نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
زیارت امامان معصوم: جایگاه مناسبی برای درخواست نیاز ها و حاجت هاست. انسان هنگام نیاز توجه بیشتری به زیارت معصومان: دارد و با واسطه قرار دادن آنان به پیشگاه خداوند، نیاز ها و حاجت های خود را از خداوند طلب می کند. زیارت وسیله ای برای تقرب به خداوند و کسب بهره های فراوان دنیوی و اخروی است که از طریق توسل به زیارت شوندگان حاصل می شود. این مسئله مورد توجه قرآن نیز بوده است:
(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَةَ)؛ (مائده: ۳۵): «ای کسانی که ایمان آورده اید، از [مخالفت فرمان] خدا بپرهیزید و وسیله ای برای تقرب به او بجوئید».
قمی در تفسیرش ذیل بیان معنای «وسیله» یادآور می شود که به واسطه آن به خداوند تقرب جوئید: (قمی، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۱۶۸) همچنین طبق حدیثی، رسول خدا۹ امامان از نسل امام حسین۷ را وسیله دانسته و اطاعت آنان را اطاعت خداوند، و سرپیچی از فرمان آنان را سرپیچی از فرمان خدا به شمار آورده و آنان را عروة الوثقی و وسیله به سوی خداوند معرفی کرده است. (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۶۳)
زیارت از مراتب مهم توجه، تمایل و اتصال به پیامبر۹ و اهل بیت: است که وسیله و واسطه ما برای رسیدن به خداوند به شمار می آید و زائر از طریق این واسطه ها می تواند نیاز های خود را از خداوند طلب کند. از مهم ترین نیاز های انسان، رسیدن به کمال و تعالی و رشد اخلاقی است. از آنجا که اهل بیت: بهترین مربیان اخلاق اند، زائر با حضور کنار مزار نورانی آنان و با بهره گیری از آموزه های اخلاقیِ مطرح شده در زیارتنامه ها و نیز توجه به سیره و گفتار معصومان: و عمل به آنها، زمینه را برای رشد اخلاقی خود فراهم می کند.
قرآن کریم (بقره: ۱۲۹ و ۱۵۱؛ آل عمران: ۱۶۴؛ جمعه: ۲) یکی از اهداف رسالت انبیا: و بعثت پیامبر اسلام۹ را تزکیه و تربیت اخلاقی انسان ذکر کرده است. تزکیه از مقاصد و اهداف میانی اخلاق است که برای نیل به هدف غایی (سعادت و قرب به خدا) ضرورت دارد (ر.ک: ابن مسکویه رازی، ۱۴۳۶ق، ص۱۷۸ - ۱۷۹؛ غزالی، بی تا، ص۲۵۴؛ نراقی، بی تا، ج۱ ، ص۳۴ و ۱۶۳) و اعم از تطهیر از عقاید فاسد و تطهیر از رذائل اخلاقی است. (فخر رازی، ۱۴۲۰ق، ج۳۱ ، ص۱۳۷؛ مکارم شیرازی، ۱۳۷۴ش، ج۲۶ ، ص۴۰۵)
با هدایت پیامبران روح مردم از لوث آلودگی ها پاک می شود و در سایه احکام دینی، اجتماع انسانی از رذائل اعتقادی، اخلاقی و اعمال زشت و ناروای اجتماعی مبرا مى گردد و در زندگی فردی و اجتماعی به مدارج عالی انسانی و کمالات دست می یابد. (سیدقطب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۱۳۹؛ امام خمینی، ۱۳۷۸ش ب، ج۱۴، ص۳۹۳) استمرار این هدف پس از رسالت رسول خاتم۹ بر عهده امامان: بوده است؛ چنان که گفتار و رفتار آنان مشحون از اخلاقیات، از جمله آموزه های اخلاق اجتماعی، است. این نقش در زیارتنامه های آنان نیز بیان شده است؛ براى مثال در زیارت جامعه آمده است:
وَأَوْفَى عَهْدَکُمْ وَأَصْدَقَ وَعْدَکُمْ کَلَامُکُمْ نُورٌ وَأَمْرُکُمْ رُشْدٌ وَوَصِیَّتُکُمُ التَّقْوَى وَفِعْلُکُمُ الْخَیْرُ وَعَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَسَجِیَّتُکُمُ الْکَرَمُ وَشَأْنُکُمُ الْحَقُّ وَکَلَامُکُمُ الصِّدْقُ وَطَبْعُکُمُ الرِّفْقُ وَقَوْلُکُمْ حُکْمٌ وَحَتْمٌ.... (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۹؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۱۰۰)
در زیارت حضرت فاطمه زهرا۳ نیز ذکر شده است:
