زیارت، همانند بسیاری از اعمال دینی، دستورالعملهایی دارد که در منابع حدیثی و مناسک بر آنها تأکید شده است (شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۷۶؛ مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۱۴۸؛ سمهودی، ۲۰۰۶م، ج۴، ص۲۱۲-۲۱۰). این دستورالعملها، که در اصطلاح به آنها «آداب الزیاره» میگویند، (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۷، ص۱۲۴) بسیار متنوعاند و تاکنون آثار متعددی مانند ادب الزائر (علامه امینی) و ادب و آداب زائر (حسین انصاریان)، آداب سفر و زیارت عتبات عالیات (سیدعلی قاضی عسکر)، ادعیه و آداب الحرمین (مرکز تحقیقات حج) و... در این زمینه نوشته شده است. یکی از این آداب رو کردن به سوی قبله است. با توجه به نقلهای متفاوت در این زمینه گاهی رو کردن به سوی قبله ادب زیارت شمرده شده (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۶۶؛ کلینی، ۱۴۸۹ق، ج۴، ص۵۵۱؛ ابن قولویه، ۱۳۵۶ق، ص۲۸۹-۲۹۰) و گاهی ایستادن رو به سوی قبر مزور مستحب دانسته شده است: در زیارت معصومین: مستحب است پشت به قبله و رو به سوی قبر نماید و زیارت بخواند (شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۷؛ شهید اول، ۱۴۱۰ق، ص۱۰۰؛ کفعمی،۱۴۰۵ق، ص۴۷۳ -۴۷۴). در بیان هر کدام از این دستورالعملها به روایات استناد شده است. بنابراین ضرورت دارد برای تنقیح محل بحث و روشن شدن دیدگاه صائب در این زمینه روایات مزبور و آرای اندیشمندان شیعه و سنی را بررسی کنیم. مقاله پیش رو را با همین هدف نوشتهایم و سعی کردهایم با محوریت روایات و بررسی دیدگاه علمای فریقین به این سؤال پاسخ دهیم: کدام یک از این جهتگیریها (استقبال قبله یا رو کردن به سوی قبر مزور) ادب زیارت محسوب میشود؟

دیدگاه علمای امامیه در استقبال قبله هنگام زیارت

در زمینه استقبال قبله یا قبر مزور هنگام زیارت، شاهد دو طیف روایات هستیم؛ به همین جهت دیدگاه علما نیز به دو دسته متمایز تقسیم میشود:

دسته اول: روایات استقبال قبله

از جمله روایاتی که میتوان به عنوان سند قاطع برای دیدگاه اول (استقبال قبله هنگام زیارت) مطرح کرد روایت معاویة بن عمار است. امام صادق۷ در این روایت دستور میدهد زائر رسول خدا۹ هنگام ورود به مدینه یا قبل از ورود به آن غسل کند و هنگام زیارت قبر مطهر پیامبر اکرم۹ کنار استوانه رو به سوی قبله به گونهای بایستد که شانه راست او به سوی منبر، و شانه چپ وی به سوی قبر مطهر پیامبر۹ باشد و زیارتنامهای را که متنش در این روایت آمده است بخواند. در این روایت تأکید شده است: در حالی که زائر همچنان رو به سوی قبله دارد در پایان زیارت دستانش را به سوی آسمان بلند کند و با اشاره به آیه ۶۴ سوره نساء حاجتش را از خداوند بخواهد و بگوید: «اللهم إنک قلت و قولک الحق و إنی أتیت نبیک مستغفراً تائباً من ذنوبی...»؛ «پروردگارا، تو گفتی و سخن تو حق است که فرمودی: (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللهَ تَوَّابًا رَحِیمًا)؛ «و اگر این مخالفان هنگامی که به خود ستم میکردند (و فرمانهای خدا را زیر پا میگذاردند) به نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش میکردند و پیامبر هم برای آنها استغفار میکرد خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند.». و من به سوی نبی تو -محمد۹- آمدهام؛ در حالی که از گناهانم پشیمانم. ای رسول خدا، من به واسطه تو به سوی پروردگار روی آوردهام تا گناهانم را ببخشاید». سمهودی در وفاء الوفا (ج۴، ص ۲۱۰ تا ۲۱۵) نیز مشابه این مطلب را نقل کرده است. (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۶۶؛ کلینی، ۱۴۸۹ق، ج۴، ص۵۵۱؛ شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۶، باب ۳؛ ابن قولویه، ۱۳۵۶ق، ص۱۵- ۱۶).

