حائر حسینی محدودهای مقدس در کربلا و به محل دفن امام حسین۷ گفته میشود. این مکان از نظر تاریخی اهمیت بسیاری دارد و به لحاظ مذهبی و فقهی نیز دارای احکام خاصی است. از زمان وقوع واقعه عاشورا در سال ۶۱ هجری، حائر حسینی مکانی برای یادآوری فداکاریها و مظلومیت امام حسین۷ و یارانش بوده است. این مکان مقدس با برگزاری مراسم عزاداری و تجلیل از شخصیت امام حسین۷ بهتدریج به یکی از ارکان تکوین هویت شیعی تبدیل شده و نهتنها احساسات مذهبی را میان شیعیان تقویت کرده، بلکه همچون مرجعی فرهنگی و اجتماعی عمل کرده است.

در این مقاله به بررسی تاریخی حائر حسینی از جنبههای مختلف خواهیم پرداخت. ابتدا ریشههای لغوی و معنایی حائر حسینی را تحلیل، و سپس تاریخچه تخریبها و بازسازیهای آن را بررسی خواهیم کرد. در ادامه، نقش حائر حسینی را به عنوان نماد هویتی شیعه و مؤلفههای فرهنگی مرتبط با آن، و همچنین حدود فقهی این مکان مقدس و احکام مرتبط با آن را نیز بررسی خواهیم کرد. هدف این مقاله تبیین جایگاه حائر حسینی در تاریخ تشیع و تأثیرات آن بر هویت شیعه است.

حائر حسینی نهتنها مکانی مذهبی بلکه نماد ایثار و فداکاری امام حسین۷ و یارانش در واقعه عاشوراست. این مکان مقدس با احکام خاصِ خود فضایی برای دعا و عبادت زائران فراهم میکند. شناخت دقیق حدود و تاریخچه حائر حسینی میتواند بر غنای معنوی زیارت آن بیفزاید.

پیشینه پژوهش

به جهت اهمیت کربلا و حائر حسینی آثار تحقیقی متعددی در این باره نوشته شده است که برخی از مهمترین آنها عبارتاند از: کتاب تاریخ کربلا و حائر حسینی از عبدالجواد کلیددار که بررسی جامعی درباره «حائر حسینی» به شمار میرود.

داود حسینی در مقاله «حائر حسینی و احکام آن» (فصلنامه فرهنگ زیارت، ش ۴۵) به تفصیل به مباحث مرتبط با حرم حسینی، یکی از اماکنی که معصومان به زیارت آن سفارش کردهاند، پرداخته و احکام ویژه آن را بیان کرده است.

همچنین نویسنده در مقاله «پژوهشی روایی - فقهی درباره موقعیت مکانی حائر حسینی و فرات» (پژوهشنامه حج و زیارت، ش ۲۳) به بررسی محدوده حرم، حائر و رود فرات پرداخته و تلاش کرده بین روایات بهظاهر متعارض درباره محدودههای این اماکن مقدس جمعبندی کند و به قول صحیح دست یابد و بیشتر به فتاوای فقهی در این زمینه پرداخته است. محمدباقر پورامینی در نوشتاری با عنوان «حاشیه و متن حائر حسینی» (فرهنگ زیارت، ش ۳ و ۴) در قالبی سفرنامهای به معرفی وضعیت فعلی حرم و حائر حسینی پرداخته است.

نزدیکترین پژوهشها به موضوع این پژوهش بیشتر رویکرد فقهی دارد و مربوط به نماز مسافر است و از قاعده لزوم قصر نماز بحث کرده است؛ ولی ما در پژوهش حاضر به دنبال بررسی تاریخی حائر حسینی از نماد هویتی تا حدود فقهی بر اساس منابع تاریخی و فقهی هستیم.

مفهومشناسی

واژه «حائر» از ماده «حیر» به معنای سرگردان است (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۲۲؛ جوهری، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۴۰). لغت «حیر» نیز مخفف حائر به معنای مکانی است که آب در آن سرگردان است (طریحی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰۵). کلمه «حائر» به معنای محل جمع شدن آب (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۲۳) یا محل سرگردانی آب نیز آمده است (زبیدی، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۱۶۴). همچنین «تحیر الماء» به معنای جمع شدن و دور زدن آب است (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۲۳؛ جوهری، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۴۰).

