نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
۱. بیان مسئله پژوهش
مسلمانان همواره به زیارت، که عملی عبادی و از راههای ابراز محبت به خاندان عصمت و طهارت: است، توجه و اهتمام داشتهاند. زیارت در عصر ما به عنصری تمدنساز و فرهنگساز تبدیل شده است؛ به بیان دیگر استقبال بینظیر مردم از زیارت قبور اولیای الهی بسترساز ایجاد تمدنی متعالی با رنگ و بوی الهی در جوامع مسلمان و غیر مسلمان شده است. با اندک بررسی در کتب تاریخی میتوان دریافت که از دیرباز، حتی پیش از اسلام همیشه قبرهای صالحان زیارت میشد و مؤمنان نسبت به گذشتگان صالح خود بیتفاوت نبودند. علاوه بر آن از دستورات مؤکد ائمه معصوم:، به خصوص پیامبر اکرم۹، برای زیارت قبورشان درمییابیم که زیارت اولیاء الله چیزی جز راهنمایی مردم به سمت نور و هدایت نیست و زائر به وسیله زیارت میتواند با کسب فیوضات از جانب جانشینان خداوند متعال، در راه عبودیت قدم بردارد.
افزون بر آن، زیارت امام رضا۷ بین شیعیان بهخصوص ایرانیان جایگاهی ممتاز دارد، تا آنجا که هر سال میلیونها دلداده عاشق به حرم ملکوتی حضرت علی بن موسی الرضا۷ میروند و در حریم قدس ایشان قدم برمیدارند. درباره زیارت حضرت علی بن موسی الرضا۷ کتابهای بسیاری نوشته شده است؛ اما جامعترین کتاب شیعی در تاریخ علی بن موسی الرضا۷ اثر ارزشمند و معتبر شیعی به نام عیون اخبار الرضا۷، نوشته شیخ صدوق= از علما و محدثان برجسته شیعه در قرن چهارم قمری است. همه مطالب عیون الاخبار درباره امام رضا۷ و زیارت آن حضرت است که در این مقاله بهطور ویژه بررسی شده است. این مقاله بر آن است تا با رویکردی تحلیلی، به بررسی اصل زیارت در عیون اخبار الرضا۷ از دو منظر دلالی و سندی بپردازد و به فراخوان مجال سخن، اشاراتی هم به اختلاف موجود در ثواب زیارات داشته باشد.
۲. پیشینه پژوهش
کتب زیادی درباره زیارت نوشته شده است؛ اما برای بررسی احادیث زیارت امام رضا۷ در عیون الاخبار، کتاب یا مقالهای تدوین نشده است. در این قسمت به بعضی از آثاری که به بحث زیارت پرداختهاند اشاره میکنیم.
_ شوق دیدار، اثر محمدمهدی رکنی: این کتاب در مهر ماه سال ۱۳۶۲ نگاشته شده است. نویسنده در این اثر نگاهی تفصیلی به شرایط زیارت نداشته و سعی کرده است بهطور مختصر تمام ابواب زیارت را بررسی کند.
_ در ضیافت ضریح، اثر دکتر سیدمحمد بنیهاشمی: این کتاب در سال ۱۳۸۶ درباره زیارت اهل بیت: نگاشته شده است. نویسنده در این اثر فقط معرفت زائر و نیت عمل را بررسی کرده و به تبیین شروط دیگر زیارت نپرداخته است.
_ آداب زیارت از دیدگاه معصومین:: این کتاب ترجمه باب المزار وسائل الشیعه و فقط شامل روایات این باب است.
_ آداب و پاداش زیارت امام رضا۷ از دیدگاه معصومین:، اثر محمدرضا جواهری: نویسنده در این کتاب، که در سال ۱۳۸۴ نگاشته شده است، به بررسی روایات آداب و پاداش زیارت امام رضا۷ پرداخته و نگاهی مختصر به شرط زیارت (معرفت امام) داشته است.
_ درآمدی بر فرهنگ زیارت، اثر حسین زمانی: این کتاب در سال ۱۳۹۱ به چاپ رسیده است. نویسنده در این کتاب تنها نگاهی تربیتی و مفهومی به فرهنگ زیارت داشته است. وی درباره زیارت عارفانه، فقط به معرفت امام۷ بسنده کرده و مباحث ضروری این بحث را ذکر نکرده است.
_ شفاعت در قرآن کریم و بحثی در مورد زیارت، اثر رضا استادی: نویسنده در این کتاب، که در سال ۱۳۸۹ چاپ شده، فارغ از هر تحلیلی فقط به ذکر احادیث زیارت ائمه: بسنده کرده است.
_ فلسفه زیارت و آیین آن، اثر مرتضی جوادی: این کتاب در سال ۱۳۸۵ تألیف شده است. نویسنده در این کتاب با اشاره به معرفت و اخلاص در زیارت، آیین و آداب زیارت را نیز مطرح کرده است.
_ توسل و زیارت: این کتاب که سال ۱۳۹۴ در انتشارات آستان قدس چاپ شده است، بحث شرایط و آداب زیارت را بهطور مختصر بیان کرده و تنها معرفت و پیروی از امام را از جمله شرایط آورده است.
_ ره توشه زائرین حضرت رضا۷، اثر سیدمهدی شمسالدین: نویسنده در این کتاب به معرفی زندگی امام رضا۷، ثواب و آداب زیارت پرداخته است.
_ فرهنگ زیارت، اثر جواد محدثی: نویسنده در این کتاب، که در سال ۱۳۸۶ چاپ کرده است، مباحث تربیتی، فلسفی و تحلیلی محتوای زیارتنامه را بیان کرده و به شرایط زیارت اشارهای نکرده است.
_ پایاننامه «امامشناسی در زیارت» اثر رضویدوست: این اثر در سال ۱۳۸۸ در دانشگاه رضوی دفاع شده است. نویسنده در این اثر بحث امامشناسی در زیارت، شئون و معرفت به امام را مطرح کرده و مباحث آداب و شرایط و تمییز بین این دو را مطرح نکرده است.
_ مقاله «زیارت عارفانه»، اثر رحیم کارگر: این مقاله در پاییز ۱۳۸۲ نگاشته شده است. نویسنده در این اثر بعد از اشاره به آداب و شرایط زیارت، به توصیههای علما در این زمینه پرداخته است.
_ مقاله «آثار و برکات زیارات معصومان»، اثر سیدجواد حسینی: این مقاله در سال ۱۳۹۱ چاپ شده است. نویسنده در این اثر روایات ثواب زیارات ائمه هدی: را دستهبندی کرده است.
مبانی نظری
۱. عیون اخبار الرضا۷
کتاب عیون اخبار الرضا۷ اثر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، معروف به «شیخ صدوق=» است. این کتاب یکی از کتب ارزشمند حوزه حدیث شیعه است که با هدف جمع آوری روایات امام رضا۷ درباره ایشان تألیف شده است.