در یک روایت مرفوعه نیز امام صادق۷ شیوه زیارت امام حسین۷ را از راه دور این گونه مطرح کرده است: زائر پس از غسل و پوشیدن لباس پاکیزه در یک بلندی و یا بیابان، رو به سوی قبله نماید و زیارتنامهای را که متن آن در این روایت آمده بخواند. آنگاه زائر بعد از زیارت امام حسین۷، اندکی به سمت چپ، که همان سمت پایین پای امام حسین۷ است و قبر علی بن حسین۷ در آنجا قرار دارد، حرکت کند و سلام دهد. (ابن قولویه، ۱۳۵۶ق، ص ۲۸۹ - ۲۹۰؛ مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۳۶۹-۳۸۹).

«و استقبل القبلة بوجهک بعد ما تبین أن القبر هناک، یقول الله تبارک و تعالى فأینما تولوا فثم وجه الله...».2 مجلسی در توضیح این قسمت از روایت یادشده درباره معنای استقبال قبله و ضرورت و عدم ضرورت آن چند وجه بیان کرده است:

اول، دستور به استقبال قبله متوجه کسی باشد که بتواند همزمان قبر و قبله را روبهروی خود قرار دهد.

دوم، اگر دانست قبر مزور کدام سمت قرار دارد، استقبال قبر لازم است، اگرچه موافق جهت قبله نباشد. دلیلش هم استشهاد به آیه شریفه «فأینما تولوا فثم وجه الله» است؛ چراکه نسبت خداوند به همه مکانها یکسان است و استقبال قبر برای زائر به منزله استقبال قبله است؛ زیرا آن مزور (امام حسین۷) وجهالله است؛ یعنی او همان جهتی است که مردم باید در این حال به او روی آورند. دلیل این توجیه این است که امام صادق۷ دستور میدهد بعد از زیارت امام حسین اندکی به سوی یسار، یعنی به سوی قبر علی بنحسین برگردد؛ چون قبر علی بن حسین در سمت چپ کسی میباشد که همزمان به سوی قبر و قبله قرار میگیرد.

سوم، منظور از قبله همان جهتگیری به سمت قبر باشد و مجازاً به آن قبله اطلاق شده باشد.

چهارم، زائر در هر صورت لازم است به سوی قبله قرار بگیرد و منظور از تصور قبر امام در آن جهت و استشهاد به آیه هم به این معناست که ائمه: همان وجهالله هستند و نسبتشان به همه مکانها یکسان است؛ زیرا علم و نور ائمه به همه جا احاطه دارد. مجلسی بعد از نقل این وجوه گوید: اظهر همان وجه اول (لزوم استقبال به سوی قبر امام) است؛ چنانکه شیخ طوسی و دیگران نیز چنین دانسته و حکم کردهاند به لزوم استقبال قبر در هر حال و این موافق با اخبار دیگر نیز میباشد که درباره زیارت از راه دور وارد شد است (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۳۶۸ - ۳۶۹).

در روایات مربوط به زیارت امیرالمؤمنین علی۷ شاهد دو نوع روایت و دو دستور متضادیم. در روایتی که امام صادق۷ چگونگی زیارت علی۷ را به محمد بن مسلم ثقفی آموخت و خودش هم در هفدهم ربیعالاول (روز میلاد رسول خدا۹) آن را بهجا آورد، آمده است: بعد از غسل زیارت و... وقتی به بابالسلام رسیدی رو به قبله باش و سی بار تکبیر بگو و سپس بگو: «السلام على رسول الله...» (ابن مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۲۰۶؛ سید بن طاووس، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۶۰۹؛ شهید اول، ۱۴۱۰ق، ص۹۰).

