سفر چون با دگرگونی های زیادی در زمان و مکان استراحت، سبک زندگی، نوع غذا و... همراه است، باعث به هم خوردن نظم زندگی و تغییر ناخواسته در اخلاق و روحیات انسان شده، آستانه تحمل وی در امور فردی و اجتماعی را پایین می آورد. در سفرهای زیارتی عتبات عالیات و حج و عمره، به دلیل ازدحام و انجام دادن اَعمال و تکالیف خاص، زائران با سختی های ویژه آن اعمال دست و پنجه نرم می کنند و اگر از توانمندی های لازم برخوردار نباشند، مشکلات یادشده، این سفر معنوی را بی نتیجه یا کم اثر خواهد ساخت. ازاین رو ائمه: همواره مشکلات سفر را مد نظر داشته، می کوشیدند برای مواجه شدن با مشکلات، زائران را آگاه کنند و توانایی آنها را بالا ببرند؛ چنان که امام صادق۷ فرمود: «هیچ پادشاه و نه هیچ رعیتی به حج نمی رسد مگر اینکه نوعی مشقت و ناگواری در غذا، آشامیدنی ها، توفان، خورشید و گرمای هوا او را تحت تأثیر قرار می دهد...».2 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۴، ص۲۵۳) ایشان در کلامی دیگر به نقش دشواری های سفر در تغییر اخلاق انسان اشاره کرده، فرمود: «مسافرت و سیر منازل، توشه انسان را تمام، اخلاق را بد و لباس را فرسوده می کند...».3(مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۷۳، ص۲۷۷)

امام باقر۷ همین سختی ها را دلیل برتری حج بر دیگر اعمال دانسته، مى فرماید:

حج از نماز و روزه برتر است. همانا نمازگزار ساعتی، و روزه دار یک روز از خانواده خود دور می شود؛ اما حاجی بدن خود را به رنج می افکند و نفس خود را به سختی و امید وامی دارد و مال خود را انفاق می کند و مدتی طولانی از خانواده خود دور می ماند... .4(شیخ صدوق، ۱۴۰۸ق، ج ۲، ص۴۵۷)

چه بسا به دلیل همین سختی ها، در برخی تکالیف شرعی برای مسافران، ارفاق صورت گرفته است؛ برای مثال مسافر با شرایطی که در کتب فقهی آمده، در سفر باید نمازهای چهاررکعتی را شکسته (نصف) بخواند (امام خمینی، ۱۳۷۳ش، ج ۱، ص۶۸۳ ) و نیز لازم نیست روزه بگیرد. (همان، ۱۳۷۳ش، ج ۱، ص۹۵۱ )

تاکنون کتاب ها و مقالاتی به منظور ارائه راهکار برای مقابله با مشکلات زندگی اجتماعی به رشته تحریر در آمده است؛ از جمله:

- مقاله «راهکارهای برون رفت از آسیب های اجتماعی از منظر قرآن کریم»، اصغری و همکاران؛

- کتاب راهنمای آموزشی توانمندسازی گروه های آسیب پذیر، فهیمه فتحعلی لواسانی (وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی)؛

- کتاب مهارت های زندگی اجتماعی، غلامرضا نورمحمدی.

با کنکاش در این کتب و مقالات، اثری درباره تبیین دشواری های سفر، به ویژه سفرهای زیارتی و نقش زیارت در مقابله با مشکلات اجتماعی، یافت نشد. ازاین رو در این مقاله با استفاده از رهنمودهای پیامبر اسلام۹ و ائمه اطهار: به تبیین نقش زیارت و سفرهای زیارتی در زمینه مقابله با مشکلات و سختی های زندگی اجتماعی می پردازیم تا به این سؤال پاسخ داده شود که زائران چگونه و با استفاده از کدام روش ها می توانند خود را در برابر مشکلات اجتماعی توانمند و مصون سازند.

این تحقیق نشان می دهد زیارت دارای اصول و قواعد اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی است که توجه به آنها و کاربست صحیحشان، زائران خانه خدا و حرم های مطهر اهل بیت: را قادر می سازد نسبت به مشکلات سفرهای زیارتی شناخت کافی پیدا کنند و با استفاده از توصیه های معصومین:، خود را از آسیب ها و خطرات اجتماعی ناشی از سفر محافظت نمایند و از سفر خود بهره های معنوی بیشتری به دست آورند.

ضرورت ارتباط با مسلمانان

انسان ها سه نیاز بنیادی دارند: نیاز به شایستگی، داشتن اختیار و قدرت تصمیم گیری، و ارتباط با دیگران؛ به گونه ای که علاقه اجتماعی و میل به برقراری ارتباط مؤثر با دیگران، از شاخص های انسان سالم است. (پایگاه جمعیت همیاران سلامت روان اجتماعی ایران، صفحه نخست) برنامه های زیارتی، در ذات خود، حضور در جمع و ارتباط با دیگران، آن هم در سطح جهانی را دارند. امام صادق۷ در بیان فلسفه اجتماعی مناسک حج فرمود:

خداوند اجتماع مردم از مشرق و مغرب برای انجام دادن مراسم حج را به این جهت واجب نمود که اولاً مسلمانان همدیگر را بشناسند و ثانیاً مسلمانان با یکدیگر مبادله اقتصادی داشته و از این حضور عمومی سود ببرند. دیگر اینکه فرهنگ دینی و آثار و اخبار رسول خدا۹ منتشر گردد. همه اینها مرهون حضور همگانی مردم از مناطق مختلف دنیا برای برگزاری مناسک حج است؛ به طوری که اگر این مراسم عمومی تعطیل شود، پیامدهای ناگوار مادی و معنوی متوجه مسلمانان خواهد شد.5 (شیخ صدوق، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص ۴۰۶)

انزوا و قطع رابطه، چون باعث عدم هماهنگی با دیگران در عرصه های مختلف زندگی، به ویژه در سفرهای زیارتی می شود، آسیب جدی برای زائر محسوب گردیده، ممکن است مشکلات عدیده ای به وجود آورد. بدین جهت پیامبر۹ و ائمه: همواره می کوشیدند پیروان خود را در تمام زمینه ها از انزوا و تنهایی نجات دهند و آنان را با اصول زندگی اجتماعی آشنا سازند. ازاین رو امام صادق۷ فرمود:

اتَّقُوا اللهَ وَکُونُوا إِخْوَةً بَرَرَةً مُتَحَابِّینَ فِی اللهِ مُتَوَاصِلِینَ مُتَرَاحِمِینَ تَزَاوَرُوا وَتَلَاقَوْا وَتَذَاکَرُوا أَمْرَنَا وَأَحْیُوهُ. (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج ۲، ص۱۷۵)

تقوا پیشه کنید و برای یکدیگر برادران نیکو باشید، به خاطر خدا یکدیگر را دوست بدارید و با هم پیوند دوستی برقرار کنید و همدیگر را ببینید و درباره امر ما (فرهنگ و معارف و حقوق اهل بیت:) مذاکره نمایید و آن را زنده کنید.

