگی جامعه حج و شهادت را معیار ارزیابی قرار داده‌اند؛ نیز به کسانی که در کنار وظایف وجوبی خود این گونه امور اجتماعی را نیز انجام دهند بشارت داده‌اند که خداوند از فضل خود پاداشی قیاس‌ناپذیر با پاداش ایفاى وظایف وجوبی به آنان عنایت می‌فرماید.

سه- فزونی ثواب زیارت بر حج و عمره نیز به زیارت امام حسین7 اختصاص ندارد، بلکه برای زیارت بقیه امامان: هم این ثواب‌ها وعده داده شده است؛ چنان‌که امام جواد7 فرمود: «مَن زارَ واحِداً مِنّا کانَ کمَن زارَ الحسین7»؛ «هر کس یکی از ما را زیارت کند مانند کسی است که حسین7 را زیارت کرده باشد» (شیخ صدوق، 1406ق، ص98).

امام صادق7 درباره زیارت حضرت علی7 فرمودند: «کسی که امیرالمؤمنین7 را پای پیاده زیارت کند خداوند به هر قدمی یک حج و یک عمره برای او می‌نویسد و اگر پیاده برگردد، خداوند به هر قدمی دو حج و دو عمره برای او ثبت می‌کند» (شیخ طوسی، 1407ق، ج6، ص20).

همچنین امام رضا7 فرمود: «به شیعیان من برسان که زیارت من نزد خدا برابر با هزار حج و عمره پذیرفته است». بزنطی می‌گوید: این موضوع را با امام جواد7 در میان گذاشتم: چگونه می‌شود زیارت آن امام7 برابر با هزار حج و عمره باشد؟ امام جواد7 در پاسخ، ثواب زیارت امام رضا7 را هزار هزار (یک میلیون) حج بیان کرد: «إی وَ الله! وَ ألفُ ألفِ حَجَّةٍ لِمَن یزورُهُ عارِفاً بِحَقِّهِ»؛ «آری، به خدا، و برابر با یک میلیون حج است، برای کسی که او را از سرِ معرفت زیارت کند» (همان، ص85، ح 168؛ شیخ صدوق، 1413ق، ج2، ص582، ح 3182).

این روایت‌ها می‌تواند اشاره به این نکته باشد که حکمت فضیلت زیارت امام حسین7 در زیارت سایر امامان: نیز وجود دارد؛ هرچند ممکن است با تفاوت شرایط سیاسی - اجتماعی و آثار مترتب بر آنها فضیلت زیارت آنها متفاوت باشد.

چهار- سفارش فراوان بر لزوم زیارت ائمه خصوصاً امام حسین7 (ابن قولویه، 1356ش، ص 122 و 193 - 194) و فزونی ثواب این زیارت‌ها بر حج و عمره تأکید قطعی بر لزوم آشنایی شیعیان با جایگاه رفیع امامت در فرهنگ شیعه است؛ چراکه بر اساس روایت امام باقر7 ولایت رکن بی‌بدیل اسلام است. ایشان فرمودند: «اسلام بر پنج چیز بنا شده است: نماز و زکات و روزه و حج و ولایت و به چیزی دعوت نشده آن گونه که به ولایت دعوت شده» (کلینی، 1407ق، ج2، ص18). زراره از امام باقر7 پرسید: «کدام یک از ارکان اسلام برترند»؟ امام فرمود: «الْوَلَایَةُ...»؛ «ولایت برتر است؛ زیرا کلید آنهاست و ولیّ تنها کسی است که به آنها راهنمایی می‌کند» (همان).

رهبر الهی (که به عقیده شیعه کامل‌ترین انسان روی زمین، حلقه اتصال عالم غیب و جامعه بشری، بیان‌کننده کلام الهی و مجری فرمان‌هاى خداوندی است) در بیان امام رضا7 چنین توصیف شده است: «امامتِ امام عادل اساس بالندگی اسلام محسوب می‌شود: «إنَّ الإِمامَةَ اُسُّ الإِسلامِ النّامی» (همان، ج1، ص200، ح 1). نیز کامل شدن نماز، زکات، روزه، حج و جهاد، فراوانى غنیمت جنگى و صدقات، اجراى حدود و احکام و نگهبانى از مرزها و اطراف به وسیله امام است (همان؛ شیخ صدوق، 1405ق، ج 2، ص 677).