شیخ صدوق دو قصیده از طرف صاحب بن عباد دریافت کرد که او به رسم ادب و به عنوان پیشکش به محضر امام رضا۷ این شعر را سروده بود. شیخ میدانست که نزد صاحب بن عباد، علمی بالاتر از علوم اهل بیت: نیست و از ارادت و محبت او به ایشان باخبر بود. ازاینرو کتاب عیون را برای اهدا به کتابخانه او تصنیف کرد و در ابتدای آن هر دو قصیده را قرار داد. وی در این کتاب اخبار، رویدادها و احادیث مربوط به امام رضا۷ را گردآوری کرد. (ابن بابویه، ۱۳۷۸، ج۱، ص۳)
عیون اخبار الرضا۷ در قرن چهارم (حدود ۱۵۰ سال بعد از شهادت امام رضا۷) نگارش شده و ارزش و اعتبار خاصی دارد؛ چرا که اولاً منبعی معتبر و دست اول درباره امام رضا۷ به شمار میرود و مؤلف آن یکی از عالمان تراز اول شیعه است که برای گردآوری معارف اهل بیت: بسیار کوشیده است. وی به بخش مهمی از جهان اسلام سفر کرده تا روایات را از منابع اصلی آن در شهرهای مختلف جهان اسلام دریافت کند. ثانیاً محتوای این کتاب در کتب معتبری مانند اقبال الاعمال، مهج الدعوات و منهج العبادات و بحارالانوار استفاده شده است. همچنین علمایی مانند علیاصغر بن سیدحسین حکیم، محدث جزائری، سیدنعمتالله بن عبدالله (م.۱۱۱۲ق.)، مولی هادی بنایی، محمدعلی حزین بن ابی طالب(م.۱۱۸۱ق.) بر این کتاب شرح نوشتهاند.
این کتاب دایرةالمعارف مختصری از معارف امام رضا۷ و تاریخ زندگانی و روایات ایشان است که از دیرباز کانون توجه عالمان بوده است. برای دستیابی به معارف رضوی باید توجه ویژهای به این کتاب داشته باشیم تا آموزههای آن حضرت را از منبعی معتبر دریافت کنیم.
شیخ صدوق این کتاب را در ۶۹ باب (ابواب مختلفی مانند روایات مربوط به نام، تولد و امامت امام رضا۷، اخبار زندگی امام کاظم۷ با هارون الرشید، مجموعه مناظرات امام رضا۷ با اندیشمندان، مناظرات امام۷ با مأمون، ثواب زیارت امام۷) تنظیم کرده است.
۲. اعتبارسنجی سندی روایات عیون الاخبار
عالمان و فرهیختگان همواره کتاب عیون اخبار الرضا۷ را تکریم کردهاند. اعتبار علمی و رجالی، ویژگیهای مثبت حدیثنگاری و کاربست ۳۳ منبع حدیث مشهور، این تألیف را بهطور ویژهای ارزشمند کرده است. حال برای فهم بیشتر این مطلب، باید ویژگیهای اعتباری و سندی این کتاب بررسی شود.
یکی از شاخصهای اعتبار کتابهای حدیثی، اسناد متصل روایات آن کتاب است که کتاب گرانقدر عیون اخبار الرضا۷ از این ویژگی برخوردار است و اکثر روایاتش، متصل است. (مدنی، ۱۳۸۵، ج۱، ص ۳۸۰) با توجه به این ویژگی، پژوهشگر میتواند با مقایسه اسناد روایات، تفاوت و تشابههای آنان را بررسی کند.
از دیگر ویژگیهای اسنادی عیون بیان مشخصات زمانی و مکانی سند است که در بسیاری از روایات، شیخ صدوق= سال یا مکان شنیدن حدیث را در سلسلهسند میآورد. (شیخ صدوق، ۱۳۷۸ق،ج ۱، ص ۲۸، ۳۲، ۵۹، ۲۹۲ و ۲۹۳؛ج۲، ص ۲۳، ۱۳۴و ۲۴۰) جالب آن است که در روایات معدودی سال شنیدن روایت هر راوی از راوی دیگر را نیز آورده است. (همان، ج۲، ص ۲۴)
آخرین نکته درباره سند عیون اخبار الرضا۷ این است که گرچه راویان معتبری _ همچون علی بن بابویه (پدر شیخ صدوق)، علی بن ابراهیم و پدرش، ابراهیم بن هاشم، سعد بن عبد الله اشعری، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن حسن بن ولید، و عبد الله بن جعفر حمیری _ در سلسله اسناد کتاب حضور دارند، اما روایاتی که همه راویان آنها عادل امامی مورد اطمینان بوده و منطبق با معیارهای حدیث صحیح از نگاه مدرسه حلّه، باشد بسیار اندک است؛ بهگونهایکه تعداد این روایات به زحمت به عدد انگشتان دست میرسد؛ زیرا علاوه بر وجود افراد مجهول و مهمل در سلسلهسند، ضعفهایی، همچون ارسال و غلو، در سلسله اسناد وجود دارد. برخی روایات نیز دچار ضعفهایی، همچون ارسال و ضعف هستند. (صفری فروشان، ۱۳۸۶ق، ص۲۳)
مجموع روایات این کتاب در نرمافزار اسناد صدوق از مرکز نور با ملاحظۀ تعدّد طریقِ یک روایت، ۱۶۲۴ حدیث است و بدون ملاحظه آن نزدیک به ۱۰۰۰ و برخی از محققان ۹۶۷ روایت ذکر کردهاند.
ارزیابی سندی عیون اخبار الرضا۷ به شرح زیر است:
_ طبق راویان حدیث: صحیح: «۳۱۴»، موثق: «۴۹»، معتبر: «۱۹۲» و ضعیف: «۱۰۱۰».
_ اتصالات سند: مسند: «۱۵۳۷»، مرفوع: «۴»، مرسل: «۲۴» و موقوف: «۵۹».
_ نوع اسناد: عادی: «۵۸۹»، تعلیق: «۴۵»، تحویل: «۶۱۷»، عطف: «۳۱۱»، تذییل: «۳»، اشاره: «۷۰۴» و تردید: «۱».
_ بررسی سندی ۳۶ روایتِ باب ۶۶ (باب ثواب زیارت): صحیح: «۱۹»، موثق: «۴» و ضعیف: «۱۳». (اسناد صدوق، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی).
به هر حال روایات زیارت امام رضا۷، هم از طریق شیخ صدوق= و هم از اسناد دیگری توسط تمامی ائمه:، بهویژه پیامبر اکرم۹ و امام رضا۷ مکرراً نقل شده و موجب شده تا به حد تواتر معنوی برسد و در اعتبار ثواب زیارت امام رضا۷ جایی برای خدشه باقی نگذارد. تمامی ویژگیهای یادشده، نشان از کوشش بینظیر شیخ صدوق= در تدوین کتاب عیون است و حقیقتاً هدیه ویژه از طرف شیخ صدوق= به آستان قدس حضرت رضا۷ است.