آنچه اکثر پیشوایان اهل لغت در این زمینه بیان کردهاند این است که حائر همان زیارتگاه امام حسین۷ در کربلاست و امروزه کلمه «حائر» به مکان قبر و محدوده تربت امام حسین۷ اطلاق میشود (طریحی، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۶۰۴) و به اهل کربلا و ساکنان حرم حسینى نیز «حائرى» میگویند (محدثی، ۱۴۱۷ق، ص۱۳۹).

نماد هویتی: نماد هویتی به مجموعهای از ویژگیها، نشانهها و عناصر فرهنگی، اجتماعی و تاریخی اطلاق میشود که فرد یا گروه را از دیگران متمایز میکند. این مفهوم به طور کلی شامل مؤلفههای مختلفی است که در شکلگیری هویت ملی و فرهنگی جامعه نقش دارد.

تحلیل تاریخی نامگذاری حائر حسینی

بر اساس آنچه در قسمت مفهومشناسی گفتیم، واژه «حائر» در زبان عربی به معنای مکانی گود است که آب در آن جمع میشود و به زمینهای کمارتفاع اطلاق میشود که اطراف آن بلندتر است و آب در آن راکد میماند. مقصود از حائر نیز همان زیارتگاه امام حسین۷ در کربلاست و کلمه حائر به قبر و محدوده تربت امام حسین۷ اطلاق میشود.

علت این نامگذاری نیازمند توضیح و تبیین است، اگرچه گفتهاند در گذشته هر بنای عمومیای که به منظور پناهنده شدن یا اجتماع کردن ساخته میشد را «حائر» مینامیدند (کلیددار، ۱۴۱۸ق، ص۳۹)؛ اما برای اطلاق حائر بر حرم امام حسین۷ دو دلیل آوردهاند:

نخست، مرقد مقدس حسینی مکانی گود است که در آن آب جمع میشود و این احتمال ظاهر سخنان اهل لغت است.

دوم، بنا بر نقل مشهور تناسب تاریخی اطلاق لفظ حائر بر حرم مقدس زمانی بود که متوکل عباسی (که دوران حکومتش از سال ۲۳۲ - ۲۴۷ بود) دستور تخریب قبر امام حسین۷ و خانههای اطراف آن را صادر کرد (ابوالفرج اصفهانی، بیتا، ص۴۷۸). وی دستور داد قبر را شخم برنند و بذر بپاشند و آبیاری کنند و مردم را از رفتن به آنجا منع کنند (طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۱۸۵؛ ابنکثیر، ۱۴۰۷ق، ج۱۰، ص۳۱۵؛ ابنجوزی، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۲۳۷). برای تخریب آثار قبر و متفرق ساختن شیعه از تجمع پیرامون آن مرقد مطهر به آن منطقه آب بستند، اما آب هرچند دورتادور قبر مطهر را گرفت، بر روی قبر جاری نشد و از آن مکان برگشت؛ به همین دلیل حائر نام نهاده شد (نجفی، ۱۴۰۴ق، ج۷، ص۵۶۴؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۱۷).

درباره دو نقل فوق باید توجه کرد که اگر حادثه زمان متوکل سبب نامگذاری حائر شده، با یک اشکال تاریخی مواجه میشویم؛ زیرا بنا بر شواهد تاریخی، اطلاق لفظ حائر بر قبر مقدس قبل از حادثه تخریب و جریان آب است؛ چون در سخنان امام صادق۷ لفظ حائر آمده و وفات ایشان در سال ۱۴۸ هجری است (مفید، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۸۰)؛ در حالی که متوکل عباسی سال ۲۳۲ هجری متولی خلافت شد (طبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۱۵۴) و ۸۴ سال بین شهادت امام صادق۷ و خلافت متوکل فاصله است.