علی۷ نیز فرمود: «همراه جمعیت های بزرگ باشید؛ زیرا دست خدا با اجتماع است...».6 (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، خطبه ۱۲۷)

دلیل این سفارش ها این است که ارتباطات اجتماعی توانایی انسان را افزایش می دهد؛ به ویژه اگر این ارتباطات، با عُلقه ها و انگیزه های مذهبی و معنوی تحت عنوان پیوند برادری (اِنَّما المُؤمِنونَ اِخوَةٌ) (حجرات: ۱۰) شکل بگیرد، مى تواند انسان را در برابر فشارهای روانی، افسردگی و اضطراب یاری رساند؛ زیرا تعالیم و باورهای دینی به دلیل ایجاد حس مثبت اندیشی، قادر است مؤمنان را به سوی کمال و رشد، و در نتیجه سلامت روان هدایت کند. با این توصیف، حضور در مراسم های حج و زیارت، گام مهمی در رشد خصلت های اجتماعی و سلامت روحی و روانی افراد محسوب می شود.

مشکلات اجتماعی زائران و راه های مقابله با آن

از آنجا که غالباً ارتباط با دیگران و حضور در اجتماعات مردمی با سختی ها و مشکلاتی همراه است، لازم است زائران جهت رهایی از آن مشکلات و بهرمندی از فوائد حضور در جمع، با قواعد و اصولی آشنا شوند که از آنها به عنوان کلید موفقیت نام برده شده و حضرات معصومین: آنها را به عنوان دستورالعمل های سفر زیارتی، مورد توجه قرار داده اند:

۱. بی نظمی

برخی از افراد به دلیل تربیت خانوادگی یا اختلالات روحی و روانی، شخصیتی نامنظم دارند که نوعی آسیب در زندگی فردی و اجتماعی محسوب می شود. باید دانست که نظم، از عوامل تأثیرگذار در موفقیت انسان است. امام علی۷ درباره محتوا و نقش قرآن در حیات انسانی می فرماید: «... بدانید که در قرآن علم آینده و حدیث روزگاران گذشته است و شفادهنده دردهای شما، و سامان دهنده (نظم دهنده) امور فردی و اجتماعی شماست». (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، خطبه ۱۵۸) همچنین آن حضرت در آخرین وصیت خود، نظم را در کنار تقوا ابتدا به فرزندان خود، و سپس به همه مردم سفارش کردند: «أُوصِیکُمَا بِتَقْوَى اللهِ و... نَظْمِ أَمْرِکُمْ وَصَلَاحِ ذَاتِ بَیْنِکُم». (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، نامه ۴۷) بر همین اساس لازم است انسان برای سامان یافتن امور زندگى اش، خود را ملزم به رعایت نظم کند که مهم ترین عامل موفقیت در انجام بایسته سفرهای زیارتی است.

۲. هرج ومرج و تخلف از قوانین و مقررات

همان اندازه که قانون مداری و تبعیت از مقررات، نشانگر فرهیختگی و آگاهی یک انسان، و باعث پیشرفت است، بى قانونی، هرج و مرج و زیر پا گذاشتن مقررات زندگی فردی و اجتماعی، آسیب زاست و باعث کند شدن چرخ های ماشین ترقی و تعالی افراد و جوامع می شود. برنامه های دینی که خداوند متعال آنها را با هدف تقرب به ذات اقدس الهی و تعلیم و تربیت انسان به بندگانش تکلیف کرده، دارای مقررات و زمانبندی دقیقی است که التزام به آنها، نشانه پایبندی به قوانین و مقررات الهی است و قانون مداری را در زندگی انسان نهادینه ساخته، باعث رشد اجتماعی انسان می گردد. از جمله آنها زیارت اعتاب مقدسه است که با آداب و ضوابط خاصی باید انجام شود؛ به ویژه مناسک حج و عمره که مقررات دقیق و سختگیرانه ای دارد و حاجیان و عمره گزاران باید با پوشیدن لباس احرام از امور زیادی تحت عنوان محرمات احرام اجتناب کنند. طبعاً پایبندی به این مقررات، زمینه تقید انسان به قانون گرایی را افزایش می دهد و این شیوه زندگی در دوران حج و زیارت می تواند سرمشق همه عرصه های زندگی انسان شود.

۳. امتیارخواهی و انحصارطلبی

زائران در طول سفر، به ویژه در اماکن زیارتی، باید از هر نوع انحصارطلبی و امتیازخواهی پرهیز کنند؛ چراکه طبق مفاد آیه شریفه (سَوَاءً الْعَاکِفُ فِیهِ وَالْبَادِ...)، (حج: ۲۵) آنجا جای مساوات است؛ هرکس از هر نقطه عالم بیاید و در مسجدالحرام و کنار کعبه قرار بگیرد، با دیگران یکسان است. بر همین اساس حضرت علی۷ دستور داد اهل مکه هیچ اجر و مزدی برای سکونت در منازلشان از زائران نگیرند. (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، نامه ۶۷) امام صادق۷ فرمود:

این گونه بود که مردم شهرهای دور وقتی وارد مکه می شدند، از خانه های مردم تا پایان مراسم حج استفاده می کردند؛ اما معاویه اولین کسی بود که برای خانه های مکه در گذاشت و مانع استفاده یکسان و رایگان زائران و ساکنان شد. (حر عاملی، ۱۴۰۹ق، ج۹، ص۳۶۷ -۳۶۸)

همچنین فرمود:

اولین چیزی که امام عصر/ از عدل خود آشکار می کند این است که منادی او فریاد برمی آورد طواف کنندگان مستحبّی و لمس کنندگان حجرالاسود باید مطاف و حجرالاسود را برای کسانی که طواف واجب دارند واگذار کنند.7 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۴، ص۴۲۷)

دین اسلام با این دستور مدبرانه به زیبایی توانسته است، اخلاق و تربیت را با سیاست و اجتماع عجین کند. طواف دسته جمعی مسلمانان با مذاهب، نژادها و قومیت های مختلف دور خانه کعبه، علاوه بر تربیت و خودسازی فردی، گامی در یکرنگی و یکدستگی جامعه توحیدی محسوب می شود. مسلمانان با انجام این اعمال، به رغم همه تفاوت ها، اجتماعی برادرانه را تشکیل می دهند که هدف آن از یک سو قدرت نمایی جامعه اسلامی و نمایش عظمت آن به دشمن، و از سوی دیگر حل مشکلات این اجتماع و همدلی مردمان ظاهراً ناهمگن زیر پرچم واحد است.