تحلیل زیارت در عیون اخبار الرضا۷
شیخ صدوق= در کتاب عیون اخبار الرضا۷ سه باب (۶۶، ۶۷ و ۶۸) را به مبحث زیارت اختصاص داده و در ذیل این سه باب احادیث مرتبط را جمع آوری کرده است. وی شصت و ششمین بخش کتاب عیون أخبار الرضا۷ را «باب ثواب زیارت حضرت على بن موسى الرضا۷» نامیده و در این موضوع ۳۷ روایت آورده است که یکی از ابواب مفصل این کتاب محسوب میشود. در باب شصت و هفتم تک روایتی درباره فضیلت زیارت حضرت معصومه۳ در قم نقل کرده است.
همچنین، آداب و شرایط زیارت حضرت علی بن موسی الرضا۸ را نیز در باب ۶۸ بیان کرده است که شامل کیفیت زیارت امام رضا۷ از طریق روایت استادشان ابن ولید، زیارات جامعه صغیره و جامعه کبیره میشود.
نویسنده در این مقاله بهطور ویژه و نوآورانه آموزههای زیارت در این کتاب ارزشمند _ اعم از آداب، شرط حقیقی، پاداش و ثواب آن _ را بررسی میکند و جایگاه، منزلت و مقام زائران علی بن موسی الرضا۸ را مفصلاً تبیین خواهد کرد.
۱. شرط زیارت
کتاب عیون اخبار الرضا۷ در باب زیارتِ مخصوص حضرت رضا۷ و سایر ائمه: شرایطی را ذکر کرده است که در این قسمت از پژوهش بدان خواهیم پرداخت.
زیارت در شریعت اسلام عملی عبادی و به معنای حضور نزد پیشوایان الهی دین یا نزد قبور ایشان برای ابراز ارادت، احترام و کسب فیوضات معنوی محسوب میشود که دارای ثمرات و برکات مادی و معنوی فراوانی است؛ بدین خاطر ائمه اطهار: شیعیان و محبین خود را به سمت این عمل مقدس سوق دادهاند؛ از جمله این آثار میتوان به دور شدن از درد و بیماری، وجوب بهشت برای زائر، پاکی از گناهان، فراوانی رزق، ادای حق مزور، اجر یکصد هزار شهید، بهرهمندی از شفاعت ذوات نورانی اهل البیت:، بهرهمند شدن از فضاهای معنوی حرمهای شریف، بر آورده شدن حاجات دنیا و آخرت و... اشاره کرد.
پژوهشهای دینی و اجتماعی زیارت نشان میدهد که زیارت ائمه: تلاقی چهار ارتباط است: پیوند با امام که محصول آن ولایت، پیوند با مؤمنان زائر و مجاور که رهاورد آن اخوت اسلامی، گسستن از دشمنان که نتیجه آن برائت و بازیافتن به عرصه کمال انسانی که دستاورد آن هدایت و تربیت است.
برای دستیابی به این اهداف، امامان معصوم: شرایطی را برای زیارت بیان داشتهاند که با رعایت آن، زائر میتواند زیارت خود را به کمال برساند و از اقیانوس عرفان و معرفت امام۷ بهره ببرد. منظور از شرط آن است که از طبیعت مأموربه بیرون است؛ اما در مأمور به یک ویژگی وجود دارد که نمیتوان بدون این شرط به آن ویژگی قائل شد. بنابراین وجود مأموربه یا صحت آن وابسته به این شرط است. (شهید اول، ۱۳۹۸،ج ۱، ص ۲۵۵؛ انصاری، ۱۴۱۵ق،ج ۲، ص ۳۹۰؛ نراقی، ۱۳۷۵، ج۲، ص ۴۲)
زیارت شرایط و موانعی دارد که باید بدان توجه داشت؛ از جمله شرایط میتوان به معرفت، ولایت، باور و عقیدهای قوی و مستحکم و خلوص اشاره کرد که بدون آنها زیارت معنا ندارد و ثوابی هم برای آن مترتب نخواهد شد. از جمله موانع نیز عدم توبه، غفلت، ریا، انجام سفر به قصد سیاحت نه زیارت و... میباشد که در ترتّب آثار و اعلی درجه قبولی آن مؤثر است.
معصومان: عارف بودن به حق زیارت شونده را جزء شرایط زیارت ذکر کردهاند. (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۵۹) این معنای از معرفت نهتنها در زیارت؛ بلکه در همه اعمال عبادی رکن اصلی عمل محسوب میشود به گونهای که جایگاه مؤمنان رابطه مستقیمی با گستره و کیفیت معرفتشان نسبت به ابعاد گوناگون شریعت دارد. زائر کوی حضرت رضا۷ باید بداند که ایشان امامی مفترضالطاعه و شهید است؛ زیرا همین معرفت و عشقِ ناشی از آن پای انسان را برای رسیدن به معشوق و عمل به توصیههای او استوار میکند؛ اما بعضاً درباره زیارت ایشان۷ رویکردی معکوس دیده میشود و عدهای بیآنکه معرفتی داشته باشند، پای به حریم ملکوتی علی بن موسی الرضا۸ میگذارندو نه یک دل، بلکه هزار دل عاشق و عارف به ایشان میشوند و اوامرش را با جان و دل میپذیرند. در این کتاب گرانسنگ معرفت به عنوان شرط اصلی زیارت برشمرده شده که باید در کسب این مهم قدم برداشت.
۲. معرفت به مقام امام رضا۷
اساسیترین مفهومی که در مقوله زیارت میتواند اثربخشی زیارت را تضمین کند، «معرفت به حق مزور» است. مراد از «معرفت» امامشناسی و شناخت چهره حقیقی امام و خصایص پیدا و پنهان اوست. اصلاً نه تنها زیارت، بلکه هیچ عملی بدون معرفت ارزشی ندارد و مقبول خداوند متعال واقع نخواهد شد؛ زیرا این دو لازم و ملزوم یکدیگرند. (مازندرانی، ۱۳۸۲،ج ۲، ص ۱۶۰؛ قزوینی، ۱۴۲۹ق،ج ۱، ص ۳۷۲) چنانکه امام صادق۷ بیان داشتهاند: «لا یَقبلُ اللهُ عَمَلاً الّا بمَعرفَةٍ»؛ «خداوند هیچ عملی را بدون معرفت نمیپذیرد». (کلینی، ۱۴۰۷ق،ج ۱، ص ۱۰۷) از سوی دیگر انسان بیمعرفت و جاهل به مقام امامت و شخص امام، مرگ و حیاتش در تیرگی و تباهی است: «مَنْ مَاتَ وَلَمْ یَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّة»؛ «کسی که بمیرد و امام زمان خود را نشناسد، در جهالت و نادانی مرده است». (مجلسی، ۱۴۰۳ق،ج ۳۶، ص ۳۳۱) بنابراین درمییابیم بین علم به داشتههای امام۷ و معرفت به حق ایشان تفاوت است. امام خمینی= میان علم و معرفت دو تفاوت قائل است:
۱. «علم» در اصل لغت مخصوص به کلیات است و «معرفت» مخصوص به جزئیات. ازاین رو گفته شده «عارف بالله» کسی است که حق را به مشاهده حضوری میشناسد و «عالم بالله» کسی است که به براهین فلسفی علم به حق پیدا میکند.