در واقع نخستین بار در متون دینى نام «حائر» در روایتهاى منقول از امام صادق۷ آمده است که حضرت در آنها برخى راههاى زیارت سیدالشهدا را به اصحابش تعلیم میدهد؛ مانند روایتى که یوسف بن کنانى از آن حضرت نقل مىکند: امام صادق۷ فرمود: «چون به قبر حسین۷ رسیدى، به فرات برو و در برابر قبرش غسل کن و به سمت او باش و باید که آرام و باوقار باشى تا آنگاه که از سوى شرقى به حائر درآیى و هنگام ورود بگو...» (ابن قولویه، ۱۳۹۸ق، ص۲۲۱). همچنین در روایتى از حسن بن عطیه به نقل از امام صادق۷ آمده است: «چون به حائر وارد شدى، بگو...» (همان، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۳). در این زمینه روایتهای دیگری از امام صادق۷ نقل شده است (همان، ۱۳۹۸ق، ص۲۱۷).

بیتردید مقصود از حائر در آن دوران محوطه واقع درون دیوار بارگاه امام حسین۷ بود. این اعتقاد را هم لغت و هم قراین و روایات تأیید مىکند. با وجود این چگونه امکان دارد که اطلاق لفظ حائر به زیارتگاه مقدس بعد از حادثه متوکل باشد؟ بنابراین، این واقعه علت نامگذاری حرم حسینی به حائر نیست و باید احتمال اول را در سبب نامگذاری تقویت نمود.

در جمعبندی میتوان گفت امام حسین۷ همراه اهل بیت و اصحابشان در مکانی گود، که در آن سیلاب و باران جمع میشد، به خاک سپرده شدند. از این جهت زمانی که متوکل عباسی عمارت قبر شریف را خراب کرد و بر آن نهری از فرات روان ساخت، طبیعی بود که آن مکان پر از آب، و به برکه تبدیل شود؛ ولی به سبب کرامت، قداست و عظمت قبر شریف نزد خداوند متعال آب در آن مکان سرگردان شد و به قبر شریف نرسید. پس حائر حسینی به دلیل قرارگیری قبر امام حسین۷ در مکانی گود به این نام خوانده شد و واقعه تاریخی دوره متوکل عباسی در جریان تخریب قبر شریف باعث شهرت بیشتر این نام میان مردم شد.

تعیین موقعیت و محدوده حائر حسینی

شناخت محدوده حائر حسینی افزون بر جنبه تاریخی از نظر فقهی نیز اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا بسیاری از احکام دینی و فقهی به این موضوع مرتبط است؛ به همین دلیل در آثار و بحثهای فقها به حد و حدود آن توجه شده است، گرچه به سبب اختلافات روایات، در حدود آن اختلافاتی وجود دارد. حدود این مکان در کتب فقهی معمولاً با توجه به روایات مختلف تعیین میشود. در واقع میتوان گفت حدود حائر حسینی در بحثهای فقهی و تاریخی بسیاری آمده است و علما و فقها نظرات متفاوتی درباره حد و حدود این مکان داشتهاند. برای روشن شدن این موضوع ابتدا روایات واردشده در این زمینه را طرح، و در ادامه اقوال فقها را بیان میکنیم.

محققان روایات درباره محدوده حائر را به چهار دسته تقسم کردهاند: نوع اول، روایاتی که دلالت دارند بر اینکه حد آن پنج فرسخ (هر فرسخ حدود پنج کیلومتر) از هر جهت است. نوع دوم روایاتی که دلالت میکنند بر اینکه حد آن یک فرسخ از هر طرف است. نوع سوم روایاتی است که دلالت میکنند بر اینکه حد آن ۲۵ ذراع (هر ذراع حدود ۵۵ سانتیمتر) از هر طرف است. نوع چهارم نیز روایاتی است که دلالت میکنند بر اینکه محدوده حائر بیست ذراع از هر طرف است (ر.ک: جعفری، ۱۴۳۴، ص۱۲۱).

پیداست در احادیث محدوده حائر حسینی به گونههای مختلف مشخص شده است؛ از جمله با معیارهایی چون فرسخ و ذراع، در جمع این احادیث بهظاهر متعارض گفتهاند که همه نواحی مشخصشده در این احادیث شایسته احتراماند، اما هر ناحیهای که به مدفن امام نزدیکتر باشد، شرافت و حرمت بیشتری دارد (طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۸۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۱۰-۱۱۲).