در روایات دیگری دستور به استقبال قبر مطهر علی۷ داده شده است که در بیان دسته دوم روایات خواهد آمد.

همچنین در روایتی آمده است که هنگام زیارت یکی از منسوبان به خاندان پیامبر امر به استقبال قبله شده است؛ مانند روایت ناحیه مقدسه که در آن به استقبال قبله هنگام زیارت حضرت علی بن حسین۸ توصیه شده است (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۲۷۹)؛ اما روایت ناحیه مقدسه چنین است که در جواب سؤال از کیفیت زیارت امام حسین۷ و سایر شهدا از ناحیه مقدسه آمد: «بسم الله الرحمن الرحیم... ؛ هر گاه خواستی شهدا را زیارت کنی طرف پای امام حسین، که قبر علی بن حسین در آنجا واقع شده است، رو به سوی قبله بایست و به علی اشاره کن و بگو: «السلام علیک یا اول قتیل من نسل خیر سلیل...» (ابن مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۴۸۶- ۴۸۷؛ مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۲۶۹).

امام رضا۷ به سعد اشعری فرمود: هر کس فاطمه معصومه را در قم از روی معرفت به حق ایشان زیارت نماید بهشت برای اوست. سپس فرمود: هنگامی که به نزدیک قبر رسیدی رو به سوی قبله بایست و ۳۴ مرتبه اللهاکبر و ۳۳ مرتبه الحمدلله و ۳۳ مرتبه سبحان الله بگو و با خضوع و خشوع و حضور قلب این زیارت را بخوان (مجلسی، ۱۴۲۳ق، ص۵۴۷).

دسته دوم: روایات استقبال مزور

روایاتی که میتوان برای دیدگاه دوم (استقبال قبر مزور) دلیل و شاهد آورد متعدد است:

در روایتی مربوط به زیارت امیرالمؤمنین علی۷ در شب ۲۷ رجب (شب عید مبعث) در شیوه زیارت ایشان آمده است: وقتی داخل حرم حضرت علی۷ شدی رو به سوی ضریح مطهر بایست؛ در حالی که قبله را پشت سر خود قرار دادهای، بعد از گفتن صد تکبیر بگو: «السلام علیک یا وارث آدم خلیفة الله السلام علیک یا وارث...» (شهید اول، ۱۴۱۰ق، ص۱۰۰؛ کفعمی، ۱۴۰۵ ق، ص۴۷۳ -۴۷۴)؛ اما بعد از خواندن زیارتنامه رو به سوی قبله نما و دستان خود را بگشا و بگو: اللهم صل على محمد و آل محمد و أبلغ عنا الوصی الخلیفة... (شهید اول، ۱۴۱۰ق، ص۱۱۳).

شهید اول= در کتاب دروس نیز درباره یکی از آداب زیارت پیامبر۹ گفته است: زائر هنگام زیارت رو به سوی مزور و پشت به قبله نماید (شهید اول، ۱۴۱۷ق، ج۲ ص۱۹). مؤلف انوار الساطعه گفته است: «این سخن در زیارت امام۷ درست، و اما در غیر امام دستور بالعکس است؛ چنانکه محدث قمی= بیان کرده است» (کربلایی، بیتا، ج۱، ص۳۷۲).

کفعمی در مصباح آورده است: در زیارت غدیریه علی۷ بعد از اذن دخول، در حالی که رو به سوی قبر مزور داری و قبله را پشت خود قرار دادهای، این گونه زیارت بخوان: السلام على رسول الله السلام على أمین الله على وحیه و عزائم أمره... (کفعمی، ۱۴۰۵ق، ص۴۷۶).

در زیارت ائمه بقیع: نیز استقبال به سوی قبر ائمه: ادب زیارت دانسته شده است: به نزدیک قبور مطهر ائمه: برو و رو به سوی قبرها و پشت به قبله نما و بگو: السلام علیکم أئمة الهدى، السّلام علیکم أهل التقوى... (بصری بحرانی، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۰۹). همچنین در زیات قبر فاطمه بنت اسد رو به سوی قبر بایست و بگو: السلام على نبی اللّٰه، السلام على رسول اللّٰه... (بصری بحرانی، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۱۶ ؛ فاضل لنکرانی، ۱۳۸۲ ش، ص۳۰۶).