با توجه به مطلب فوق، پذیرفته شدن اعمال انسان در گرو پذیرش ولایت ائمه: است؛ براى مثال حج، که از ارکان اسلام و عبادتی جامع محسوب می‌شود، پذیرش و کامل شدنش مرهون ولایت‌پذیری حجگزار است. امام باقر7 در این باره فرمود: «تَمَامُ الْحَجِّ لِقَاءُ الْإِمَامِ؛ کامل شدن حج ملاقات امام است»(کلینی، 1407ق، ج4، ص549). همچنین امام صادق7 فرمود: «إذا حَجَّ أحَدُکم فَلیختِم حَجَّهُ بِزِیارَتِنا، لِأَنَّ ذلِک مِن تَمامِ الحَجِّ»؛ «هر یک از شما که حج گزارد آن را با زیارت ما پایان دهد؛ چون این کار لازمه کامل شدن حج است» (شیخ صدوق، 1408ق، ج12، ص459).

روایاتی که زیارت امام حسین7 را ملاک کامل بودن ایمان و دوستدار واقعی بودن امام حسین7 دانسته در همین جهت تلقی می‌شود؛ چنان‌که امام باقر7 فرمود: «وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ لِلْحُسَیْنِ زَوَّاراً کَانَ نَاقِصَ الْإِیمَانِ»؛ «هر کس زائر حسین نباشد ناقص‌الایمان است» (ابن قولویه، 1356ش، ص193). نیز ترک بی‌جهت زیارت امام حسین7 نشانه اهل آتش بودن و خارج شدن از مرام شیعه است. امام صادق7 فرمود: «هر شیعه در دوران عمرش به زیارت حسین7 نرود و از دنیا برود شیعه ما نیست» (ابن قولویه، 1356ش، ص193). ایشان در روایت دیگرى فرمود: [او] اهل آتش است (همان).

این روایات نشان می‌دهد اهمال در امر ولایت موجب می‌شود اَعمال انسان بی‌ثمر شود. امام باقر7 فرمود:

اگر مردی شب‌ها را به عبادت به‌پا خیزد و روزها را روزه دارد و تمام اموالش را صدقه دهد و در تمام دوران عمرش به حج رود و امر ولایت ولی خدا را نشناسد تا از او پیروی کند و تمام اعمالش با راهنمایی او باشد، برای او از ثواب خدای جل و عز حقی نیست و او از اهل ایمان نباشد (کلینی، 1407ق، ج 2، ص19).

در روایتی دیگر آمده است امام باقر7 به مردمی که گرداگرد کعبه طواف می‌کردند نگاه کرد و فرمود: «در دوران جاهلیت (پیش از اسلام) نیز این چنین طواف می‌کردند. تنها به این دلیل مأمور شدند گرد آن طواف کنند که بعد از آن به سوی ما سفر کنند و ولایت و مودتشان را به ما اطلاع دهند و یاری‌شان را به ما عرضه کنند» (همان، ج1، ص392).