۲. در «معرفت» سابقه فراموشی وجود دارد. به چیزی که در ابتدا، ادراک به آن تعلق میگیرد، گفته میشود علم به او حاصل شده و به چیز معلومی که فراموش شده و سپس ادراک شده، گفته میشود، معرفت به آن حاصل شده است. (امام خمینی، ۱۳۸۰، ص ۶۲۱).
امام خمینی= علم را مفهومی عام میداند که به تساوی، قابل صدق بر افراد است؛ اما حقیقت علم را مانند حقیقت وجود، یک حقیقت مشکک میداند؛ یعنی اختلاف میان مصادیق آن به شدت و ضعف است. بر این اساس علم از حقایقی است که در خارج مساوق وجود است و از سنخ ماهیت نیست و آنچه از آن فهمیده میشود، مفهوم آن است که هم بر کشف ناقص در یک موجود و هم بر کشف تام و تمام به نحو حقیقی صادق است. (امام خمینی، ۱۳۸۵،ج ۱، ص ۳۷۶- ۳۷۷)
این بیان برداشتی پسندیده و مقبول است؛ زیرا دلیل شناختن حجت الهی و ارتباط با امام معصوم:، یکی از اهداف بنیادینی است که بدون وجود او تمام حرکتها و فعالیتها در ضلالت و تباهی قرار میگیرد.
افزون بر آن مرحوم فیض کاشانی در ذیل حدیث امام صادق۷ _ که بعد از معرفت، نماز را افضل اعمال معرفی میکند _ مراد از معرفت را در عرف ائمه: به شناخت مقام و شأن این ذوات مقدسه متبادر میداند و تأکید میکند که اگر این معنا محقق شود، میتوان به معرفت الله و دیگر معارف دینی نیز دست پیدا کرد: «أرید بالمعرفة معرفة الإمام، فإنها المتبادر منها فی عرفهم»؛ «مقصود از معرفت در عرف ائمه، شناخت امام است». (فیض کاشانی، ۱۰۹۱ق، ج۲، ص ۲۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص ۲۲۶)
زیارت امام رضا۷ ابعاد فراوانی دارد که میزان معرفت زائر، نقش بهسزایی در نوع و گستره بهرهمندی از فیوضات ایشان دارد. بر اساس فرمایشات حضرت، یکی از فیوضات زیارت همراه با معرفت و شناخت ایشان، شفاعت در سرای آخرت است. امام رضا۷ در این باره میفرمایند:
مَا زَارَنِی أَحَدٌ مِنْ أَوْلِیَائِی عَارِفاً بِحَقِّی إِلَّا تَشَفَّعْتُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ. (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۵۸)
هیچ یک از دوستانم مرا با آگاهی به حقم زیارت نمیکند، مگر اینکه روز قیامت او را شفاعت خواهم کرد.
با بررسی و پژوهش در متون امامشناسی (زیارتنامهها) پی میبریم که زائر برای کشف مراد محتوایی «معرفت به مقام امام» باید به درک اموری نائل شود تا از ثواب زیارت کامل بهرهمند شود. این امور عبارتاند از:
باورمندی به واجب الإطاعهبودن، اعتقاد به حجت خدا بودن بر خلق، واسطه رزق الهی بودن، یقین به حیات همیشگی، برپادارنده دین الهی، اعتقاد به شفاعت کنندگی امام، امام را واسطه آمرزش گناهان بندگان دانستن، عقیده به علم الهی امام، یقین به بخشندگی و کرامت الهی امام و برترین خلق. (رمزی خالص، ۱۴۰۲ق، ص ۶)
۳. آداب زیارت
زمانی که زائر به امام خود معرفت پیدا کرد، شوق دیدار مییابد و در عرصه دیدار یار پای میگذارد و میداند که به دیدار چه کسی میرود. این دیدار را موجب تثبیت ولایت و اظهار ارادتش میداند و آدابی را که برای زیارت امام معصوم: بیان داشتهاند، رعایت و از کارهایی که موجب بیحرمتی مزور میشود خودداری میکند. هر چه معرفت زائر به امام معصوم: بیشتر باشد، سرسپردگی خود را بیشتر اظهار میکند و به شکرانه حضور در حریم برگزیدگان الهی، آداب زیارت را رعایت کرده و از دریای معرفت حضرات معصومین: بیشتر بهرهمند میشود. شیخ صدوق= برای نیل به ثواب حقیقی زیارت، بخشی از کیفیت این آداب را در باب ۶۸ کتاب ذکر کرده است که در ادامه به شرح آن میپردازیم:
آداب زیارت قبل از ورود به حرم
۱ . با طهارت (وضو) بودن و در صورت امکان غسل زیارت کردن؛ هم در وقت خروج از منزل و هم در وقت رسیدن به مشهد امام۷. (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۶۷)
۲. پوشیدن جامههای پاکیزه و نو. (همان، ص ۲۶۸)
۳. کوتاه برداشتن قدمها، با خضوع و خشوع راه رفتن و با پای برهنه بودن. (همانجا)
۴. گفتن تکبیر (اللَّه اکبر)، تهلیل (لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ )، تسبیح (سبحان اللَّه)، تحمید (الحمد للَّه)، ذکر صلوات و لعن دشمنان. (همانجا)
اعمال زیارت هنگام ورود
۱. رفتن به طرف قبر مطهر امام۷ از روبهرو و خواندن زیارت مأثور (همانجا)
۲. خواندن دو رکعت نماز زیارت در بالاسر و اهدای آن به مزور (همان، ص ۲۷۰)
ادب پس از خواندن زیارت و نماز
۱. فرستادن لعن و نفرین زیاد بر دشمنان و قاتلان اهل بیت: (همانجا)
۲. دعا کردن در بالای سر حضرت۷ برای خود، پدر و مادر، مؤمنان و... (همانجا)
ادب وداع
۱. هنگام وداع میگویی: «أَسْتَوْدِعُکَ اللَّهَ وَأَسْتَرْعِیکَ... عِبادِ اللهِ الصالِحینَ». (همان، ص ۲۷۱)
۲. از حضرت۷ روی برنگرداندن هنگام خروج (همان)
زیارت مأثور در حرم
تأکید معصومان: بر این است که زائر زیارت آگاهانه و با معرفت انجام دهد و هدف از زیارت، تنها بوسیدن ضریح نباشد. زمان تشرف به زیارت مرقد مطهر و نورانی اهل بیت: و اولیای دین، بهتر است از متون زیارتی و ادعیه نقلشده از معصومان: استفاده شود؛ زیرا زائر به دیدار حجت خدا رفته و برای سخن گفتن با ایشان باید ادب در کلام را رعایت کنیم. گرچه ما با زبان خود میتوانیم با حجتهای الهی سخن بگوییم، ولی هرگز در مدح و ثنا به پای خود ائمه: _ که به جایگاه رفیعشان در مقام الهی واقفترند _ نخواهیم رسید.
رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله خامنهای در بیاناتی با اشاره به برخی آداب زیارت میفرمایند:
زیارتهای ائمه را بخوانید و اگر بخواهیم با یک بیان شیوا و مضامین خوبی حرف بزنیم، آن همین زیارتهایی است مثل زیارت مخصوص امام رضا۷، زیارت امین الله و زیارت جامعه. زیارت جامعه مثلاً شش صفحه است، وقت کردید همهاش را بخوانید، وقت نکردید یک صفحه اش و نصف صفحهاش را بخوانید. (بیانات امام خامنهای در بین جمعی از پاسداران سپاه، ۱/۶/۱۳۸۲)
از جمله زیاراتی که شیخ صدوق= برای زیارت حضرت علی بن موسی الرضا۸ و دیگر ائمه: توصیه کرده است، خواندن زیارت ارزشمند و گرانبهای «جامعه کبیره» است.
«زیارت جامعه کبیره» زیارتی کامل و جامع و از جانب معصومان: به ما رسیده است. ازاینرو آن را «مرامنامه شیعه» یا «منشور ولایت» نامیدهاند. این زیارت ما را با مفاهیم توحیدی، ولایی و اخلاقی آشنا میکند، بیش از دویست فضیلت برای اهل بیت: _ مانند گنجینه علم و حکمت الهی، نگهبان اسرار خداوندی، حامل کتاب خدا و جانشین او _ در این زیارت بیان شده است.
این زیارتنامه را شیخ صدوق= برای اولین بار در من لایحضره الفقیه (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۶۱۰) و عیون اخبار الرضا۷ از امام هادی۷ نقل کرده است. این زیارتنامه را میتوان برای هر یک از معصومان: و در هر زمان و مکانی قرائت کرد. مرحوم علامه مجلسی= درباره زیارت جامعه کبیره نوشته است: «این زیارت از کاملترین زیارتها از دور یا نزدیک است» (مجلسی، ۱۴۲۳ق، ص ۳۰۱) و در کلامی دیگر میفرمایند:
توضیح کمی در شرح این زیارت دادم (هرچند حق آن را ادا نکردم) تا سخن طولانی نشود؛ زیرا سند آن از صحیحترین زیارتهاست و موردش از عمومیترین آنها و لفظش فصیحترین آنها و معنایش رساترین آنها و شأن و مقامش از بالاترین آنهاست. (مجلسی،۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص ۴۵۱)
بهدلیل دارا بودن مضامین بسیار والا و ارزشمند در مقام امامت و شأن ائمه اطهار:، امام هادی۷ سفارش فرمودند که زائر پیش از خواندن این زیارت، صد بار تکبیر بگوید تا دچار غلو در حق امامان نشود.
مرحوم علامه محمدتقی مجلسی= در شرح این زیارت به رؤیای صادقه خویش مبنی بر تأیید این زیارت از سوی امام رضا۷ اشاره میکند و سپس به مکاشفهای که برایش رخ داد میپردازد: «هنگامی که خداوند توفیق زیارت امیرالمؤمنین را به من داد در مکاشفهای دیدم که در سامرا هستم، با دیدن امام زمان۷ به خواندن این زیارت پرداختم. حضرت فرمود: «خوب زیارتی است»، ایشان در ادامه میفرماید: «شکی ندارم که این زیارت از امام هادی۷ است و امام عصر/ آن را تقریر کرده و از کاملترین و نیکوترین زیارتهاست».(مجلسی، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص ۴۵۱)
از آنجایی که این زیارتنامه حاوی غنیترین محتوا درباره امامت و اصول عقاید شیعی است، آیت الله جوادی آملی مینویسند:
وزان زیارت جامعه کبیره وزان دعای جوشن کبیر است؛ یعنی همانگونه که در دعای جوشن کبیر اسما و صفات فراوانی از خدا ذکر شده و خدا با هزار جلوه، در این دعا خود را عرضه کرده است تا دعاکننده او را با هزار دیده تماشا کند، معرفت به او بیشتر شود و خود را بدان صفات متصف گرداند، امام هادی۷ نیز در این زیارت، ائمه اطهار: را با جلوههای گوناگون معرفی کرده تا زائر، ائمه: را از دریچههای مختلف تماشا کند و سپس آنان را الگو و اسوه خویش قرار دهد و با تأسی به آنها بر تعالی و تکامل خود همت گمارد.(جوادی آملی،۱۳۹۴، ج۱، ص ۸۴ - ۸۵)
کیفیتی که شیخ صدوق= برای قرائت زیارت جامعه بیان میدارد بدین شرح است که از موسی بن عمران نخعی نقل کردهاند که گفت: «از حضرت هادی، امام علی النقی۷ درخواست نمودم زیارتی بلیغ به من بیاموز که هر یک از امامان را با آن زیارت کنم»، فرمود:
«چون به در حرم رسیدی بایست و شهادتین را بگو؛ درحالیکه غسل کرده باشی. چون داخل شدی و چشمت به قبر افتاد بایست و بگو: الله اکبر و آن را تا سی بار تکرار کن. سپس آرامآرام گام کوتاه بردار و با کمال سنگینی و آرامش پیش رو تا در برابر قبر رسی. آنگاه بایست و باز سی بار دیگر تکبیر بگو و به قبر نزدیک شو و در اینجا چهل بار دیگر تکبیر را تکرار کن تا یکصد بار تمام شود. آنگاه بگو: «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ...». (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۷۲)
روایات ثواب زیارت امام رضا۷
از آنجا که آوردن تمامی روایات فضیلت زیارت امام رضا۷ در گنجایش این نوشتار نیست و از طرفی درجه و مقام زائر قبر علی بن موسی الرضا۸ از دیگران بالاتر بوده و عطایش از تمامی زوّار ائمه دیگر:، نزدیکتر و بهتر است (همان، ص ۲۰)، به ناچار تنها به فهرستی از آنچه در فضیلت مادی و معنوی زیارت امام رضا۷ ذکر شده است، بسنده میکنیم:
۱. همانند کسی است که رسول اکرم۹ را زیارت کرده است. (همان، باب۶۶، ح۵، ۲۳، ۳۱)
۲. بهشت بر او واجب و آتش دوزخ حرام شده است. (همان، ح۴، ۷، ۱۲، ۱۳، ۲۲، ۳۲، ۳۴)
۳. موجب آمرزش گناهان میشود. هرچند به عدد نجوم و قطرات باران و برگ درختان باشد (زیارت او حکم توبه را دارد). (همان، ح۱، ۱۱، ۱۴، ۱۷، ۱۹، ۲۱، ۲۷، ۳۳)
۴. نجات از احوال روز قیامت در سه موقف (هنگام اعطای نامههای عمل، پل صراط و پای میزان). (همان، ح۲)
۵. ثواب هفتاد هزار حج (همان، ح۲۰). (در روایتی دیگر هزار حج مبرور و صحیح، هزار عمره مقبول و درست یا هزار هزار حج مقبول آمده است). (همان، ح۵، ۱۰)
۶. اجر یکصد هزار شهید، یکصد هزار صدیق، یکصد هزار حاج و معتمر (کسی که به حج و عمره رفته) و یکصد هزار مجاهد و مبارز در راه حق در نامه عمل او نوشته میشود. (همان، ح۹)
۷. استجابت دعا .(همان، ح۱)
۸. برخورداری از شفاعت اهل بیت:.(همان، ح۵، ۱۱، ۱۶، ۲۴، ۳۳، ۳۶)
۹. در امان خدا بودن در روز قیامت. (همان، ح۶)
۱۰. در قیامت از موقعیتی خاص برخوردار شدن. (همان، ح۱۹)
۱۱. او را در زمره اهل بیت: محشور فرماید و در بهشت او را رفیق اهل بیت: در درجات بلند قرار دهد. (همان، ح۹)
۱۲. خداوند ناراحتی و غم او را برطرف میکند. (همان، ح۱۴)
۱۳. اگر یک شب را در کنار آن مزار بهسر برد، مانند کسی است که خدا را در عرش زیارت کرده است. (همان، ح۲۰)
۱۴. درجه و مقامش از دیگران بالاتر بوده و عطایش از زوار دیگر ائمه: نزدیکتر و بهتر است. (همان، ح۲۰)
۱۵. موجب تکمیل حج و مناسک آن میشود. (همان، ح۲۸، ۲۹)
۱۶. پاداش کسی را که قبل فتح مکه در راه خدا انفاق کرده و با دشمن جنگیده است، میگیرد. (همان، ح۳)
۱۷. عمل او برابر با اجر هفتاد هزار شهید از شهدایی که بهراستی و حقیقت در پیش روی رسول خدا۹ کشته شدهاند، دارد. (همان، ح۱۸)
۱۸. همراه و همدم علی بن موسی الرضا۸ در قیامت است. (همان، ح۳۴)
و...