از این دو دسته روایت بهدست میآید که هرجا روایت خاصی در استقبال قبله یا قبر مزور وجود دارد باید طبق همان عمل شود؛ اما جایی که روایت خاصی در استقبال و عدم آن نباشد اختیار با خود زائر است.

دیدگاه علمای اهل سنت در استقبال قبله

سمهودی در وفاء الوفا (ج۴، ص۲۱۰) و علامه امینی در بیان آداب زیارت با عنوان «ادب الزائر عند الجمهور» در شماره ۲۰ این آداب درباره آداب زیارت پیامبر خدا۹ گویند: «زائر با یاری جستن از خداوند متعال و رعایت ادب کامل در این جایگاه بزرگ متوجه قبر شریف نبوی باشد و در کمال خضوع و خشوع صورت رسول خدا۹ را در نظر خود مجسم نموده و خود را در محضر آن بزرگوار ببیند و بداند که پیامبر خدا۹ در ظاهر و باطن حضور وی را میداند و به حالات او آگاه است و سلام و درودهای او به رسول خدا۹ میرسد. آنگاه در حالی که پشت به قبله دارد، آن حضرت را زیارت نماید».

علامه امینی سپس اقوال علمای بزرگ اهل سنت را شاهد این دستورالعمل آورده است: ابن حجر گفته است: پشت به قبله و رو به سوی قبر شریف پیامبر بودن مذهب ما و مذهب جمهور علماست. خفاجی در کتاب نسیم الریاض گفته است: رو به سوی قبر پیامبر۹ و پشت به قبله بودن مذهب شافعی و جمهور است (خفاجی، ۱۴۲۱ق، ج۳ ص۵۱۷). همین مطلب از ابوحنیفه نیز نقل شده است. ابنهمام گفته است: آنچه از ابوحنیفه نقل شده که وی هنگام زیارت به سوی قبله میایستاده مردود است؛ چراکه از ابن عمر منقول است که گفته است: سنت این است که [زائر] به سوی قبر نبی مکرم و پشت به قبله قرار بگیرد و این است نظر صحیح درباره مذهب ابوحنیفه. اما سخن کرمانی که گفته مذهب او بر خلاف این است، سخن قابل اعتنایی نیست؛ زیرا پیامبر خدا۹ بعد از وفاتش [مثل اینکه] زنده است و علم به زائر خود دارد؛ همانطور که آن حضرت در زمان زندگانی به زائرش توجه میکرد (امینی، ۱۴۱۶ق، ج۵ ص۱۹۹؛ همو، ۱۴۲۴ق، ص۱۹۳. نیز سمهودی، ۲۰۰۶م، ج۴، ص۲۱۱).

علامه امینی در ادامه بیان خود در زمینه آداب زیارت عند الجمهور، شماره ۲۱ آداب را چنین توضیح میدهد: نباید زائر در زیارت صداى خود را بالا ببرد و نباید صداى خود را مخفى کند، بلکه اعتدال را رعایت کند و پایین آوردن صدا نزد پیامبر۹ ادب براى همگان است. قاضى عیاض با اسناد خود از ابن حمید نقل کرده است که گفت: ابوجعفر منصور، خلیفه عباسى، در مسجد رسول خدا۹ با مالک بن انس مناظره مىکرد. مالک به او گفت: اى امیرالمؤمنین، صدایت را در این مسجد بالا نبر؛ زیرا خداوند تعالى گروهى را تأدیب نمود و فرمود: (لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِ) (حجرات،۲)؛ «صداهای خود را فراتر از صداى پیامبر نکنید» و گروهى را ستود و فرمود: (إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ...) (حجرات،۳)؛ «آنها که صداهای خود را نزد رسول خدا کوتاه میکنند» و گروهى را سرزنش کرد و فرمود: (اِنَّ الَّذینَ یُنادونَکَ مِن وَراءِ الحُجُراتِ اَکثَرُهُم لایَعقلونَ) (حجرات،۴)؛ «کسانی که تو را از پشت اتاقها صدا میزنند بیشترشان معرفت و آگاهی [به حرمت و عظمت تو] ندارند».