۴. رفتارهای مخل امنیت

امنیت از نیازهای اولیه زندگی انسان است و بدون آن، انسان ها روی آرامش و آسایش را نخواهند دید. ازاین رو خداوند بر اساس آیه (وَمَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً) (آل عمران: ۹۷) به منظور تأمین امنیت همگان، ۲۴ عمل را بر حاجیان و عمره گزاران حرام کرده تا همه اعضا و جوارح انسان در این حریم پاک، به بند بندگی کشیده شود و در محدوده حرم الهی علاوه بر انسان ها، همه جانداران، درختان و گیاهان نیز از امنیت برخوردار باشند و تمرینی باشد برای مسلمانان تا در همه حالات عمر، از سلامت و امنیت اخلاقی برخوردار شوند. به همین جهت پیامبر خدا۹ فرمود: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسانِهِ وَیَدِهِ...».8 (برقی، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص ۲۸۵)

اولیای الهی به منظور تربیت انسان ها، در حفظ این حریم امن الهی بسیار اهتمام داشتند؛ چنان که طبق روایتی امام سجاد۷، چهل بار با ناقه ای حج به جا آورد، اما حتی یک تازیانه بر آن حیوان نزد!9 (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۳؛ طبرسی، ۱۳۹۲ق، ص۲۶۳) این آموزه دینی باعث شده است مسلمانان در همه ساحت های زندگی، به ویژه در سفرهای زیارتی به گونه ای با مردم رفتار کنند که نه تنها آسیبی به آنان نرسانند، بلکه در جهت آرامش و آسایش و خیرخواهی ایشان نیز قدم بردارند. ازاین رو امام سجاد۷ از شبلی پرسید: «در برنامه حج، وقتی به منا رفتی، تصمیم گرفتی که مردم را از زبان و قلب و دست خود در امان و آسایش قرار دهی؟»10 همچنین در فراز دیگری از پرسش های خود فرمود: «[ای شبلی] آیا وقتی از جبل الرحمه بالا رفتی، از خداوند خواستی که بر هر زن و مرد باایمان ترحم کند و دوست و سرپرست هر مسلمان باشد؟»11 (نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰، ص۱۷۰)

۵. تکبر و گردن فرازی

از رذیله های اخلاقی، خودبزرگ بینی (تکبر) است که بر پایه روایات، انسان را از ارزش و تعالی بازمی دارد. (کوفی اهوازی، ۱۴۰۲ق، ص۵۵؛ کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۱۴۲) از حکمت ها و اسرار حج و زیارت نیز خضوع و کرنش در برابر اولیای خدا و تعبد و خاکساری در محضر خدا و دوری از تکبّر، خودپسندی و غرور نسبت به انسان هاست.

گفتنی است جوهر حج و زیارت و حکمت مهم آنها، افتادگی، فرودستی ، خشوع، خضوع و اظهار فقر و نداری است که در طول سفر باید خود را نشان دهد؛ چنان که امام علی۷ می فرماید: «وَجَعَلَهُ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً لِتَوَاضُعِهِمْ لِعَظَمَتِهِ وَإِذْعَانِهِمْ لِعِزَّتِه ...»؛ (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، خطبه ۱) «خداوند حج را نشانه قرار داد تا بندگان در برابر عظمت او فروتنی نموده، به عزت و بزرگواری پروردگار اعتراف کنند». امام رضا۷ نیز علت و فلسفه حج را فروتنی، ذلّت وخضوع در برابر پروردگار اعلام کرد.12 (شیخ صدوق، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص ۴۰۴)

اعمال و مناسک حج، مثل پوشش هم رنگ و هم شکل با دیگران، طواف بنده وار به گرد خانه خدا، سعی بین دو کوه صفا و مروه، کوتاه کردن موهای سر، انداختن سنگ به جمرات و... همه برای از بین بردن روحیه نخوت و خودبزرگ بینی، و نشانه فروتنی و انکسار انسان در برابر خداوند است. ازاین رو امام صادق۷ فرمود: «کسی که برای حج یا عمره قصد این خانه کند، درحالی که از خودپسندی بری و دور باشد، همانند روزی که از مادر متولد گردیده، از گناهان پاک می شود».13(کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۴، ص۲۵۲) آن حضرت، مسعا را به دلیل اینکه جباران و گردن کشان در آنجا به ذلت مى افتند و هنگام هروله، همه سازوبرگ ها را از بدن فرو می ریزند، محبوب ترین مکان نامید.14 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۴، ص۴۳۴)

۶. بی خبری و ناآگاهی

از آفت های زندگی انسان، بی خبری است. انسان های بی خبر، دوست را از دشمن، و نیک را از بد تمیز نمی دهند و درباره دیگران احساس مسئولیت نمی کنند؛ اما آگاهی به زمان و شرایط حاکم بر جهان، بر اساس سخن امام صادق۷، سبب رشد و تکامل، و از اسباب عمده مصونیت مسلمانان از هرگونه خطا و اشتباه است. ایشان فرمود: «اَلعالِمُ بِزَمانِهِ لا تَهجُمُ عَلَیِه اللَّوابِس»؛ (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۲۷) «کسی که دانا (آگاه) به امور زمان خویش است، اشتباهات به او روی نخواهد آورد».