کمترین فواصل ذکرشده در احادیث برای محدوده حرم ۲۰ و ۲۵ ذراع از مدفن امام است. بر این اساس قطر تقریبی حائر را ۲۲ متر شمردهاند که از یک سو بنای حرم و محوطه محصور پیرامون آن را در زمان امام صادق۷ نشان میدهد و از سوی دیگر با دیدگاه کسانی که حائر را فقط شهادتگاه (مشهد) و مسجد دانستهاند، انطباق دارد (کلیددار، ۱۴۱۸ق، ص۵۱-۵۲؛ کرباسی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۶۰-۲۶۱).

همچنین برخی محققان با بررسی روایات به این نتیجه رسیدهاند که محدوده حائر حسینی از محدوده زیارتگاه کنونی بیشتر نیست و روایاتی که چند فرسخ را طرح کرده و محدوده شهر را حائر دانستهاند را نمیتوان پذیرفت و باید حدود حائر را طبق روایات همین بنای کنونی زیارتگاه شریف - که با دیوار احاطه شده - دانست (ر. ک: جعفری، ۱۴۳۴، ص۱۲۴).

در این بخش نظر فقها درباره حدود حائر حسینی را بررسی میکنیم. برخی فقها معتقدند که حائر شامل تمام صحن مطهر امام حسین۷ و ساختمانهای متصل به آن است؛ در حالی که برخی دیگر تنها قبه و کنار قبر شریف را حائر میدانند.

شیخ مفید حدود حائر را پنج فرسخ از چهار طرف قبر، امام حسین۷ میداند که بعضی از قسمتهای آن به سبب نزدیکی به محل قبر شریفتر است (مفید، ۱۴۱۴ق، ص۱۴۰). محدث بحرانی از محقق حلی نقل کرده است که محدوده حائر تمامی شهر است (بحرانی، بیتا، ج۱۱، ص۸۹).

علامه مجلسی درباره محدوده حائر حسینی چنین مینویسد:

برخی آن مقداری که دیوارهای صحن آن را در بر گرفتهاند، حائر میدانند که در این صورت صحن مطهر آن حضرت از همه جوانب و ساختمانهای متصله به بارگاه شریف آن حضرت و مسجدی که پشت سر آن حضرت است را شامل میشود. برخی تنها قبه (بارگاه) شریف آن حضرت را حائر دانستهاند و برخی نیز قبه و ساختمانهای متصل به آن همانند مسجد و قتلگاه و خزانه را حد حائر میدانند (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۱۷).

علامه مجلسی در ادامه قول اول را ترجیح داده و آن را مستند به ظاهر کلمات علمای امامیه دانسته و از شهرت میان اهالی کربلا، که ساکنان محل شهادتاند، چنین برداشت کرده است که آنان از گذشته حائر را محدود به صحن مطهر میدانستند (همانجا).

شیخ مفید در جای دیگری حائر حسینی را شامل قبر همه شهدا به جز قبر شریف حضرت عباس۷، میداند و مینویسد: «کسانی که با او به شهادت رسیدند و در اطراف آن حضرت دفن شدهاند، ما شک نداریم که در محدوده حائر جای دارند» (مفید، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۶). صاحب جواهر نیز بر همین نظر است و در واقع محدوده حرم آن حضرت را حد «حائر» معرفی میکند (نجفی، ۱۴۰۴ق، ج۱۴، ص۳۳۹).

شیخعباس قمی نیز مینویسد: «ظاهر آن است که حائر به مجموع صحن قدیم، جز آنچه در دوره صفویه تجدید شد، اطلاق میشود» (قمی، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۵۷). علامه حلی= نیز محدوده داخلی دیوارهای حرم را حائر میداند: «ما دار سور المشهد» (علامه حلی، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۳۷؛ حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۳۵۶).

برخی فقها از باب احتیاط حائر را فقط روضه مقدسه و اطراف ضریح که نماز در آن تمام است دانسته و حتی رواق و مسجد را جزو حائر نمیدانند (طباطبائی یزدی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵؛ خوانساری، ۱۳۵۵ق، ج۱، ص۵۸۹؛ نراقی، ۱۴۱۹ق، ج۸، ص۳۱۷-۳۱۸).