بررسی ثواب زیارت
با بررسی دقیق روایات باب ثواب زیارت کتاب عیون اخبار الرضا۷، نکاتی در این روایات به چشم میخورد که بسیار قابل تأمل است. روایاتِ در بردارنده فضیلت زیارت آن حضرت، شگفتانگیز و بسیار مهمتر از آن چیزی است که در این باره گفته شده است. همانطور که میدانیم امام علی بن موسی الرضا۸ از بزرگترین مؤمنان، شهیدان، صالحان، صدیقان و یکی از معصومان: است که براساس آیات قرآن اگر هر یک از این ویژگیها درون شخصی قرار گیرد، جایگاه رفیعی پیدا خواهد کرد. ازاینرو مقام و شأن حضرت۷ بسیار والاست و ثواب زیارت ایشان هم غیر قابل حساب است. در این جستار برخی از این روایات را بررسی میکنیم:
۱. اخبار غیبی از شهادت و ثواب زیارت
در عالم امکان کسی جز خداوند متعال از غیب خبر ندارد. اما برخی از بندگان بر اساس شایستگیهایی که کسب میکنند، با اذن ذات مقدس ربوبی از عالم غیب مطلع میشوند. انبیا و ائمه هدی: بر اساس تعالیم پروردگار عالم و ظرفیتهای نفسانی خودشان، در این عرصه از پیشگامان هستند.
در روایات مربوط به ثواب زیارت حضرت ثامن الحجج۷ مطابق برخی گزارش ها برخی از معصومان: که پیش از علی بن موسی الرضا۸ می زیستند به طور مستقیم از نحوه شهادت و فضیلت زیارت ایشان مطلع بودند؛ مانند پیغمبر اکرم۹، امیرالمؤمنین۷، امام صادق۷ و امام کاظم۷. همچنین از سایر ائمه: تا رسول اکرم۹ هم بهطور واسطه روایت شده است. (شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۶۳)
رسول اکرم۹ میفرمایند:
سَیُدْفَنُ بَضْعَةٌ مِنِّی بِأَرْضِ خُرَاسَانَ لَا یَزُورُهَا مُؤْمِنٌ إِلَّا أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ الْجَنَّةَ وَحَرَّمَ جَسَدَهُ عَلَى النَّار. (همو، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص ۵۸۵)
به زودی پارهای از تن من در سرزمین خراسان به خاک سپرده خواهد شد. هیچ مؤمنی او را زیارت نمیکند مگر آنکه خداوند، بهشت را بر او واجب میکند و بدنش را بر آتش دوزخ حرام میسازد.
در حدیث دیگری از پیامبر۹ نقل شده که فرمودند:
سَتُدْفَنُ بَضْعَةٌ مِنِّی بِأَرْضِ خُرَاسَانَ مَا زَارَهَا مَکْرُوبٌ إِلَّا نَفَّسَ اللَّهُ کُرْبَتَهُ وَلَا مُذْنِبٌ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ ذُنُوبَه. (همو، ۱۳۷۸، ج۲، ص۲۵۸)
به زودی پارهای از تن من در خراسان دفن خواهد شد، هیچ گرفتار و گنه کاری او را زیارت نکند جز اینکه خداوند گرفتاری او را برطرف سازد و گناهانش را ببخشاید.
قابل توجه است که پیامبر اکرم۹ فقط دو تن از خاندان خود را بضعه خود معرفی کرده است؛ دختر گرامی خود (حضرت زهرا۳) و امام رضا۷.
علی بن موسی الرضا۸ نیز در دوازده روایت از این باب، شیعیان را از طرز شهادت، محل شهادت و ثواب زیارتشان مطلع کردهاند که اینگونه روایات بر علم غیب معصومان: و درجات قربشان نزد خداوند متعال دلالت دارد. نمونهای از حسن بن فضّال به شرح ذیل است:
ابو الحسن علی بن موسی الرّضا۸ فرمود: بهدرستی در سرزمین خراسان بقعهای است که زمانی محل رفتوآمد فرشتگان شود و مرتب فوجی از فرشتگان فرود آیند و فوجی بهسوی آسمان پرواز کنند تا روزی که در صور دمیده شود. از آن حضرت پرسیدند: «یا ابن رسول الله، این بقعه کدام است؟» فرمود: «آن بقعه در سرزمین طوس است و بهخدا سوگند آن گلزاری است از گلستانهای بهشت. هر کس مرا در آن مکان زیارت کند، اجرش همانند کسی است که رسول خدا۹ را زیارت کرده است و خداوند متعال برای او ثواب هزار حج مبرور و صحیح و هزار عمره مقبول و درست بنویسد، و من و پدرانم شفیعان او در روز قیامت باشیم. (همان، ج۲، ص ۲۵۶)
بسیاری از گزارشهای مربوط به خبرهای غیبی امام رضا۷ ذیل «بابُ دلالات الرضا۷» از کتاب گران سنگ عیون اخبار الرضا۷ گرد آمده است. در این روایات، امام رضا۷ از رخدادهای آینده خبر داده است. آن حضرت باطن افراد را برایشان بازگو میکرد و خواستههایشان را پیش از آنکه بیان کنند، اجابت میکرد.(همان، ص ۲۰۴)
۲. پاداش حج در زیارت
بر اساس بسیاری از روایات این باب، یکی از پاداشهای زیارت امام رضا۷ را هزاران هزار حج نام بردهاند که زائر کوی علی بن موسی الرضا۸ از آن بهرهمند میشود. در این مسئله چند بحث را بررسی میکنیم:
الف) بنا بر اعتقاد وهابیت و برخی از علمای آنان مانند ابن تیمیه، که این گونه احادیث را دستاویزی بر تهمت و افترای شرک خود بر شیعه میدانند و معتقدند این گونه عقیدهها نوعی «شریک قائل شدن برای خداوند است». (ابن تیمیه، ۱۴۰۶ق،ج۳، ص ۴۵۱)، باید چنین پاسخ داد: این احادیث هرگز بدان معنا نیست که زیارت امام حسین، امام رضا و دیگر معصومان: برابر یا مقدم بر حج است؛ بلکه حج یکی از واجبات و زیارت یک امر مستحب است که در صورت تزاحم، امر مستحب (زیارت) ترک میشود.