بر پایه این روایات ولایت اهل بیت: روح و حقیقت دین و نشانه پایبندی به دین است؛ به همین جهت است که حج بدون پیوند با رهبری امام عادل و برائت جستن از سران مشرک حاکم بر جامعه حج حقیقی نیست؛ زیرا حاکمیت ارزش‌های الهی و نظام مبتنی بر توحید تنها با رهبری امام عادل در جامعه تحقق و بالندگی پیدا می‌کند. تأکید بر این موضوع در حقیقت زمینه‌سازی برای حاکمیت فرهنگ اهل بیت: است. یکی از راه‌های دریافت این پیام هم ارتباط قلبی با ائمه اطهار هنگام زیارت است که تأکید شده است از روى معرفت خاندان رسالت: باشد. از آنجا که زیارت مزارات اهل بیت: متناسب با میزان معرفت افراد و شرایط زمانی و مکانی با فرازونشیب‌هایی همراه بوده، ارزش آنها نیز متفاوت است. در مقاطع خاصی از تاریخ زیارت برخی امامان: ممکن است به دلیل داشتن پیامی سازنده‌تر فضیلت بیشتری داشته باشد؛ چنان‌که علی بن مهزیار از امام جواد7 پرسید: «چرا زیارت پدر شما برتر از زیارت امام حسین7 است»؟ ایشان پاسخ داد: «وَ ذَلِکَ أَنَّ أَبَا عَبْدِ الله7 یَزُورُهُ کُلُّ النَّاسِ وَ أَبِی لَا یَزُورُهُ إِلَّا الْخَوَاصُّ مِنَ الشِّیعَةِ»؛ «زیرا امام حسین7 را همه مردم زیارت می‌کنند، اما پدرم را کسی جز شیعیان ویژه زیارت نمی‌کند» (کلینی، 1407ق، ج4، ص584). این حدیث نشان می‌دهد حتی میزان زوار و نوع باورهای آنان در میزان ارزش زیارت مؤثر است؛ اما به نظر می‌رسد زیارت هیچ یک از امامان نمی‌تواند به اندازه زیارت سیدالشهدا7 در تشکیل حکومت دینی مؤثر باشد؛ لذا به زیارت ایشان بیش از هر امام دیگری توصیه شده است.

سؤال دوم. ملاک تفاوت در مراتب زیارت امام حسین7 چیست؟ چرا زیارت امام حسین7 در روایتی برابر با یک حج و عمره، در روایتى دیگر معادل سه حج، و در دیگری معادل ده حج است و این تفاوت‌ها تا دو هزار حج و دو هزار عمره ادامه دارد؟

پاسخ: تفاوت در مراتب ثواب زیارت امام حسین7 دلایل گوناگونی می‌تواند داشته باشد:

1. تفاوت شناخت زائر از منزلت ائمه اطهار:

در شماری از روایات، معرفت زائر ملاک ارزش و ثواب زیارت دانسته شده است. شناخت افراد از مقام و منزلت ائمه: متفاوت است و این تفاوت‌ها باعث تفاوت در ثواب زیارت می‌شود؛ چنان‌که در یک روایت آمده است: «هر کس حسین را از روی شناخت حق و حرمت و ولایتش (عَرَفَ بِحَقِّهِ وَ حُرْمَتِهِ وَ وَلَایَتِهِ) زیارت نماید خداوند گناهان گذشته و آینده‌اش را می‌آمرزد» (ابن قولویه، 1356ش، ص139).

در روایت دیگرى تصریح شده است که زیارت امام حسین7 در صورتی که از روى معرفت باشد، معادل یکصد حج همراه رسول خدا9 ثواب دارد: «مِائَةَ حِجَّةٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ» (همان، ص161).

همچنین در روایت سومی وارد شده است: زیارت امام حسین7 اگر از روی شناخت امام باشد و در روزهای عادی انجام شود، دارای ثواب بیست حج و بیست عمره مقبوله و بیست جهاد همراه با پیامبر یا امام عادل است؛ اما اگر این زیارت در روز عید باشد، خداوند ثواب صد حج و صد عمره مقبوله و صد جهاد همراه با پیامبر یا امام عادل را به او عنایت می‌کند و هر کس در روز عرفه امام حسین را همراه با معرفت زیارت نماید ثواب هزار حج و هزار عمره مقبوله و ثواب هزار جهاد در راه خدا همراه با پیامبر مرسل یا امام عادل به او عنایت می‌شود. در ادامه آمده است: هر مؤمنی که در روز عرفه به زیات حسین7 بیاید و در آب فرات غسل نماید خداوند برای هر گام او ثواب حج و مناسک آن را می‌دهد (همان، ص145، 164 و 170).