حضور در اجتماع عظیم حج و مراسم های مربوط به اهل بیت: مثل حضور در حرم های معصومین: و راهپیمایی پرشکوه اربعین، در ذات خود آگاهی مسلمانان را به دنبال دارد و زمینه ارتباط با برادران مسلمان در دنیای اسلام و آگاهی آنان از اوضاع یکدیگر و نقشه های دشمنان را فراهم می سازد؛ چنان که امام صادق۷ می فرماید: «خداوند در حج، اجتماع مردم را از شرق و غرب قرار داد تا یکدیگر را بشناسند و با آثار رسول خدا۹ و اخبار او آشنا شوند».15(شیخ صدوق، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۴۰۶) نتیجه این آگاهی، بیداری از غفلت ها، آشنایی با توانمندی ها و استعدادها، وحدت و یکپارچگی، افزایش اقتدار مسلمانان در عرصه های جهانی و به دست آوردن نیروی بازدارندگی در برابر دشمنان است که در پرتو آن، مسلمانان می توانند بر اساس آیه (لِیَشهَدوا مَنافِعَ لَهُم) (حج:۲۸) دارایی های مادی و معنوی خود را بازیابی و بازبینی کنند. به گفته مقام معظم رهبری، تبادل دانسته ها و داشته ها میان مردم کشورها و مناطق دور از هم، خبرگیری از وضع و حال یکدیگر، زدودن بدفهمی ها و نزدیک کردن دل ها و انباشتن توان ها برای مقابله با دشمنان مشترک، دستاورد حیاتی و بسی بزرگ حج است. (پیام به کنگره حج در تاریخ ۲۲/۰۷/۱۳۹۲ و ۱۹/۵/ ۱۳۹۸)

۷. بی تفاوتی نسبت به گرفتاری مسلمانان

بی تفاوتی نسبت به دردهای مردم نشانه بی دینی است؛ چنان که پیامبر اسلام۹ فرمود: «هرکس صبح کند درحالی که نسبت به امور مسلمانان اهمیت نمی دهد، از آنان نیست و هر کس بشنود انسان دردمندی فریاد می زند ای مسلمانان! [به داد من برسید] و پاسخ او را ندهد، مسلمان نیست!»16 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۲، ص۱۶۴) طبق این روایت، مردم مکلفند نسبت به امور مسلمانان توجه داشته باشند و در رفع گرفتاری های آنان بکوشند. یکی از مصادیق این اهتمام را می توان سفرهای زیارتی دانست. گاهی در سفرهای زیارتی برای برخی از مسافران مشکلاتی مانند مشکل مالی، بیماری، نابلدی وگم شدن و... پیش می آید که شایسته است همسفران آنها را یاری دهند و در رفع مشکلاتشان به سیره اهل بیت: تأسی کنند. پیامبر مکرم اسلام و اهل بیت و ائمّه دین: به دلیل جایگاه مردمی که داشتند (آل عمران : ۱۶۴) همواره در اندیشه مردم، پناهگاه آنان و حلال مشکلات و برآورنده حاجات گرفتاران جامعه بودند؛ برای مثال امام صادق۷ به ابان بن تغلب فرمود طوافش را رها، و به یک همسفر در حج کمک کند. (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۲، ص۱۷۱) بنابراین سفرهای زیارتی فرصتی است برای آشنایی زائران با سبک و شیوه زندگی حضرات معصومین:؛ چنان که در زیارت جامعه می خوانیم:

وَبِکُمْ یُنَفِّسُ الْهَمَّ وَیَکْشِفُ الضُّرّ... وَبِکُمْ أَخْرَجَنَا اللهُ مِنَ الذُّلِّ وَفَرَّجَ عَنَّا غَمَرَاتِ الْکُرُوبِ وَأَنْقَذَنَا مِنْ شَفَا جُرُفِ الْهَلَکَاتِ وَمِنَ النَّار... (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۱۵ و ۶۱۶)

به وسیله شما همّ و اندوه برطرف می گردد و ناراحتی ها خاتمه می یابد. به وسیله شما خداوند ما را از ذلت بیرون آورد و از شداید و ناراحتی برای ما گشایش قرار داد و از هلاکت ها و آتش رهایی مان بخشید.

بنابراین زائران اهل بیت: باید این خصلت ها را از ایشان بیاموزند و به آنان تأسی جویند و در گرفتاری ها به یاری دیگران بشتابند.

۸. بی صبری و کم ظرفیتی (بداخلاقی و پرخاشگری)

کم حوصلگی و کم ظرفیتی نیز آسیب دیگری است که مسافران را با مشکل مواجه می سازد. گاهی امور ساده ای مثل برخی ضعف ها و ناهماهنگی در برنامه های سفر، وسایل حمل ونقل، محل اسکان و امکانات آن و... باعث ناراحتی و بداخلاقی می شود؛ اما در سفرهای زیارتی به دلیل معنویت حاکم بر روح و روان و اندیشه زائران، این مشکلات به حد اقل مى رسد یا اساسا پیش نمی آید؛ زیرا زائران از تعالیم قرآن و عترت آموخته اند که شرط مقبولیت حج و زیارت، سعه صدر، خوش اخلاقی و نیک رفتاری با دیگران است؛ چنان که امام باقر۷ می فرماید:

کسی که به حج می رود و این راه را طی می کند، اگر سه خصلت در وی نباشد، مورد عنایت و توجه [خداوند] قرار نمی گیرد:

الف) ورع و پارسایی که او را از گناه بازدارد؛

ب) صبر و بردباری که بتواند خشم خود را در اختیار گیرد؛

ج) خوش رفتاری با همراهان.17 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۴، ص۲۸۶)

رسول خدا۹ نیز در سفری که به حج مشرف می شدند، فرمودند: «مَنْ کانَ سَیِّى ءُ الْخُلْقِ وَالْجِوارِ فَلا یَصْحَبُنا»؛ (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج۷۳، ص۲۷۳) کسی که بداخلاق است و به همسایه خود بدی می کند، با ما همراه نشود»