زیارت امام حسین۷ گرچه فی نفسه مستحب است، اما باید با واجب تزاحم پیدا نکند. شارع مقدس وقتی استحباب چیزی را امضا میکند که موجب ترک واجب یا انجام حرامی نباشد؛ زیرا مستحبی که موجب ترک واجب بشود، مشروعیت ندارد. ازاینرو شرط صحت انعقاد نذر آن است که آن عمل، راجح باشد. پس اگر کسی نذر زیارت امام حسین۷ کرده باشد و این نذر موجب ترک حج شود، نذر او باطل است و باید به حج برود. مسئله تقدم واجب بر مستحب محل اتفاق همه علمای شیعه است و در صورتی که نذر مستحبی با واجب تعارض داشته باشد، نظر راجح در علمای شیعه آن است که نذر باطل و حج مقدم است. (عابدی، ۱۳۹۰، ص ۱۹۵)
ب) مقصود از حج و عمرهای که در ثواب زیارت معصومان: آمده، حج و عمره مستحب است، نه واجب؛ دلیل بر این مدعا روایت یونس از امام رضا۷ است که میفرماید:
مَنْ زَارَ قَبْرَ الْحُسَیْنِ۷ فَقَدْ حَجَّ وَاعْتَمَرَ قَالَ قُلْتُ یَطْرَحُ عَنْهُ حِجَّةَ الْإِسْلَامِ قَالَ لَا هِیَ حِجَّةُ الضَّعِیفِ حَتَّى یَقْوَى وَیَحُجَّ إِلَى بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَام. (ابن قولویه، ۱۳۹۵، ص ۱۹۵)
کسی که مزار [امام] حسین۷ را زیارت کند، حج و عمره به جا آورده است. عرض کردم: «حجة الاسلام (حج واجب) از وی رفع میشود؟» فرمود: «خیر، زیارت، حج ضعیف است تا قوت گیرد و حج بیتالله الحرام را بهجای آورد».
از آنجا که زیارت اباعبدالله الحسین۷ جایگزین حج واجب (حجة الاسلام) نمیشود، معلوم میشود ثواب حج و عمره مذکور، حج و عمره مستحبی است. بنابراین اگر کسی حج واجب خود را بهجا نیاورد، با انجام زیارت هر یک از معصومان: حج او منتفی نخواهد شد. هرچند در نظر برخی از فقهای شیعه زیارت حضرت سیدالشهداء۷ وجوب عینی دارد و بر هر فردی واجب است حداقل در تمام عمر یک بار به زیارت حضرت مشرف شود؛ چیزی شبیه حج تمتع، با این تفاوت که در حج تمتع استطاعت شرط است، اما در زیارت امام حسین ۷ حتی اگر استطاعت طریقی یا استطاعت مالی هم نباشد، میتواند قرض کند و به این سفر مشرف شود. (بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۹۸، ص ۱۰؛ مفید، ۱۴۱۳، ج ۲۶، ص۲۸؛ مجلسی، ۱۴۰۹ق، ج ۱۴، ص ۴۴۳؛ بحرانی، ۱۳۶۳، ج۱۷، ص ۴۳۴؛ سبزواری، ۱۴۱۳ق، ج ۱۵، ص۶۸)
ج) چگونه امکان دارد خاصیت زیارت برای روح انسان بیش از خاصیت حج و عمره باشد؟ پاسخ این پرسش را میتوان از بیان فقیه و فیلسوف بزرگ، ملامحسن فیض کاشانی= یافت. وی میگوید:
اولاً _ هر کسی که ادعای مسلمانی میکند، حتی اگر ناصبی باشد اهل حج، عمره، جهاد و امثال آن است؛ درحالی که زیارت ائمه اطهار: به کسانی اختصاص دارد که هرچند ناقص، اما به قدر و منزلت امامان معرفت داشته و به ایشان معتقد است.
ثانیاً _ حرمهای شریف ائمه: مشهد ارواح بلند و مقدس آنان و محل حضور اشباح برزخی نوریشان است. آن ارواح بلند، درحالیکه زنده، خوشحال و متنعم از فضل پروردگارشان هستند در آن مکانهای شریف حضور پیدا میکنند و زائر در فضایی که روح امام معصوم حضور دارد، نفس میکشد و عبادت و راز و نیاز میکند.