بر اساس آنچه گفتیم، میان فقها درباره محدوده دقیق حائر آرای گوناگونی دیده میشود؛ بنابراین به نظر میرسد هر چند بر اساس گزارشهای تاریخی، آب تنها اطراف «قبر» شریف آن حضرت را فراگرفته است، برخی علما محدوده حائر را فراتر از اطراف قبر آن حضرت دانستهاند.

تقدس و فضائل حائر حسینی

محدوده حائر، که شامل روضه مقدسه سیدالشهدا۷ و بر پایه برخی دیدگاهها شامل رواقها و حرم آن حضرت میشود، شرافت و قداست خاصی دارد و روایات بسیاری در فضیلت و تقدس آن وارد شده است؛ از جمله استجابت دعا در این محدوده در روایات شیعی ذکر شده است؛ درباره تمام یا شکسته خواندن نماز در محدوده حائر حسینی میان علما و فقهای معاصر اختلاف نظر وجود دارد.

بر اساس روایات، حائر حسینی یکی از بقعههای شریفی است که خداوند آن را به فضل و شرف اختصاص داده است (ابنابیجمهور احسایی، ۱۴۱۰ق، ص۹۳). بر اساس روایتی از رسول خدا۹ حائر حسینی بسیار مقدس است و عبادت در آن فضیلت فراوان دارد؛ چنانکه آن حضرت فرموده است: «دعاها و خواستهها در زیر گنبد و قبه امام حسین۷ به اجابت میرسد و تربت او شفابخش است» (ابنشهرآشوب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۸۲). در روایت دیگری آمده است: « خداوند اجابت دعا را تحت قبه آن حضرت، و شفا را در تربت قبر امام حسین۷ قرار داده است» (حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۵۳۷). همچنین در یکی از زیارات امام حسین۷ در روز عاشورا آمده است: «اَلسَّلاَمُ عَلَى مَنْ جَعَلَ اَللَّهُ اَلشِّفَاءَ فِی تُرْبَتِهِ، اَلسَّلاَمُ عَلَى مَنِ اَلْإِجَابَةُ تَحْتَ قُبَّتِهِ» (مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۴۹۶).

بر اساس روایات سابق، یکی از دلایل تقدس حائر حسینی سفارش به خوردن خاک حائر حسینی است که از آن به تربت تعبیر میشود؛ در حالی که بر پایه روایات خوردن گِل حرام است، مگر گِل حائر که شفای هر دردی، و امان از هر ترسی است (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۶۶؛ طوسی، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۸۹).

افزون بر آنچه گذشت، یکی از اموری که بر تقدس حائر حسینی دلالت میکند، قرار گرفتن حائر در زمره مواضعی است که مستحب است نماز مسافر در آن کامل خوانده شود؛ چنانکه فقها گفتهاند مستحب است نماز را در مسجدالحرام، مسجد مدینه، مسجد کوفه و حائر حسینی کامل بخوانند (علامه حلی، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۳۷).

همچنین در برخی روایات توجه ویژه ائمه اطهار: به «حائر حسینی» را میتوان مشاهده کرد؛ چنانکه ایشان حتی برای شفا به حائر حسینی متوسل می شدند؛ از جمله امام هادی۷ که بیمار بود، کسی را به حائر امام حسین ۷ فرستاد، تا آن حضرت را در آنجا دعا کند. ابوهاشم جعفری، راوی این جریان، وقتی آن را برای یکی از شیعیان به نام علی بن بلال نقل میکند، علی بن بلال با تعجب میگوید او به حائر چه کار دارد؟ در حالی که خود حائر است. بیتردید اقدام امام هادی۷ برای این بود که شیعیان به تقدس حائر حسینی پی ببرند؛ چرا که وقتی سخن علی بن بلال به امام هادی۷ رسید، آن حضرت با استناد به سیره رسول خدا۹، که حجرالاسود و کعبه را میبوسید (در حالی که حرمت پیامبر۹ از حرمت خانه خدا بیشتر است)، گفت: من هم دوست دارم برایم در جایی که خداوند دعا کردن در آن را دوست دارد، دعا شود و «حائر» از آن مواضع است (ابنقولویه، ۱۳۹۸ق، ص۲۷۳؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۲۲۵).