2. میزان خلوص نیت

یکی از سنجه‌های ارزش عمل خالص‌سازی نیت برای خداوند است؛ بنابراین نیت زائر حسین7 هر چه خالص‌تر باشد، به همان اندازه ثوابش بیشتر است. پیامبر خدا9 فرمود: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ، وَ لِکُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى...»؛ «همانا عمل‌ها در گرو نیت‌هاست و برای هر کس آن می‌رسد که در نظر گرفته است» (شیخ طوسی، 1414ق، ص 618). این سخن زمانی گفته شد که ایشان حضرت علی7 را به فرماندهی یک لشکر منصوب کرد و مردم را به حضور در آن فرمان داد. گروهی گفتند: همراه علی باشیم، بلکه غنیمت نصیبمان شود. پیامبر وقتی این مطلب را شنید سخن بالا را بر زبان راند و در ادامه فرمود: «هر کس در این جنگ برای رسیدن به پاداش الهی شرکت کند اجرش با خداست و هر کس با هدف رسیدن به دنیا برود فقط به همان نائل خواهد شد».

اگر رسول خدا9 ارزش یک ضربت شمشیر امیرالمؤمنین7 را در جنگ احزاب (خندق) افزون‌تر از عبادت ثقلین (جن و انس) بیان کرد، به جهت خلوص نیت آن حضرت بود: «لَضَرْبَةُ عَلِیٍّ یَوْمَ الْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ الثَّقَلَیْنِ» (ابن طاووس، 1367ش، ج‌1، ص467). همچنان‌که کشته شدن انسان اگر خالصاً لوجه الله و فی سبیل الله باشد، بالاتر از آن ارزشی یافت نمی‌شود. پیامبر درباره شهادت در راه خدا فرمود: «فَوْقَ کُلِّ ذِی بِرٍّ بَرٌّ حَتَّى یُقْتَلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَإِذَا قُتِلَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَیْسَ فَوْقَهُ بِرٌّ»؛ «بالاتر از هر نیکی، نیکی وجود دارد تا انسان در راه خدا کشته شود که وقتی در راه خدا کشته شد بالاتر از آن نیکی وجود ندارد» (کلینی، 1407ق، ج 5، ص 53).

3. شرایط زمانی و مکانی

بی‌تردید زیارت امام حسین7 همواره نشان‌دهنده محبت به آن حضرت است. امام باقر7 در این زمینه فرمود: «مَنْ کَانَ لَنَا مُحِبّاً فَلْیَرْغَبْ فِی زِیَارَةِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ...» (ابن قولویه، 1356ش، ص193). همچنین دوست داشتن امام حسین7 باعث آمرزش گناهان و قرار گرفتن انسان در درجه رسول خدا9 می‌شود (همان، ص51 - 55 و 142). نهادینه کردن این فرهنگ، به‌ویژه در برخی فضاهای اجتماعی - سیاسی دشوار، مشکلات خاص خود را داشت و از باب «أفضَلُ الأَعمالِ أحَمُزها» (برترینِ اعمال سخت‌ترین آنهاست) (مجلسی، 1403ق، ج70، ص191) کسانی که در نهادینه کردن این فرهنگ نقش بیشتری ایفا کردند قطعاً از پاداش بیشتری برخوردار بودند.

در برخی زمان‌ها و مکان‌ها شرایط دینداری و پیروی از خط نورانی اهل بیت: به‌قدری دشوار بود که زیارت ائمه، خصوصاً امام حسین7، تنها نماد تشیع محسوب می‌شد؛ به همین جهت ائمه اطهار به آن دستور اکید می‌دادند و آن را نشانه دینداری اعلام، و از ترک آن به‌شدت نهی می‌کردند. (ابن قولویه، 1356ش، ص193). طبعاً هر چه شرایط زمانی و مکانی متفاوت باشد، ثواب زیارت امام حسین7 نیز متفاوت خواهد بود.