السَّلَامُ عَلَی الطَّاهِرَةِ الْحَمِیدَةِ، وَالْبَرَّةِ التَّقِیَّةِ الرَّشِیدَةِ، النَّقِیَّةِ مِنَ الْأَرْجَاسِ، الْمُبَرَّاةِ مِنَ الْأَدْنَاسِ... مُرَبِّیَةِ الْأَیْتَامِ، الْعَارِفَةِ بِالشَّرَائِعِ وَالْأَحْکَامِ، وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ. (ابن مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۱۰۴)
مفاهیم
۱. اخلاق
«اخلاق»، جمع «خُلق»، از ریشه «خ ل ق»، (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۱۳) و در اصل دارای دو معناست: یکى به معنای تقدیر و اندازه گیری و دیگرى به معنای نرمی و لطافت چیزی. (همان) راغب اصفهانی آن را به معنای سرشت باطنی انسان می داند که با دیده بصیرت درک می شود؛ در مقابل خَلق، که با شکل ظاهری دیده می شود. (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص ۲۹۶-۲۹۷) خُلق نیز به معنای خوی، طبع و سیرت است. (فراهیدی، ۱۴۱۰ق، ج۴، ص۱۵۱؛ ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۱۳) عالمان اخلاق، خُلق را صفت نفسانی راسخ می دانند که انسان، افعال و کردار متناسب با آن را بی درنگ انجام می دهد. (نصیر الدین طوسی، ۱۴۱۳ق، ص۶۴؛ نراقی، بی تا، ج۱، ص۵۵؛ امام خمینی، ۱۳۷۸ش الف، ص ۵۱۰) این صفت ممکن است فضیلت و منشأ رفتار خوب، یا رذیلت و منشأ کردار زشت باشد. (نصیر الدین طوسی، ۱۴۱۳ق، ص۱۵؛ امام خمینی، ۱۳۷۸ش الف، ۵۱۰) مقام معظم رهبرى مدظله اخلاق را پروراندن صفات نیک و خلقیات فاضله در دل و انعکاس آن در عمل مى داند. (بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار عمومی بسیجیان ۶/۱/۱۳۸۵)
۲. اخلاق اجتماعی
اخلاق اجتماعى، صفات و ملکاتى است که درباره بشر و اجتماع مطرح مى شود؛ به طورى که اگر فرضاً جامعه و اجتماعى در کار نباشد آن صفات مفهومى ندارد و تحقق نمى پذیرد؛ مانند سخاوت، وفاى به عهد، تواضع و فروتنى، عدالت، حلم و بردبارى، انصاف، صداقت و راستى، امانتدارى، ایثار و گذشت، رعایت ادب و... . (جزایری، ۱۳۸۸ش، ص۲۳؛ شیروانی، ۱۳۷۹ش، ص۱۷۱؛ احمدپور، ۱۳۸۵ش، ص۲۳)
۳. زیارت
«زیارت» از ریشه «ز و ر»، و در اصل به معنای تمایل و عدول است. (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۶؛ مصطفوی، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۳۶۴) طبق این معنا زائر به کسی گفته می شود که هنگام زیارت مزور، در حقیقت به سوی او میل پیدا کند و از دیگران عدول نماید. (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص ۳۶) برخی از واژه پژوهان به قسمت بالای سینه، زَور گفته (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۶؛ ابن منظور، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۳۳) و از این باب زیارت را به معنای ملاقات رودررو و سینه به سینه یا به اصطلاح همان چهره به چهره دانسته اند. (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۶-۳۸۷)
زیارت در اصطلاح به معنای راهیابی و حضور زائر نزد مزور است: «الزیارة عبارة عن حضور الزائر لدی المزور». (سبحانی، ج۴، ص۲۶۱؛ همو، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۲۵۴) این معنا اعم از حضور قلبی و جسمی است و ارتباط قلبی زائر با مزور را نیز شامل می شود؛ چنان که برخی زیارت را به معنای حرکت قلبی و جسمی به سوی مزور جهت اکرام و تعظیم و بزرگداشت مقام او و انس و الفت با او دانسته اند. (طریحی، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۳۲۰؛ فیومی، بی تا، ج۱، ص۲۶۰)
اهمیت اخلاق اجتماعی
رعایت اخلاق، مهم ترین و اساسی ترین رکن در روابط اجتماعی است و ریشه رفتارها و اعمال انسان را تشکیل می دهد؛ به تعبیر دیگر اخلاقْ شمایل درونی و فضیلت های انسانی است که به اعمال و رفتار های انسان جهت می دهد. بنابراین رفتار و تعاملات انسان با دیگران، ظهور و تجلی اخلاق درونی اوست.