بر اساس آنچه گذشت، حائر حسینی به دلایل تاریخی، مذهبی و معنوی و ویژگیهایی منحصربهفرد (نظیر استجابت دعا، شفابخشی خاک، فضیلت نماز، تاریخچه غنی و محدوده مشخص) از جایگاهی ویژه نزد مسلمانان برخوردار است و یکی از مقدسترین مکانها در جهان اسلام شناخته میشود.

حائر حسینی: نماد هویتی شیعه

«حائر» از نامهای سرزمین کربلاست و مرقد امام حسین۷ و محدوده پیرامون آن به حائرحسین و حائرحسینی معروف شد (کلیددار، ۱۴۱۸ق، ص۷۱-۷۲). همچنین گفتیم این واژه نخستین بار در احادیث امام صادق۷ درباره آداب زیارت امام حسین۷ ذکر شد و بهتدریج میان شیعیان رواج یافت.

عزاداری برای امام حسین۷ عملی مذهبی است که نقشی کلیدی در تقویت هویت جمعی شیعیان دارد؛ زیرا احساسات مذهبی را تقویت میکند و باعث ایجاد پیوندهای اجتماعی میان شیعیان میشود؛ به همین دلیل فضیلت زیارت کربلا و حائر حسینی از نظر فقه شیعه موضوعیت یافته است و حتی مسافرانی که کمتر از ده روز در کربلا میمانند، میتوانند نماز خود را در این مکان به نشانه احترام به آن کامل بخوانند؛ به عبارت دیگر این مکان شریف و مراسم مرتبط با آن، از جمله راهپیمایی اربعین، جزء جداییناپذیر فرهنگ عمومی شیعیان، و مرکزی برای تجمعات مذهبی و اجتماعی شیعه شده است. همچنین این مکان علاوه بر هویت جمعی در شکلگیری هویت فردی نیز نقش مهمی دارد و عزاداری و زیارت در آن موجب تقویت احساس تعلق میشود. حائر حسینی با وقایع عاشورا گره خورده و نماد مقاومت، ایثار و ظلمستیزی در تاریخ اسلام است.

تاریخچه حائر حسینی: سیری در تحولات یک مکان مقدس

حائر حسینی، در جایگاه یکی از مقدسترین مکانها در فرهنگ شیعه، تاریخچهای غنی و پیچیده دارد که به دلیل وقایع تاریخی و تحولات سیاسی در طول قرنها دستخوش تغییرات بسیاری شده و به دلیل ارتباطش با قیام امام حسین۷ و واقعه عاشورا اهمیت بسیاری یافته است و حتی نماد مقاومت و ایثار شناخته میشود.

تاریخچه حائر حسینی به اندک زمان پس از شهادت آن حضرت در صحرای کربلا در سال ۶۱ هجری بازمیگردد؛ زمانی که بنیاسد به دستور امام زینالعابدین۷ به دفن بدنهای مطهر آن حضرت و یارانشان اقدام کردند (مفید، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴). این اقدام نخستین گام در ایجاد حائر حسینی است. همچنین گزارشهایی پراکنده از نصب صندوق و ایجاد سقف و بنایی کوچک بر قبر مطهر تا سال ۶۵ هجری وجود دارد (کلیددار، ۱۴۱۸ق، ص۳۲).

نخستین بقعه حائر حسینی را مختار بن ابوعبیده ثقفی پس از پیروزی در قیام خود و به منظور خونخواهی امام حسین۷ در سال ۶۶ هجری بنا کرد. بر اساس گزارشهای موجود، این بنای آجری دو در ورودی و یک گنبد داشت (کرباسی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۴۵) که مقبره سایر شهدای کربلا بیرون آن قرار داشت (حسینی آهق، ۱۳۹۳ش، ج۱۲، ص۴۶۷).

از احادیث برجایمانده امام صادق۷ درباره آداب و کیفیت زیارت مزار امام حسین۷ (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۷۷-۱۷۸، ۱۹۸-۱۹۹، ۲۵۹-۲۶۰) چنین برداشت شده است که این بنا تا عصر امام صادق۷ وجود داشته است (کرباسی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۵۵-۲۵۹).