ثالثاً _ زیارت ائمه: صله و نیکی به خود آنان، رسول خدا۹، امیرالمؤمنین۷، فاطمه زهرا۳، شیعیان، دوستدارانشان و بلکه نیکی به سایر انبیا و اوصیای الهی است و موجب خوشحالی آنان، اجابت دعوت، تجدید عهد با ولایت، زنده نگه داشتن مرام آنان و غلبه بر دشمنانشان میشود. همه اینها عبادت خداست و سبب میشود انسان به فضایل و برکاتی که نزد خداست، برسد و به رضای او دست یابد؛ زیرا اگر خوشحال کردن مؤمن عادی آن همه فضیلت و ثواب دارد، فضیلت و ثواب خوشحال کردن پیامبر اکرم۹ و ائمه اطهار: غیر قابل وصف خواهد بود؛ زیرا آنان از خطا و گناه معصوماند و خداوند آنها را امام مؤمنان و پیشرو پرواپیشگان قرار داد و آسمان و زمین را برای آنان آفرید. آنها صراط، سبیل و راهنمای به سوی او، دروازه رحمت الهی، وسیله ارتباط بین او و بندگانش هستند. اما حج، عمره، جهاد و مانند آن، اگرچه موجب انفاق مال، ترک وطن، تحمل مشقتها و... میشود، اما فضیلت آن در حد زیارت نیست؛ زیرا با آنکه عبادت الهی، اجابت امر او و موجب خشنودی خدا و اولیای او میشود؛ اما آن فضایل دیگر را کمتر میتوان در اینها یافت. (ر.ک: آقایی مرزنگو، ۱۳۹۷)
در انتها باید دانست که برخی از افعال بر اساس خاصیتی که دارند، میتوانند نزد شارع مقدس از اهمیت بیشتری برخوردار باشند، مانند «ولایت» که تأثیرش در دین، مانند روح در جسم یا سر در بدن است و بدون آن دین معنایی نخواهد داشت و دستخوش تحریف و تغییر خواهد شد. همانطور که از حضرت باقر۷ در جریان مناسک حج چنین نقل شده است:
نَظَرَ إِلَی النَّاسِ یَطُوفُونَ حَوْلَ الْکَعْبَةِ فَقَالَ هَکَذَا کَانُوا یَطُوفُونَ فِی الْجَاهِلِیَّةِ إِنَّمَا أُمِرُوا أَنْ یَطُوفُوا بِهَا ثُمَّ یَنْفِرُوا إِلَیْنَا فَیُعْلِمُونَا وَلَایَتَهُمْ وَ مَوَدَّتَهُمْ وَ یَعْرِضُوا عَلَیْنَا نُصْرَتَهُمْ ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآیَةَ: (فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِم) (اعراف: ۳۷). (کلینی، ۱۴۰۷ق،ج ۱، ص ۳۹۲)
امام به مردمی که گرداگرد کعبه طواف میکردند، نگاه کرد و سپس فرمود: «در دوران جاهلیت (پیش از اسلام) نیز این چنین طواف میکردند. همانا دستور دارند گرد آن طواف کنند و بعد از آن به سوی ما سفر کنند و ولایت و مودتشان را به ما اطلاع دهند و یاریشان را به ما عرضه کنند» و بعد امام۷ این آیه را قرائت کردند: «پس دلهای برخی از مردم را به سوی آنان گرایش ده».
بنابراین از این روایات چنین برداشت میشود که توجه و حضور در حرمهای مطهر اهل بیت: برای ابراز ایمان و ولایت، که یکی از ارکان و پایههای بنیادین اسلام محسوب میشود، دارای اهمیت و ارزش بسیاری است که شارع مقدس بر آن تأکید کرده است.
۳. علت اختلاف در بعضی ثوابها
یکی از نکات قابل توجه در روایات این بخش از عیون، اختلاف در بیان ثوابهای زیارت امام رضا۷ است؛ برای نمونه در روایات مختلف وعده حج مقبول، هفتاد حج، هزار حج و عمره، هفتاد هزار حج و عمره و یک میلیون حج برای پاداش زیارت امام رضا۷ بیان شده است.
در این زمینه باید گفت این روایات باهم ناسازگار نیستند؛ زیرا اولاً _ مخاطبان هر امامی متفاوت بودهاند و بعضاً تحمل شنیدن چنین ثواب و فضیلتی را برای زیارت حضرت۷ نداشتهاند! ازینرو ائمه: باتوجه به ظرفیت مستمع خود، از ثواب زیارت مرقد ملکوتی حضرت رضا۷ سخن میگفتند تا قادر به درک چنین ثوابهایی باشند. گواه مطلب فوق آن است که بعضاً حتی تحمل شنیدن اجر اندکی از زیارت آن امام همام۷ را نداشتند و از شنیدن آن شگفتزده میشدند؛ مثلاً از ابینصر بزنطی از امام جواد۷ چنین نقل شده است:
أَبِی نَصْرٍ الْبَزَنْطِی قالَ: قَرَأْتُ کِتَابَ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا۷ أَبْلِغْ شِیعَتَنَا أَنَّ زِیَارَتِی تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ أَلْفَ حِجَّةٍ قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ۷ ابْنِهِ أَلْفَ حِجَّةٍ! قَالَ: إِی وَاللَّهِ أَلْفَ أَلْفِ حِجَّةٍ لِمَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ.(شیخ صدوق، ۱۳۷۸، ج۲، ص ۲۵۷)
ابن نصر میگوید در نامه حضرت رضا۷ خواندم که مرقوم داشته بودند: «به شیعیان من این پیام را برسان که زیارت من معادل یک هزار حج است». گوید: به فرزندش امام جواد۷ عرض کردم: «آیا هزار حج؟!» فرمود: «آری، به خدا قسم هزار هزار حج است برای کسی که او را زیارت کند و به حق او عارف باشد».
ثانیاً _ تفاوت در مراتب ثواب زیارت را ، میتوان ناشی از تفاوت در سطح شناخت زائر و اوضاع پیرامونی وی دانست؛ زیرا میزان معرفت و شناخت زائر یا خلوص نیّت او در هر زمان و مکانی به لحاظ طاقتفرسایی آن بر ثواب زیارت مؤثر است.(ر.ک: جعفری، ۱۳۹۷)
نتیجهگیری
کتاب گران سنگ عیون اخبار الرضا۷ یکی از کتب معتبر حدیثی شیعه است که شیخ صدوق= آن را نگاشته است. یکی از تمایزات این کتاب نسبت به دیگر کتب حدیثی، نگاه ویژهای است که به زیارت امام رضا۷ داشته است و یک باب کامل را، که در بردارنده ۳۷ روایت ثواب زیارت است، به آن امام همام اختصاص داده است. بنابراین در میان کتب مرتبط به حضرت رضا۷ و زیارتشان، جایگاه ویژهای دارد که محل توجه عاشقان کوی آن امام همام قرار گرفته است.
با بررسی باب زیارت کتاب عیون اخبار الرضا۷ نتیجه میگیریم که این منبع مهم برای زیارت علی بن موسی الرضا۸، مجموعه ثوابها، آداب و شرایطی را مطرح کرده است که به آنها اشاره میکنیم:
۱. بیان حدود هیجده نوع ثواب _ از جمله: هزاران حج، آمرزش گناهان، رفع هم و غم، استجابت دعا و... _ برای زیارت امام رضا۷ با حکمتها و نکات قابل تأمل آن.
۲. بیان شرط زیارت معصومان: در ضمن یک حدیث که امام رضا۷ شرط درک فضیلت زیارت را «معرفت به حق خودشان» معرفی کرده است. «معرفت» نسبت به حق و جایگاه امام، اولین و مهمترین این شرایط است که برای دستیابی به آن گامهایی _ از جمله: باورمندی به واجبالاطاعه بودن، اعتقاد به حجت خدا بودن امام بر خلق، واسطه رزق الهی دانستن و... _ لازم است تا به میزان معرفت به آنها در ثواب زیارت شریک شویم.
۳. ذکر آداب زیارت ائمه: قبل ، هنگام و پس از ورود به روضات منوره، علی الخصوص حرم امام رضا۷. و توصیه به خواندن زیارتنامهها، به ویژه زیارت جامعه کبیره و دیگر تأکیدات در باب آداب زیارت.
منابع
قرآن کریم