اخلاق در بُعد فردی از سویى می تواند روحی آرام و سالم برای انسان به ارمغان بیاورد و از سوی دیگر او را دچار بیماری و تنش و ناآرامی کند. انسان هایی که دارای اخلاق شایسته اند نه تنها رفتارشان شایسته است، بلکه از انواع بیماری های روحی مصونیت دارند. ازاین رو رسول خدا۹ رساندن جامعه به کمال اخلاقی را از اهداف رسالت خویش برمی شمارد: «انما بعثت لاتمم مکارم الاخلاق». (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۳۸۲)
اخلاق اجتماعی تنظیم کننده روابط میان افراد است و خلق وخوی انسان در تعاملات اجتماعی را نشان می دهد؛ به عبارتى اخلاق اجتماعی رفتارهای نیکی است که انسان در تعامل با دیگران دارد. نحوه معاشرت با مردم و گروه ها و طبقات مختلف اجتماعی و رعایت اصول و آداب اخلاقی در روابط با دیگران، از بخش های مهم علم اخلاق است. در روایات بسیاری بر رعایت اصول اخلاق اجتماعی و آداب معاشرت تأکید، و مصادیق متعددی برای آن بیان شده است. (ر.ک: کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۵)
اصلاح و رشد رفتار های اجتماعی و رعایت اخلاق در آداب معاشرت و تعامل با دیگران، جامعه را صالح می گرداند، بسیاری از هنجارشکنی ها و رفتار های نا متوازن اخلاقی را از بین می برد و در یک رابطه متقابل، حرکت جامعه را در جهت کمال و حفظ ارزش های انسانی و اخلاقی قرار می دهد. در نتیجه با رعایت اخلاق اجتماعى، زمینه ها و شرایط رسیدن به یک جامعه ایده آل و مدینه فاضله اخلاقی فراهم می شود.
سیره اهل بیت: بر رعایت اخلاق اجتماعی استوار بوده که بیانگر اهمیت این موضوع در داشتن یک جامعه سالم است؛ چنان که در زیارت حضرت رسول۹، ایشان رئوف و مهربان با مؤمنان معرفی شده است: «وَانَّکَ قَدْ رَؤُفْتَ بِالْمُؤْمِنِینَ، وَغَلُظْتَ عَلَی الْکافِرِینَ»؛ (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۵۱؛ ابن قولویه قمى، ۱۴۱۷ق، ص۴۹؛ کفعمی، ۱۳۸۳ق، ص۲۷۶) «همانا تو به مؤمنان، رأفت (مهربانی) کردی و به کافران، درشتی نشان دادی». قرآن کریم نیز همین اوصاف را برای پیامبر۹ به کار برده است:
- (مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْکُفَّارِ رُحَماءُ بَیْنَهُمْ) . (فتح: ۲۹)
محمد پیامبر خداست و کسانى که با اویند بر کافران سختگیر، و با یکدیگر مهربانند.
- (لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ). (توبه: ۱۲۸) قطعاً برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید به [هدایت] شما حریص، و نسبت به مؤمنان، دلسوز و مهربان است.
این آیه (آیه ۱۲۸ سوره توبه) بیانگر حد اعلای ارتباط اخلاقی پیامبر۹ با مردم است؛ که گویى پاره اى از جان مردم و از روح جامعه در شکل پیامبر۹ ظاهر شده است. به همین دلیل ایشان تمام دردهاى آنها را مى داند، از مشکلات آنان آگاه است، در غم ها و اندوه ها با آنان شریک است، به شدت از رنج هاى آنان رنج مى برد و اصرارش بر هدایت مؤمنان و جنگ هاى طاقت فرسا به جهت رهایی آنان از چنگال ظلم و ستم و گناه است. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۲۰۶-۲۰۷)
آموزه های اخلاق اجتماعی در زیارت در دو ساحت قابل ارزیابی است: نخست آموزه های اخلاق اجتماعی در آداب و شرایط زیارت؛ دوم آموزه های اخلاق اجتماعی در آثار زیارت.
۱. آموزه های اخلاق اجتماعی در آداب و شرایط زیارت
ارزش های دینی با اخلاق ناشایست قابل جمع نیست. رفتارها، مناسک و عبادات زمانی ارزش تلقی می شوند که با آموزه های اخلاقی همراه باشند. زیارت یکی از ارزش های دینی است که پیوند وثیقی با اخلاق دارد؛ چنان که اخلاق مداری و برخورداری از رفتارهای اخلاقی، به ویژه اخلاق اجتماعى، از مهم ترین آداب و شرایط زیارت، و از مؤلفه های تأثیرگذار در بهره مندی کامل آن است و زائر هنگام ورود به مشاهد مشرفه ناگزیر باید برخی از گزاره های اخلاق اجتماعی را رعایت کند؛ از جمله:
الف) رعایت ادب
طبق باور شیعه، امامان معصوم: از حیاتی جاودانه برخوردارند و تفاوتی در زمان حیات و ممات آنها وجود ندارد؛ چنان که قرآن کریم می فرماید:
(بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحینَ بِما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ). (آل عمران: ۱۶۹-۱۷۰) «زنده اند که نزد پروردگارشان روزی داده می شوند. به آنچه خداوند از فضل خود به آنان داده است شادمان اند».