بر اساس روایاتی درباره کیفیت زیارت امام حسین۷ در زمان امام باقر۷ و امام صادق۷، در آن دوره قبر شریف ساخته شده بود و دارای دو درب شرقی و غربی، و اطرافش روستایی کوچک بود. بنای قبر و روستا به مختار بن ابیعبیده ثقفی نسبت داده شده است و تا زمان هارون عباسی وجود داشت (نمازی شاهرودی، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۷۶).

در واقع رویکرد دولتها به حائر حسینی یکسان نبود؛ چنانکه امویان، به رغم سختگیریهای فراوان بر زائران حائر حسینی هیچگاه در صدد تخریب آن بر نیامدند (کرباسی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۶۲). در مقابل، برخی خلفای عباسی، مانند هارونالرشید و متوکل، چندین بار اقدام به ویران کردن حائر حسینی کردند؛ به طوری که گفتهاند متوکل عباسی برای از بین بردن کامل حائر حسینی دستور داد زمین حائر را شخم بزنند و بر مقبره شریف آب ببندند (ابوالفرج اصفهانی، بیتا، ص۳۹۵-۳۹۶؛ ابن اثیر، ۱۳۸۶ق، ج۷، ص۵۵).

به دلیل توصیهها و تأکیدهای مکرر ائمه اطهار: بر اهمیت بزرگداشت حائر حسینی و فضای آزاد نسبی برای زیارت مرقد امام حسین۷ از دوره حکومت منتصر عباسی (حک: ۲۴۷-۲۴۸ق) بهتدریج گروهی از علویان در مجاورت حرم حسینی ساکن شدند. نخستین آنان فردی علوی به نام سیدابراهیم مُجاب، فرزند محمد عابد و نوه امام کاظم۷، بود. معروف است هنگامی که او را کنار قبر سیدالشهدا۷ هدایت کردند، بر امام حسین۷ سلام داد و از داخل قبر مطهر پاسخ سلام او داده شد؛ بدین جهت وی به سید ابراهیم مجاب (جوابدادهشده) شهرت یافت (امین عاملی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۲۴).

هنگامیکه سیدابراهیم مجاب درگذشت او را در صحن آن روزگار دفن کردند و بعدها که روضه شریفه بزرگتر شد محل ضریح سیدابراهیم در رواق غربی قرار گرفت. امروزه بقعه سیدابراهیم مجاب در زاویه شمال غربی رواق مطهر حسینی در نقطه تلاقی رواق شاهی و رواق بالای سر واقع شده و دارای ضریح است (صحتی سردرودی، ۱۳۸۸ش، ص۸۶). همچنین پسر او، سیدمحمد حائری، سرسلسله سادات آل فائز در کربلاست که برخی از آنان تولیت حرم حسینی را بر عهده داشتهاند (کلیددار، ۱۴۱۸ق، ص۱۵۷-۱۶۷).

در دورههای بعد، اشخاص و حتی حکومتها اقدامات عمرانی متعددی برای آبادانی حرم و حائر حسینی (از جمله ساخت صحنها و رواقهای جدید یا توسعه آنها، احداث مسجد، ساخت صندوق و ضریح برای قبر شریف، بازسازی و تعویض سنگفرشها، مرمت و تزئین گنبد و منارهها با طلا و کاشی و همچنین اهدای مکرر فرش و وسایل روشنایی) انجام دادند (همان، ص۱۶۵-۱۷۳). حکومتهایی مانند آل بویه، جلایریان، صفویه و قاجاریه به اقدامات گستردهای برای توسعه و بازسازی و تزیین حرم حسینی دست زدند (همان، ص۱۷۱-۱۷۳، ۱۷۹-۱۹۰، ۲۵۲-۲۶۵).