چون که حرمت پیامبر۹ پس از وفات بسان حرمت او در دوران حیات است، منصور دوانیقى با شنیدن این سخن، براى زیارت خاضع شد و از مالک بن انس پرسید: آیا روى به قبله کنم و دعا کنم یا روى به رسول خدا۹ کنم؟ مالک گفت: چرا روى خود را از او برگردانى؟ در حالى که او وسیله تو و وسیله پدرم آدم۷ به سوى خداوند متعال در روز قیامت مىباشد، بلکه روى خود به سوى او کن و از او طلب شفاعت کن تا خداوند تو را شفاعت کند و بپذیرد؛ زیرا خداوند متعال فرمود: (وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللهَ وَ استَغَفرَ لَهُمُ الرَّسولُ لَوَجدواللهَ تَواباً رَحیماً) (نساء،۶۴)؛ «و اگر این مخالفان هنگامی که به خود ستم میکردند (و فرمانهای خدا را زیر پا میگذاردند) به نزد تو می آمدند و از خدا طلب آمرزش میکردند و پیامبر هم برای آنها استغفار میکرد خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند.» (امینی، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۹۹؛ همو، ۱۴۲۴ق، ص۱۹۳).

سیدمحسن امین نیز در این زمینه دیدگاه بسیاری از علمای اهل سنت را نقل کرده است؛ از جمله گوید: سخن قاضی عیاض در شفا را شمار زیادی از علما مانند مؤلف کتاب خلاصة الکلام، امام سُبُکی در کتاب شفاء السقام فی زیارة خیر الأنام، سمهودی در خلاصة الوفا، علامه قسطلانی در المواهب اللدنیه و علامه ابن حجر در دو کتاب تحفة الزوار و الجوهر المنظم و همچنین بسیاری از ارباب مناسک در آداب زیارت پیامبر۹ بیان کردهاند. وی آنگاه دیدگاه ابن حجر درالجوهر المنظم را آورده است که وی گوید: روایت آن از امام مالک با سند صحیح، و از علامه زرقانی در شرح المواهب، و ابن فهد با اسناد نیکو نقل شده و قاضی عیاض نیز در الشفاء با اسناد صحیحی که رجال آن ثقات3 هستند نقل نموده است. منظورش از آن رد بر کسانی است که کراهیت استقبال قبر را به مالک نسبت دادهاند (امین، بیتا، ص۲۵۴).

ایشان در ادامۀ استنادات خود به کلامِ اهل سنت مشروح کلام سمهودی را نقل کرده است که وی گفته است: این سخن مالک (درباره زیارت و توسل به نبی۹ و استقبال به سوی قبر هنگام دعا) و خطاب نمودن وی به ابوجعفر منصور (خلیفه عباسی) و تسلیم شدن منصور در برابر سخن مالک روشن میکند که حرمت رسولاللّه۹ بعد از مرگ همانند حرمتش در دوران حیات است و مالک به منصور خطاب توبیخآمیز دارد و میگوید: چرا روی خود را از قبر پیامبر برگردانی؟! چونکه او وسیله خدا برای خلق، و وسیله پدرشان آدم نبیالله است و لذا به منصور امر میکند به استقبال قبر پیامبر و شفاعت خواستن از او و ضامن میشود برای او شفاعت را و تصریح میکند بر حسن توسل و رجحان آن و استناد میکند به وسیله آیه (وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوکَ...) بر اینکه این آیه شامل حال حیات و ممات پیامبر۹ است (امین، همان، ص۲۵۵).

سمهودی در ادامه کلامش با نقد دیدگاه ابن تیمیه درباره عدم استحباب بلکه عدم مشروعیت توسل به نبی و هر فرد صالح بعد از مرگش گوید: ابن تیمیه با اینکه میگوید الدعاء مخ العبادة و مبنای وی در این مسئله بر پیروی کردن است، نه بدعت، از توسل پرهیز مینماید؛ اما همین شخص با آن همه ترس و واهمه از بدعت نسبتهایی به خداوند میدهد که لازمه آن عقیده به جسم دانستن خدای تعالى است و همچنین وی از تکفیر مسلمین و نسبت دادن آنها به شرک خودداری نمیکند.