بر همین اساس رسول خدا۹ و ائمه اطهار: برای تسهیل سفر و کاستن از آسیب ها و سختی های آن، ضمن راهنمایی های خود می فرمودند بهتر است مسافران در طی طریقْ شتاب نکنند، بامدادان راه بروند و برای رسیدن به مقصد بردبار باشند.(مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج ۷۳، ص۲۷۶- ۲۷۵) جناب لقمان نیز به فرزندش سفارش می کرد برای سفر توشه کافی بردارد، با همسفران جز در گناهان همراهی کند و آستانه تحملش را بالا ببرد.18 (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج ۷۳، ص۲۷۵) بنابراین سفرهای زیارتی تمرینی برای بالا بردن آستانه تحمل انسان هاست. توجه کافی زائران به از آموزه های مطرح شده در زیارتنامه ها، که بیانگر شیوه سلوک اجتماعی معصومین: است، باعث می شود آنها رفتار ائمه: را الگوی زندگی خود سازند؛ برای مثال در زیارت امام علی۷ آمده است:

تو پدری مهربان برای مردم بودی زمانی که تحت سرپرستی تو درآمدند و بار گرانی را که دیگران از بدوش کشیدن آن وامانده بودند، تو به عهده گرفتی و انجام دادی و آنچه را آنان تباه ساختند تو محافظت نمودی و آنچه را مهمل گذاردند تو رعایت فرمودی؛ دامن همّت به کمر زدی آن زمان که در خانه ات گرد آمدند و حاضر گشتی آن گاه که جمع گشتند و اندیشه ات را از دست ندادی و منطقی بودی آن هنگام که بی تابی می کردند. تو بودی برای کافران، عذاب آور، و برای مؤمنان باران و ابر رحمت و حاصلخیز... .19 (کلینی، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۴۵۵؛ شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۹۳؛ ابن المشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۲۳۲)

این آموزه معنوی به زائران می آموزد که اگر زائری از همسفرانش رفتاری نامطلوب دید، نخست باید از باب ارشاد با زبان ملایم و با عطوفت و حسن عمل، در صدد اصلاح او برآید و سپس با تحمل و بردباری سفر را به پایان برد و در صدد نزاع، مجادله و پاسخ گویی برنیاید تا اجری مضاعف از حج خود ببرد.

۹. بی عملی و شعارزدگی

از روش های ناپسند در زندگی اجتماعی، آمریت بدون پشتوانه عملی است. برخی از افراد برای دیگران فرمان های نیکویی صادر می کنند که خودشان عامل به آن نیستند. خداوند متعال در قرآن از این افراد نکوهش کرده و فرموده است:

- (أَ تَأْمُرُونَ اَلنّٰاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ...)؛ (بقره: ۴۴) «آیا مردم را به نیکی فرمان می دهید و خود را [در ارتباط با نیکی] فراموش می کنید؟»

- (یٰا أَیُّهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مٰا لا تَفْعَلُونَ)؛ (صف: ۲) «ای مؤمنان، چرا چیزی را می گویید که خود عمل نمى کنید؟»

امام سجاد۷ نیز به شبلی فرمود:

فَنَوَیْتَ عِنْدَ نَمِرَةَ أَنَّکَ لَا تَأْمُرُ حَتَّى تَأْتَمِرَ وَلَا تَزْجُرُ حَتَّی تَنْزَجِرَ. (نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰، ص۱۷۲)

آیا در مسجد نمره20 تصمیم گرفتی فرمان ندهی مگر اینکه ابتدا خود فرمان بپذیری و کسی را نهی نکنی مگر آنکه خودت ابتدا از آن اجتناب کرده باشی؟

۱۰. تظاهر و ریاکاری

از آفت های حضور در جمع و ارتباط با دیگران، تظاهر و دورویی است. برخی از مردم وقتی در حضور فردی هستند با القاب زیبا با او سخن می گویند، اما در غیابش از وی بدگویی می کنند. این خصلت به ریاکاری و نفاق مشهور است. در سفرهای زیارتی، ائمه: آن را خط قرمز معرفی، و همگان را از آن منع کرده اند؛ چنان که امام سجاد۷ به شبلی فرمود: «هنگامی که برای پوشیدن لباس ساده احرام از لباس دوخته خود بیرون آمدی، تصمیم گرفتی که از ریاکاری و نفاق دوری کنی؟»21 (نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰، ص۱۷۰)

با این دستور العمل اخلاقی، حضور در برنامه های حج و زیارت را می توان سنگ بنای خلوص نیت و دوری از هرگونه ظاهرسازی و خودنمایی قلمداد کرد و آن را در همه دوران زندگی جاری ساخت.

۱۱. زیر پا نهادن حقوق دیگران

انسان ها در دوران زندگی، حقوق متقابلی نسبت به یکدیگر پیدا می کنند. شرع مقدس اسلام به دلیل توجه تام به احترام و حفظ حقوق انسان ها، همگان را ملزم به پاسداشت حقوق یکدیگر کرده است. در برنامه های حج و زیارت به صورت ویژه به این مسئله توجه شده است؛ چنان که امام صادق۷ می فرماید که زائران باید پیش از سفر خود برای ادای حقوق دیگران و برائت ذمه خود اقدام کنند: «وَاخْرُجْ مِنْ حُقُوقٍ تَلْزَمُکَ مِنْ جِهَةِ الْمَخْلُوقِین ...»؛ (گیلانی، ۱۴۰۰ق، ص۴۷) «از حقوقی که آفریده ها بر تو دارند، بیرون بیا»؛ چه حقوق مادی و بدهی مالی و چه حقوق معنوی (مانند هتک حرمت، غیبت، افترا و... . زائران باید خود را از مدیونیت نجات دهند و برای جبران حقوق تضییع شده دیگران، علاوه بر توبه و تصمیم به ترک گناه، با پرداخت حق مردم، رضایت آنها را جلب، و از خداوند متعال نیز طلب بخشش کنند. در غیر این صورت، پذیرش اعمالشان با مشکل مواجه می شود.

در نگاه ائمه: رعایت اصول برادری و فضایل اخلاقی نسبت به برادران دینی و محترم شمردن حیثیت و آبروی آنان، از مصادیق آشکار حقوق عامه است؛ چنان که امام صادق۷ فرمود:

إنَّ الْمُسْلِمَ أخُو الْمُسْلِمِ لایَغُشُّهُ وَلایَخُونُهُ وَلا یَغْتابُهُ وَلا یَحُّ لَهُ دَمُهُ وَلا شَى ءٌ مِنْ مالِهِ إلا بِطیبَةِ نَفْسِهِ. (کوفی اهوازی، ۱۴۰۲ق، ص۴۵)

همانا مسلمان برادر مسلمان است، به او خدعه نمی کند، به او خیانت نمی ورزد، از او غیبت نمی کند، خون وی را حلال نمی شمرد، هیچ گونه تصرفی در مال او را حلال نمی داند مگر با رضایت خاطر او.