با توجه به نکات یادشده مقایسه زیارت ائمه: با حج و عمره به معنای مقایسه به لحاظ خاصیت عمل است، نه خود عمل؛ بدین معنا که هر چه زائر معرفت بیشترى داشته باشد و آداب زیارت را بهتر رعایت کند و هدف آن را بیشتر تأمین کند، طبعاً زیارتش کیفیت بهتر و ارزش بیشتری خواهد داشت؛ زیرا در فرهنگ دینی میزان شناخت (معرفت) و خلوص نیت افراد و همچنین وضعیت زمانی و مکانی به لحاظ دشواری و آسانی کار در میزان ثواب تأثیرگذار است؛ چنان‌که در برخی روایات تصریح شده است که زائران باید «با شناخت حق امام» به زیارت بروند و زیارتشان به خاطر خدا باشد. علامه مجلسی می‌گوید: «یک دلیل برتری عملی نسبت به عمل دیگر می‌تواند مقایسه به لحاظ تأثیر روحی عمل باشد، نه خود عمل؛ یعنی شارع در مقام بیان برتری خود زیارت بر خود حج و عمره نیست، بلکه سخن در خاصیت آن عمل است» (مجلسی، 1403ق، ج84، ص9-10)؛ بنابراین ممکن است زیارت زائری، برابر با یک حج، زیارت زائری دیگر معادل ده حج، زیارت فردی دیگر یکصد حج، زیارت دیگری یکهزار حج و همین طور تا بیش از یک هزار حج ارزش گذاری شود؛ ازاین‌رو عددهای مطرح‌شده در این روایات مفهوم عددی ندارد، بلکه مقصود از آنها کثرت است؛ لذا در شماری از این احادیث وقتی راوی از برتری زیارت امام حسین7 بر حج شگفت‌زده می‌شود، امام7 بر تعداد آن می‌افزاید و در پایان آیه شریفه (وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللهِ لَا تُحْصُوهَا... )(ابراهیم: 34؛ نحل: 18) را قرائت می‌کند.

در اهمیت معرفت ائمه: همین بس که در هیچ آیه و روایتی وارد نشده که اگر کسی در طول حیات خود مستطیع نشد و به حج نرفت، کاستی و نقصی در او یا ایمانش هست. امام حسن عسکری7 نیز هیچ‌گاه به حج نرفتند؛ اما ولایت ائمه: از ارکان دین است. پیامبر اکرم9 ،که به جز «وحی» سخنی نمی‌گوید، فرمود: «مَنْ مَاتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّة»؛ «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناخته باشد به مرگ جاهلیت (غیر مسلمان) از دنیا رفته است» (خزاز رازی، 1401ق، ص296).

نتیجه‌گیری

این مقاله با هدف پاسخ به سؤال‌هایی درباره برتری زیارت امام حسین7 بر حج و عمره و چرایی متفاوت بودن آن بود. در پاسخ به سؤال اول روشن شد:

اولاً تعیین ثواب‌های فوق‌العاده برای زیارت در مقایسه با حج و عمره به معنای رویگردان کردن مردم از حج و عمره واجب نیست؛ زیرا حج دستور واجب الهی است و زیارت امام حسین7 عملی مستحب است و زیارت هیچ‌ گاه جایگزین حج نمی‌شود و منظور از این مقایسه مربوط به حج و عمره مستحبی است.

ثانیاً فزونی ثواب یک عمل بر حج و عمره به زیارت امام حسین7 اختصاص ندارد، بلکه نمونه‌هاى متعددی یافت می‌شود که یک عمل نیک هزار برابرِ حج بلکه بیشتر از آن ارزیابی شده است.

ثالثاً فزونی ثواب زیارت بر حج و عمره نیز به زیارت امام حسین7 اختصاص ندارد، بلکه برای زیارت بقیه امامان: هم این ثواب‌ها وعده داده شده است.