سمهودی از ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه بن حسین سامری حنبلی در کتاب المستوعب فی آداب زیارة النبی۹ نقل کرده است که قبر پیامبر را روبهروی خود، و قبله را پشت سر خود، و منبر را در جانب راست قرار میداد و در دعای خود میگفت: «اللهم انک قلت فی کتابک لنبیک۷ و لو انهم إذا ظلموا أنفسهم جاؤک...»؛ «و من نزد پیامبرت برای طلب بخشش آمدهام. از تو میخواهم من را ببخشایی، همچنانکه اگر در دوران حیاتش کسی برای آمرزشخواهی نزد پیامرت میآمد، او را میآمرزیدی». سپس این دعا را بر زبان میراند: اللهم انی أتوجه إلیک بنبیک۹... (همان، ص۲۵۵). او از بسیاری علمای مذاهب اربعه در کتابهای مناسکشان نیز نقل کرده که زائر هنگام زیارت رو به سوی قبر و پشت به قبله میکند.

وی از عیاض دو مطلب متفاوت نقل کرد: اول، طبق فتوای مالک، هنگامی که زائر به پیامبر سلام میدهد و دعا میکند لازم است به سوی قبر پیامبر بایستد، نه به سوی قبله. اما عیاض در روایت دیگری از صاحب مبسوط نقل کرده است که لازم نیست زائر نزد قبر برای دعا بایستد، بلکه سلام دهد و بگذرد. سمهودی بعد از نقل آن گوید: اما این نظر مخالف آن چیزی است که مالک در جواب منصور عباسی گفت و نیز مخالف آن مطلبی است که ابن المواز نقل نمود. طبق نقل وی به مالک گفته شد: آیا به نظر او هنگام وداع کعبه باید به پرده کعبه آویزان شود؟ مالک گفت: خیر، بلکه زائر باید بایستد و دعا نماید. باز به مالک گفته شد: آیا هنگام زیارت پیامبر هم چنین کند؟ گفت: آری.

سمهودی از ابراهیم حربی در مناسکش و از ابن یونس مالکی از ابن حبیب نقل کرد: برای زیارت پیامبر از طرف قبله رو به سمت قبر پیامبر بیا و نزدیک قبر سلام بده و درود فرست؛ در حالی که دارای آرامش و وقار هستی؛ زیرا آن حضرت ندایت را میشنود و ایستادن تو در محضرش را میداند.

همچنین گفته است: نووی از حافظ ابیموسى اصبهانی نقل کرده است: از ابتداییترین اموری که از مالک روایت شده این است که هر گاه کسی تصمیم میگیرد به سوی قبر نبی۹ برود رو به سوی قبر و پشت به قبله نماید و بر پیامبر درود و صلوات بفرستد.

وی همچنین بیان داشت: ابوالقاسم طلحة بن محمد در مسند ابیحنیفه با سند خود از ابیحنیفه روایت نمود که ایوب نمایی سختیانی نزدیک قبر نبی۹ آمد و قبله را پشت سر گذاشت و رو به سوی قبر کرد و گریست. مجد لغوی نیز گفت: از امام جلیل ابیعبدالرحمان عبداللّه بن مبارک روایت شده است که گفت: از ابوحنیفه شنیدم، میگفت: ایوب سختیانی مدینه آمد؛ در حالی که من نیز در مدینه بودم. دیدم وی پشت به قبله و رو به سمت قبر رسولاللّه۹ کرد و گریست. [ابوحنیفه بعد از نقل این سخن] در جایگاه یک فقیه قرار گرفت [یعنی کار وی را تأیید کرد].

ولی از ابیعبدالرحمان عبداللّه بن مبارک نقل شده است: این سخن ابوحنیفه مخالف آن چیزی است که ابولیث سمرقندی در فتاواى خود ذکر کرده است؛ زیرا وی با توجه به حکایتی که حسن بن زیاد از ابیحنیفه نقل نموده، آورده است که سلامدهنده به پیامبر رو به قبله قرار میگیرد. سروجی حنفی نیز گفت: نظر ما این است که رو به سوی قبله بایستد. کرمانی الحنفی نیز گفت: جانب رأس مطهر پیامبر بین منبر و قبر رو به سوی قبله میایستد.