نقل شده است امام کاظم۷ علی بن یقطین را در سفر حج به حضور نپذیرفت تا او از ابراهیم شتربان طلب رضایت کند. (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج ۴۸، ص۸۵) امام سجاد۷ نیز در فرازهایی، از شبلی پرسید:

وقتی داخل محدوده حرم شدی تصمیم گرفتی که غیبت همه مسلمانان را بر خود حرام کنی؟22 (نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰، ص۱۶۸)

- وقتی سر را تراشیدی تصمیم گرفتی خود را از همه پلیدی ها، خصوصاً از بدی هایی که به دیگران (بنی آدم) کردی، خود را پاک نمایی؟23 (نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۱۰، ص۱۷۱)

در همین راستا، یکی از آداب مهم سفر های زیارتی، به ویژه سفر حج این است که زائر پیش از تشرف، رضایت خانواده خود را کسب، و مخارج زندگی خانواده اش را تأمین کند؛ زیرا آنان حق بزرگی بر گردن انسان دارند؛ چنان که پیامبر خدا۹ در خطبه حجةالوداع فرمود: «شما را سفارش می کنم به نیکی درباره زنان... . شما بر آنان حق دارید و آنان نیز بر شما حق دارند. پوشش و روزی آنها به نیکی باید داده شود».24 (مجلسی،۱۴۱۲ق، ج ۲۱، ص۳۸۱) در بحث استطاعت برای وجوب حج، بخشی از شرایط، توانایی برای تأمین مخارج خانواده است: «شرط است در استطاعت که مخارج عائله اش را تا برگشت از حج داشته باشد؛ هرچند عائله واجب النفقه او نباشند». (امام خمینی، ۱۳۷۳ش، ص۳۹، مسئله ۳۹)

۱۲. فریب خوردن از شبهات بیگانگان

به دلیل رشد روزافزون گرایش افراد به اهل بیت:، دشمنان همواره برای پیشگیری از آن کوشیده اند. یکی از روش های آنها القای شبهه در امور دینی، به ویژه در ولایت اهل بیت: است. کسانی که عازم اماکن زیارتی هستند، شدیداً در معرض این شبهات قرار دارند. ازاین رو ائمه۷ می کوشیدند باور مردم را به دین، به ویژه جایگاه اهل بیت: تقویت کنند. در بینش امام صادق۷، زیارت و حج بدون عقیده راسخ به امامت، انسان را به توحید الهی نمی رساند. ایشان فرمود:

کسی که به کعبه به عنوان بیت الله و قبله عبادت بنگرد و حق امامت و حرمت ما را بشناسد، مانند کسی است که آگاه به حق و حرمت کعبه است. خداوند همه گناهانش را می آمرزد و همّ و غمّ دنیا و آخرت او را برطرف می سازد.25(شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص۲۰۴)

چراکه پیامبر و خاندان پاکش در همه امور اعم از اعتقادات، عبادات و اخلاق بهترین الگو و اسوه برای دیگران، و وسیله رسانیدن مردم به خداوند هستند؛ چنان که رسول خدا۹ فرمود: «ما (اهل بیت) وسیله به سوی خدا و راه وصول به رضوان الهی هستیم و ما... باب رحمت خداوند... و ریسمان محکم الهی هستیم که هر کس به آن تمسک جوید نجات یابد».26 (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج ۲۵، ص۲۳) بدین جهت هر کس برای حرکت در مسیر سعادت و خوش بختی تصمیم داشته باشد باید به آنان اقتدا کند و با الگوگیری از ایشان در همه مسائل زندگی، خود را به سرمنزل مقصود برساند. (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، خطبه ۹۷)

زیارت، فرصت ارزشمندی برای شناخت جایگاه و منزلت اهل بیت: است. به همین جهت، پذیرش ولایت اولیای معصوم مکمل فریضه حج است؛ چنان که امام باقر۷ فرمود: «ابدأواُ بِمکّةَ وَاختِموُا بِنا»؛ (شیخ صدوق،۱۴۱۳ق، ج ۲، ص۳۳۴) «از مکه آغاز کنید و به ما ختم نمایید». متون زیارتنامه ها، نشان می دهد که زیارت، مهم ترین وسیله آشنایی زائران با مسئله نبوت و امامت است و عقیده آنها را مستحکم می گرداند؛ برای مثال در زیارت امام کاظم۷ آمده است:

فَبِکُمْ تَمَّتِ النِّعْمَةُ وَاجْتَمَعَتْ بِکُمُ الْفُرْقَةُ وَبِکُمُ انْتَظَمَتِ الْکَلِمَةُ وَلَکُمُ الطَّاعَةُ الْمُفْتَرَضَةُ وَالْمَوَدَّةُ الْوَاجِبَةُ الْمُوَظَّفَةُ وَأَنْتُمْ أَوْلِیَاءُ اللهِ النُّجَبَاءُ أَحْیَا بِکُمُ الصِّدْقَ فَنَصَحْتُمْ لِعِبَادِهِ وَدَعَوْتُمْ إِلَى کِتَابِ اللهِ وَطَاعَتِهِ وَنَهَیْتُمْ عَنْ مَعَاصِی الله... . (مجلسی، ۱۴۱۲ق، ج ۹۹، ص۱۹)

با وجود شما نعمت کامل شد و اختلافات کنار رفت و سخن به نظم در آمد. اطاعت و محبت شما واجب است و شما اولیای نجیب خدا هستید و راستی به وسیله شما زنده گردید. شما برای بندگان خدا خیرخواهی نمودید و به کتاب خدا و اطاعتش فراخواندید و از گناهان نهی نمودید.

۱۳. اختلاف و پراکندگی

از حربه های دشمن برای سلطه بر مسلمانان، ایجاد اختلاف و دودستگی میان آنهاست. سفرهای زیارتی و مراسم حج و زیارت می تواند عاملی برای خنثی سازی نقشه های اختلاف افکنانه دشمنان به شمار آید؛ زیرا مناسک حج با حضور ملت های مختلف جهان، پاسخ به دعوت عمومی پروردگار عالم است که آن را به صورت یکسان در اختیار همگان قرار داده است: (اَلْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِی جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ سَوٰاءً الْعٰاکِفُ فِیهِ وَالْبٰادِ...)؛ (حج: ۲۵) «مسجدالحرامی که آن را برای همه مردم، چه مقیم و حاضر و چه مسافر، یکسان قرار داده ایم».