در قرن چهارم هجری و با ظهور حکومتهای شیعه، مانند آل بویه، توجه بیشتری به بازسازی و توسعه حائر حسینی شد. عضدالدوله دیلمی در سال ۳۶۹ هجری گنبد حرم را تجدید بنا کرد و ضریحی از عاج برای آن ساخت (فقیهی، ۱۳۹۳ش، ص۴۴٨ و ۴۶١ - ۴۶٢). او همچنین بنایی با رواقهای متعدد بر مرقد امام بنا کرد. این ساختمان چهار رواق هماهنگ در چهار طرف حرم مطهر و صحن ششگوشه داشت. داخل حرم را نیز با قندیلهای طلا برای روشنایی تزئین کردند و دیوارهای حرم و رواقها را با چوب ساج و آیینههای بزرگ پوشاندند. صندوقی از چوب ساج منبتکاری بر قبر مطهر قرار داشت و نهر آب تا برابر آستان حسینی و اطراف صحن میآمد که آثارش تا نیمه اول قرن چهاردهم هجری در کربلا باقی بود. عضدالدوله شیعیان را به سفر به کربلا تشویق کرد و اطراف آستان حسینی خانههای بسیاری ساخت و بین مهاجران و ساکنان حائر حسینی تقسیم، و ماهانه و موقوفات درخور توجهی برای مجاوران و خدمه آستان امام حسین۷ مقرر کرد (همان، ص١٧١).

در دوران صفویه حائر حسینی مرکز مذهبی مهمی شناخته شد. در سال ۹۱۴ هجری شاهاسماعیل اول صفوی بغداد را فتح کرد و سپس به زیارت قبر امام حسین۷ در کربلا رفت و هدایایی به حرم حسینی هدیه کرد و اقدام به تزئین و نوسازی حرم کرد و آن را با چراغدانهای طلا مزین ساخت (آل طعمه، سلمانهادی، بیتا، ص۱۱۰). شاهان صفوی با هدف تقویت هویت شیعه و جذب زائران اقداماتی، از جمله ساخت بناهای جدید و تزئینات خاص در اطراف حائر، برای بازسازی و توسعه حرم حسینی انجام دادند.

حائر حسینی در طول تاریخ از یکسو همیشه با دشمنی خلفا و کژدینان، و از طرف دیگر با علاقه مردم مواجه بوده است. حتی برخی همچون محمد سماوی (م.۱۳۷۱ق.) در کتاب اللُطف بأرض الطَّف آبادانیها و ویرانیهای رخداده در حائر حسینی را به نظم درآوردهاند (آقابزرگ طهرانی، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۳۷۳).

مهمترین تخریب بنای حرم در دورههای اخیر در سال ۱۲۱۶ هجری و در جریان حمله نخست وهابیان به کربلا روی داد. در این حمله، افزون بر کشتار بسیاری از مردم، حرم حسینی بهشدت تخریب شد و اموال آن به غارت رفت. سعود بن عبدالعزیز رهبری این هجوم وحشیانه را با بیش از دوازده هزار سرباز وهابی به عهده داشت. او روز عید غدیر این شهر را به محاصره درآورد و اکثر اهالی آن را - چه آنان که در بازار بودند و چه آنان که به خانههای خود پناه بردند - از دم تیغ گذراند (امین عاملی، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۹).

با این تخریبهای مکرر، حائر حسینی نهتنها نشاندهنده دشمنی با اهل بیت: بوده، بلکه تأثیرات عمیقی بر تاریخ شیعه و فرهنگ زیارت داشته است. این وقایع یادآور اهمیت محافظت از مکانهای مقدس و تاریخساز برای مسلمانان است.

نتیجه گیری

سیر تطور حائر حسینی نشان دهنده تحولات تاریخی، سیاسی و مذهبی در جهان اسلام است. این مکان مقدس با تاریخچه ای پرفرازونشیب همچنان نماد ایمان، ایثار و مقاومت در برابر ظلم شناخته میشود؛ نیز با ادامه تلاشها برای حفظ و توسعه آن، همواره محل تجمع عاشقان اهل بیت: خواهد بود. حائر حسینی نهتنها مکانی مذهبی بلکه نماد هویت شیعه است؛ چنانکه مراسم عاشورا و زیارت حائر حسینی بخشی جداییناپذیر از فرهنگ شیعه شده است. این مکان با ایجاد همبستگی اجتماعی میان شیعیان نقش مهمی در تقویت هویت جمعی آنان ایفا میکند. حائر حسینی نهتنها مکانی زیارتی بلکه مرکزی روحانی با احکام و فضایل خاص است که به دلیل ارتباط مستقیم با شخصیتهای مذهب اهمیت ویژهای در فرهنگ اسلامی دارد. این مکان با تاریخ غمانگیز عاشورا و شهادت امام حسین۷ پیوند خورده و همواره محل توجه زائران و محبان اهل بیت: است.