سمهودی بعد از نقل دیدگاههای علما (که ذکر شد) از سُبُکی نقل کرده است که گفت: سخنی که از اکثر علما نقل شد نیکوست؛ چون با میت معامله زنده میشود و روشن است که انسان با فرد زنده هنگام سخن گفتن روبهرو میایستد و این نکته قطعی و غیر قابل تردید است. وی از مطری نقل کرده است: مردم هنگامی که به بیت رسولاللّه۹ و حجرات همسرانش در کنار مسجد وارد میشوند برای سلام دادن رو به سوی قبر شریف نبی۹ کرده و پشت به قبله مینمایند؛ بنابر این استدبار قبله در این حالت مستحب است؛ همچنانکه خطیب در خطبه نماز جمعه و عیدین و دیگر خطبههای مشروع پشت به قبله مینماید؛ همچنانکه ابن عساکر در کتاب التحفه به این مطلب اشاره نموده است (امین، همان، ص۲۶۳). وی در پایان سخن خویش گفته است: دیدگاه اصحاب ما یعنی شافعیه چنین است که زائر در سلام دادن به پیامبر و دعا و توسل به سمت حظیره (قبر شریف پیامبر) رو میکند (همان، ص۲۵۵). طبق گفته وی، احمد بن حنبل نیز همین نظر را دارد (همان، ص۲۶۲).

سیدمحسن امین در ادامه بیان دیدگاههای علمای اهل سنت سخن احمد بن زینی دحلان را از کتاب خلاصة الکلام نقل میکند که وی از علمای مناسک آورده است: استقبال قبر شریف حضرت محمد۹ هنگام زیارت و دعا افضل از استقبال قبله است. از جمله آنها علامه محقق کمال بن همام است که گفته است: استقبال قبر شریف پیامبر افضل از استقبال قبله است؛ اما آنچه از امام ابیحنیفه نقل شده، مبنی بر اینکه استقبال قبله افضل است، این مطلب با سخن خود امام ابوحنیفه مردود است که در مسند خود از ابن عمر نقل نموده که استقبال قبر پیامبر مکرم (هنگام زیارت) و قرار دادن قبله در پشت سر سنت است و در این مطلب به کمال بن همام سبقت گرفته است ابن الجماعه (در کتاب منسک بزرگش)؛ زیرا ایشان استحباب استقبال قبر شریف را از امام ابی حنیفه نقل نموده و قول کرمانی را که گفته است ابوحنیفه به سوی قبله میایستاد را رد کرده و گفته است این سخن درستی نیست.

امین از ابن حجر در الجوهر المنظم نقل میکند که وی گفته است: دلیل دیگری که برای استقبال قبر میتوان آورد این است که به عقیده ما پیامبر۹ در قبر خود زنده است و از زائر خود آگاهی کامل دارد؛ همچنانکه در زمان حیات سزاوار نبود زائر به او پشت کرده و به قبله روی آورد. پس هنگامی که زائر قبر شریف پیامبر را زیارت میکند باید چنین کند. او سپس سخن مالک به منصور را - که پیشتر آوردیم - شاهد آورده است. ابن حجر سپس گفته است علامه زرقانی در شرح مواهب گفته است: کتابهای مالکیه بیانگر استحباب دعا نزد قبر پیامبر است؛ در حالی که دعاکننده به سوی قبر پیامبر و پشت به قبله باشد. او سپس نظر امام ابیحنیفه و شافعی= و جمهور را در این زمینه نقل کرده، اما در ادامه کلامش گفته است: هر چند در دیدگاه امام احمد بین علمای مذهبش در این مسئله اختلاف وجود دارد، اما دیدگاه راجح نزد محققین آنها این است که به سوی قبر شریف بایستد؛ همانند بقیه مذاهب (همان، ص۲۶۱).