مسلمانان با به جا آوردن مناسک حج و برنامه های زیارتی خاصی مثل اربعین حسینی، اتحاد و یکپارچگی خود را در ابعاد بین المللی به نمایش می گذارند و نشان می دهند که همگرایی در پیروان یک مذهب منحصر نیست؛ بلکه همه مذاهب و پیروان دیگر ادیان را نیز شامل می شود؛ زیرا این مراسم ها و اجتماعات مسلمانان که مصداق آشکار تعاون،27 برادری،28 و عامل دستیابی به نصرت و امداد الهی است،29 گذشته از اینکه موجب نزدیکی قلوب مسلمانان می شود و از عوامل مهم تحقق وحدت مسلمانان جهان است، قطعاً مهم ترین عامل آگاهی، بصیرت و رشد اندیشه های سیاسی در وجود تک تک افراد نیز محسوب می شود.

بررسی ها نشان می دهد این اجتماعات بزرگ و تکرار سالانه آن باعث امیدواری دوستان، و حیرت و ناامیدی دشمنان اهلبیت: شده است. در راستای همین دستور قرآنی، پیامبر خدا۹ و ائمه اطهار: نیز همه مسلمانان را به وحدت و یکپارچگی فراخوانده و نسبت به پیامدهای زیانبار اختلاف هشدار داده اند؛ چنان که رسول خدا می فرماید: «مَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً»؛ (ابن ابی الحدید، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۱۲۳) «کسی که از جماعت، افتراق جوید، جاهل از دنیا می رود». حضرت علی۷ نیز می فرماید: «إِنَّ یَدَ اللهِ مَعَ الْجَمَاعَةِ وَإِیَّاکُمْ وَ الْفُرْقَةَ»؛ (شریف رضی، ۱۳۶۹ق، خطبه ۱۲۷) «همانا دست خدا با جماعت است و بر شماست پرهیز از افتراق و جدایی».

۱۴. سلطه مستکبران و ناتوانی مسلمانان در عرصه های اجتماعی و سیاسی

مستکبران در طول تاریخ می کوشیدند به منظور تحکیم پایه های قدرت خود، از عنصر اختلاف میان ملت ها بهره ببرند تا آنها را به پذیرش سلطه ظالمانه خود وادار کنند؛ چنان که قرآن می فرماید:

همانا فرعون [در سرزمین مصر] برتری جویی و سرکشی کرد و مردمش را گروه گروه ساخت؛ درحالی که گروهی از آنان را ناتوان و زبون گرفت، پسرانشان را سر می برید و زنانشان را [برای بیگاری گرفتن] زنده می گذاشت. بی تردید او از مفسدان بود.30 (قصص: ۴)

در زمان کنونی هم این سیاست دنبال می شود. طغیانگران و دنیاپرستان سرمایه کشورهای ضعیف را غارت می کنند، با امکانات وسیع رسانه ای در فضای حقیقی و مجازی، به ارزش های اخلاقی و اعتقادی مردم دنیا یورش می برند و با گسترش ابتذال و اباحیگری، افکار و اعتقادات مردم دنیا را به چالش می کشند.

ما معتقدیم برنامه های معنوی حج و زیارت و دیگر مراسم های دینی، از جمله اربعین، با توجه به مؤلفه هایی که ذکر می شود، می تواند عزت و اعتلای مسلمانان را به آنان برگرداند:

الف) رابطه عاطفی میان مسلمانان: مراسم های حج و زیارت به دلیل حضور پیروان مذاهب اسلامی از ملیت های مختلف، فرصت بسیار مناسب برای ابراز محبت و ایجاد روابط دوستانه با هم کیشان است. آن جدالی که در حج نباید باشد،31 جدال برادران دینی و جدال دل های معتقد به توحید با یکدیگر است. مقام معظم رهبری در پیام خود به مناسبت تعطیلی حج، اجتماع مسلمانان را از بسترهای قدرت آنان دانست و فرمود: «موسم حج... رمز عظمت و قدرت امّت اسلام در جمع فراگیر و متنوع مؤمنان در حریم کعبه و حرم پیامبر۹ و ائمه بقیع: است». (پیام مقام معظم رهبری در۷/۵/۱۳۹۹)

ب) توجه به مشترکات دینی: نقاط مشترک مسلمانان به مراتب بیشتر از امور اختلافی است؛ چنان که در برنامه های زیارتی به ویژه مناسک حج از همه مذاهب و ملیت های مختلف حضور دارند. آنها با عمل به تعالیم یک دین و دستورالعمل های یک کتاب آسمانی، دور یک کعبه طواف می کنند و یک خدا را می پرستند و به شریعت حضرت محمد۹ به عنوان آخرین پیامبر خدا عمل می نمایند و این، ظرفیت بزرگی برای نشان دادن قدرت مسلمانان است.

ج) اتحاد و انسجام مسلمانان: دعوت به وحدت، یک دستور قرآنی است که از سویی همه مؤمنان را برادر یکدیگر قلمداد، و اصلاح امور را درخواست کرده32 و از سوی دیگر، تعالیم دین و رهنمودهای الهی را به عنوان قوی ترین عامل پیوند دهنده مردم معرفی نموده است. 33

د) ایستاگی در برابر دشمنان: در منطق قرآن، عزت و اقتدار مسلمانان در گرو ایستادگی، صلابت، قاطعیت و سختگیری در برابر دشمنان و بدخواهان است. (فتح: ۲۹). از آنجا که دشمنان کینه توز بیشترین لطمه را به مسلمانان وارد ساخته اند و خداوند سلطه کفار بر مؤمنان را هرگز اجازه نداده است، (نساء: ۱۴۱) ازاین رو مسلمانان باید طبق دستور قرآن، از هم پیمانی و دوستی با آنها اجتناب، نمایند (ممتحنه: ۱) و وظیفه دوری از ستمگران را (هود: ۱۱۳) در مقام عمل اجرا کنند. (پیام مقام معظم رهبری به کنگره حج، ۷/۵/۱۳۹۹). بنابراین آنها موظف اند در کنگره جهانی حج از عملکرد دشمنان مستکبر بیزاری جسته، در برابر جنایت های آنها موضع گیری نمایند. (توبه: ۳)