رابعاً سفارش فراوان بر لزوم زیارت ائمه خصوصاً امام حسین7 و فزونی ثواب این زیارت‌ها بر حج و عمره تأکید قطعی بر لزوم آشنایی شیعیان با جایگاه رفیع امامت و ولایت اهل بیت: است. در فرهنگ شیعه امامت رکنى بی‌بدیل است و کامل شدن اعمال عبادی، از جمله حج و عمره، به‌وسیله ولایت ائمه: محقق می‌شود.

در پاسخ به سؤال دوم باید گفت متفاوت بودن ثواب زیارت امام حسین7 نیز می‌تواند دلایل گوناگونی داشته باشد:

1. شناخت زائر از منزلت ائمه اطهار: متفاوت باشد.

2. یکی از سنجه‌های ارزش عمل خالص‌سازی نیت برای خداوند است. نیت زائر حسین7 هر چه خالص‌تر باشد، به همان اندازه ثوابش بیشتر است.

3. ممکن است شرایط زمانی و مکانی متفاوت باشد؛ زیرا در برخی زمان‌ها و مکان‌ها شرایط دینداری و پیروی از خط نورانی اهل بیت: به‌قدری دشوار بود که زیارت ائمه، خصوصاً امام حسین7، تنها نماد تشیع محسوب می‌شد؛ به همین جهت ائمه اطهار به آن دستور اکید می‌دادند و آن را نشانه دینداری اعلام، و از ترک آن به‌شدت نهی می‌کردند. طبعاً هر چه شرایط زمانی و مکانی متفاوت باشد، ثواب زیارت امام حسین7 نیز متفاوت خواهد بود.

منابع

 ٭ قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

 ٭ نهج البلاغه شریف رضی، محمّد بن حسین (1369ش)، تحقیق السیدکاظم محمدی و محمد دشتی، ط2، قم، انتشارات الإمام علی7.

 ابن طاووس، على بن موسى، (1367ش)، إقبال الأعمال، دار الکتب الإسلامیة، تهران، طبع النشر.

 ابن قولویه، جعفر بن محمد (1356ش)، کامل الزیارات، تصحیح عبدالحسین امینی، نجف اشرف، دار المرتضویة.

 ابومخنف کوفی، لوط بن یحیی (1417ق)، وقعة الطفّ، تحقیق و تصحیح محمدهادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین.

 حر عاملى، محمد بن حسن (1403ق)، وسائل الشیعة، تحقیق و تصحیح مؤسسة آل البیت:، قم، نشر مؤسسة آل البیت:، قم.

 خزاز رازی، علی بن محمد (1401ق)، کفایة الأثر فی النصّ علی الأئمة الإثنی عشر:، تصحیح عبداللطیف حسینی کوه‌کمری، قم، بیدار.

 راوندى، سعید بن هبة الله (1407ق)، الدعوات (سلوة الحزین)، قم، انتشارات مدرسه امام مهدى/.

  شیخ صدوق، محمّد بن علیّ (1405ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، مؤسّسة النشر الإسلامی.

 ------- (1408ق)، علل الشرائع، بیروت، دار إحیاء التراث.

 ------- (1376ش)، الأمالی، تقدیم شیخ حسین اعلمی، ط6، تهران، انتشارات کتابچی.

 ------- (1413). من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.

 ------- (1406ق)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ط2، قم، دار الشریف الرضی للنشر.

 طوسی، محمد بن حسن، (1414ق)، الامالی، قم المقدسه، مؤسّسة البعثة، دارالثقافة.

 ------- (1407ق)، تهذیب الأحکام، تحقیق حسن الموسوی الخراسان، ط4، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

 عابدی، احمد (1390ش)، توحید و شرک در نگاه شیعه و وهابیت: بررسی و نقد افترائات دکتر قفاری بر مذهب شیعه، تهران، مشعر.

 کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق)، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، ط4، تهران، دار الکتب الإسلامیة.

 مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق)، بحار الأنوار، تحقیق جمعی از محققان، ط2، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.