اما رو کردن به سوی قبر پیامبر هنگام دعا به دلیل آیه شریفه (فَأَیْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ...) بلامانع است، بلکه این کار به دلیل تبرک جستن رجحان دارد؛ زیرا پیامبر کسی است که توسل و شفاعت و استجابت دعا نزدیک وی امید است مورد قبول واقع شود. رجحان و برتری آن نیز تا کنون روشن شد؛ همچنانکه سخن امام مالک به منصور - که در فصل توسل گذشت - به آن دلالت میکند؛ چرا که در آن سخن آمده بود استقبال پیامبر۹ افضل از استقبال قبله یا مساوی با آن است. این مطلب با این مطلب کلی که قبله افضل جهات است، منافات ندارد؛ زیرا هر عامی تخصیص میخورد و هر مطلقی قید میخورد.

دیدگاه علما در استقبال قبله هنگام زیارت غیر معصومان

مجلسی روایتی از محمد بن اسماعیل بن بزیع آورده است که وی از امام رضا۷ نقل کرد: هر کس کنار قبر برادر مؤمن بیاید - از هر طرف که باشد - دست خود را [بر قبر] بگذارد و هفت مرتبه سوره قدر را بخواند، از فزع اکبر در امان خواهد بود (شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۰۴). مجلسی ضمن صحیح دانستن این روایت میگوید: از ظاهر این حدیث برمیآید که استقبال قبله در زیارت مؤمن شرط نیست؛ البته منافاتی با فضیلت آن نیز ندارد؛ چنانکه غیر این روایت به آن دلالت دارد. (مجلسی، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۲۸۳ -۲۸۴؛ ابن قولویه، ۱۴۵۶ق، ص۳۲۰).

مجلسی روایت مربوط به زیارت قبر عباس، عموی پیامبر، را نقل میکند و میگوید: از ظاهر این روایت به دست میآید که در کنار قبر عباس از هر طرف بایستد جایز است [یعنی نیازی به استقبال قبله نیست]؛ اما در ادامه میگوید: ظاهر سخن اصحاب و ظاهر عملشان نشان میدهد در هنگام زیارت غیر معصوم سزاوار این است که انسان رو به سوی قبله بایستد و سزاوار نیست به سوی قبر آن شخص مؤمن بایستد. البته در این باره تصریحی به لزوم استقبال وجود ندارد. بلی، در روایاتی که به صورت مطلق در زیارت مؤمنین وارد شده به استحباب استقبال قبله روایت وارد شده است؛ چنانکه خواهد آمد؛ لکن بعید نیست گفته شود آنها (ظاهراً کسانی که مرتبط با پیامبر و ائمه: هستند) همانطور که به وسیله این زیارات از دیگر مؤمنان متمایز هستند که به صورت خطاب به آنها زیارت خوانده میشود، چه بسا تمایز دیگرشان این است که میشود هنگام زیارت رو به سوی آنها کرد؛ همانطور که در هنگام صحبت با کسی رویه همگان این چنین است. البته روایتی هم داریم که هنگام زیارتِ یکی از منسوبین به خاندان پیامبر امر به استقبال قبله شده است؛ مانند روایت ناحیه مقدسه که در آن امر شده است به استقبال قبله هنگام زیارت حضرت علی بن حسین۷. بنابر این جایی که روایت خاصی نباشد در استقبال و عدم آن، قول به تخییر اظهر است (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۹۸، ص۲۷۹).

نتیجه گیری

در این مقاله، دیدگاه اندیشمندان شیعه و سنی درباره استقبال قبله یا قبر مزور در زمان زیارت را بررسی کردیم. روشن شد که هرچند روایات معدودی درباره استقبال قبله وجود دارد، اکثر علمای شیعه و سنی استقبال قبر را در آداب زیارت پیامبر اکرم دارای رجحان دانسته اند. همین نظر را علمای شیعه درباره زیارت ائمه اطهار: دارند؛ اما در زیارت غیرمعصومان از خاندان عصمت (مثل فاطمه بنت اسد و فاطمه معصومه۳) و همچنین زیارت قبور مؤمنان و صالحان، بهتر است زائر هنگام زیارت رو به سوی قبله کند.