برائت از مشرکین، که به معنای «بیزاری از همه بی رحمی ها و ستم ها و زشتی ها و فسادهای طواغیت هر زمان» مى باشد، یک فریضه اسلامی است؛ اما یک کار سیاسی نیز هست. مقام معظم رهبری فرمود: «اگر این فریضه الهی به صورت صحیح و مطابق با شرایط برگزار شود، این ظرفیت را دارد که زمینه قدرت، عظمت و پیشرفت مسلمانان را فراهم سازد». (بیانات مقام معظم رهبری در دیدار کارگزاران حج، ۰۸/۰۵/۱۳۹۶)

۱۵. ضعف امکانات رسانه ای مسلمانان

رسانه ابزار مهم و کارآمد دشمنان برای توسعه و ترویج افکار و اهدافشان است. مسلمانان به دلیل پشتوانه غنی و قوی فرهنگی می بایست در برابر هجمه رسانه ای دشمنان ایستادگی کنند. ازاین رو مراسم حج و زیارت، با شبکه سازی در اجتماع مسلمانان می تواند زمینه مقابله با نقشه های دشمنان را به گونه ای که گفته می شود، فراهم سازد:

الف) بهره برداری از حضور میلیونی مردم در مراسم حج و زیارت، به ویژه راهپیمایی اربعین، در جهت گفت وگو و ارتباط گیری با مسلمانان کشورهای دیگر و حتی تعامل با پیروان ادیان توحیدی حاضر در مراسم هایی مثل راهپیمایی اربعین؛

ب) تبادل پیام های ایمانی و معرفتی و بصیرت آموز فرهنگ غنی اسلام، به ویژه فرهنگ اهل بیت عصت و طهارت:، که باید در کوتاه ترین و هنرمندانه ترین بیان، و البته با استفاده از قالب های تأثیرگزار هنری به مخاطبان عرضه شود؛

ج) تأسیس اندیشکده هایی برای مطالعه و تحقیق در زمینه توسعه و ترویج علمی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان؛

د) آگاه سازی مسلمانان نسبت به نقشه های دشمنان. ویژگی های مستکبران، در قرآن و روایات، برتر بینی،34 جرم و جنایت،35 طغیان و سرکشی به ملت های ضعیف36 و... معرفی شده است. روشن است که مستکبران، همواره اهداف ذیل را تعقیب کرده اند:

یک - اسلام هراسی و ارائه چهره ای کاملاً مخدوش و مشوه از دین اسلام؛

دو - نابودی زیرساخت های کشورهای مسلمان و وابسته ساختن آنها به خود؛

سه - مصون سازی دشمن صهیونیسی.

طبیعی است که آگاهی مسلمانان به وسیله حضور در مراسم حج و زیارت و برنامه های بزرگی مثل راهپیمایی اربعین، فرصت ارزشمندی برای خنثی سازی نقشه های دشمنان، و عامل تقویت فرهنگ ایثار و فداکاری، مقاومت در جهت دین مداری و مقابله با سلطه و ستم مستکبران است و می تواند موجب اعتلای مسلمانان شود.

خاتمه و نتیجه گیری

بی شک اقتضای سفرهای زیارتی در اغلب موارد، ارتباط با دیگران است. زائر آگاه و هوشمند باید با قواعد ارتباط با دیگران و حضور در جمع آشنا باشد تا بتواند از سفر خود بهره لازم را ببرد. در این مقاله برخی از دشواری ها و آسیب هایی که ممکن است برای زائران در امور اجتماعی پیش آید و همچنین نقش حج و زیارت در توانمندسازی زائران بررسی شد. با توجه به نمونه هایی که ذکر شد، روشن گردید حضور خالصانه در حرمین شریفین و عتبات عالیات برای به جا آوردن مراسم حج و زیارت و آشنایی با آموزه های آن و کاربست صحیح آنها می تواند زائران را در غلبه بر آن مشکلات یاری رساند.

منابع:

قرآن کریم، ترجمه آیةالله مکارم شیرازی.

1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله (۱۴۰۴ق). شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید؛ تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی .
2. ابن المشهدی، محمد بن جعفر (۱۴۱۹ق). المزار الکبیر، تحقیق و تصحیح جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
3. امام خمینی، سیدروح الله (۱۳۷۳ش). توضیح المسائل (محشی)، قم، چاپ الهادی.
4. برقی، أحمد بن محمد (۱۴۱۳ق)، المحاسن، تحقیق مهدی رجائی، قم، المجمع العالمی لأهل البیت، الطبعة الأولی.
5. پیام مقام معظم رهبری به کنگره عظیم حج در تاریخ۲۲/۰۷/۱۳۹۲، و ۱۹/۰۵/ ۱۳۹۸.
6. حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق)، وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق تصحیح مؤسسه آل البیت:، قم، نشر مؤسسة آل البیت: .
7. شریف رضی، محمد بن الحسین (۱۳۶۹ق).نهج البلاغة، تحقیق سیدکاظم محمّدی و محمد دشتی، قم، انتشارات الإمام علی۷ قم، الطبعة الثانیه.
8. شیخ صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۸ق)، علل الشرائع، بیروت، دار إحیاء التراث ، الطبعة الأولی.
9. ------- (۱۴۱۳ق). کتاب من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
10. طبرسی، حسن بن الفضل (۱۳۹۲ق). مکارم الاخلاق، تحقیق محمد الحسین الأعلمی، بیروت، منشورات مؤسسة الأعلمی للمطبوعات .
11. کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۸۹ق). الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الإسلامیّه، الطبعة الثانیه.
12. کوفی اهوازی، حسین بن سعید (۱۴۰۲ق). الزهد، تحقیق غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمی.
13. گیلانی، عبدالرزاق، (گردآورنده)، (۱۴۰۰ق). مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقه، (منسوب به امام صادق۷) بیروت، اعلمی.
14. مجلسی، محمدباقر (۱۴۱۲ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمّة الأطهار:، تحقیق دار إحیاء التراث ، بیروت، دار احیاء التراث، الطبعه الأولی.
15. نوری، حسین بن محمدتقی (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل ، تحقیق مؤسسه آل البیت: ، قم، مؤسسه آل البیت:.