بنابراین نسیم الطاف آنان بر زائران می وزد و پرتو هایی از نورشان بر آنان می تابد. (ر.ک: نراقی، بی تا، ج۳، ص۳۹۸ - ۳۹۹؛ بهاری همدانی، ص۴۲)
وجود ملکوتی امام پیوسته حاضر و ناظر اعمال و رفتار ماست؛ چنان که در زیارت جامعه از آنان با عنوان «وَشُهَدَاءَ عَلَی خَلْقِهِ» (گواهان بر مردم) و «وَشُهَدَاءُ دَارِ الْفَنَاءِ» (گواهان دار فانی دنیا) یاد شده است. (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۶-۳۰۷) همچنین از برخی از روایات استفاده می شود که پیامبر و امام در زمان حیات و ممات خود ناظر اعمال بندگان هستند. (ر.ک: کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۹؛ ابن قولویه قمى، ۱۴۱۷ق، ص۴۰) آیت الله جوادی در تبیین این روایات، اجر و آثار زیارت در دوران حیات و مرگ آنان را یکسان مى داند و مى نویسد که از این جهت لازم است زائر به گونه ای در حرم شریف آنان حضور یابد که اگر زنده می بودند در کنارشان حضور مى یافت. (جوادی آملی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۶)
حضور در زیارتگاه ها تنها با جسم و بدن نیست، بلکه انسان با امام معصوم قرب معنوی و روحی پیدا می کند. از این رو زائر باید خود را در محضر امام۷ بداند و امام را ناظر و مراقب رفتارش ببیند. فیض کاشانی نیز حرم های شریف ائمه: را مشهد ارواح بلند و مقدس آنان مى داند. (فیض کاشانی، ۱۴۲۳ق، ص۲۸۸)
بنابراین از گزاره های اخلاق اجتماعی در آداب زیارت، رعایت ادب در مشاهد مشرفه اهل بیت: است. زائر باید در همه مراحل زیارت با کمال ادب و متانت رفتار کند و از هرگونه رفتاری که به لحاظ اخلاقی و عرفی، موجب اسائه ادب در محضر زیارت شونده باشد پرهیز نماید؛ از هرگونه صحبت کردن و گفت وگو که خلاف ادب زیارت باشد بپرهیزد؛ به ویژه غیبت و تهمت که افزون بر اسائه ادب، گناه و معصیت است. ازاین رو قرآن کریم به مؤمنان فرمان می دهد در حضور پیامبر۹ صدای خود را بلند نکنند:
(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِى وَلا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَأَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ) (حجرات: ۲)
اى کسانى که ایمان آورده اید، صدایتان را بلندتر از صداى پیامبر مکنید و همچنان که بعضى از شما با بعضى دیگر بلند سخن مى گویید با او به صداى بلند سخن مگویید. مبادا بى آنکه بدانید کرده هایتان تباه شود.
این دستور درباره حرم ائمه:، به ویژه حرم امیر مؤمنان علی۷ که به منزله نفس پیامبر است، نیز جاری است؛ (بهاری همدانی، ۱۳۶۱، ص۴۳) چراکه آنان در همه احکام و حرمت ها با پیامبر۹ مساوی اند.
علامه مجلسی معتقد است رعایت ادب و احترام در روضه های منوره پیامبر۹ و اهل بیت: باید همانند رعایت آداب و تعظیم و تکریم آنان در زمان حیاتشان باشد. (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۱۲۵) ازاین رو هرگونه بلند کردن صدا در کنار مرقد ائمه:، حتی اگر برای عبادت باشد، منافی احترام است و موجب هتک حرمت آنان می شود؛ مگر در جایی مانند اذان که بلند بودن صدا ترجیح دارد. (مامقانی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۲۲۴)
افزون بر موارد یادشده، شیعه تربت مطهّر اهل بیت: و اولیاى الهی را مقدس می داند. ازاین رو باید به تناسب قداست آن مکان و جایگاه، شئون آنجا را رعایت کرد؛ چنان که خدوند به حضرت موسی۷ فرمان می دهد در سرزمین مقدس «طوی» کفش های خود را به نشانه تواضع و رعایت ادب در آورد: (فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً). (طه: ۱۲)
ب) وقار و طمأنینه
آرامش و وقار هرچند امری قلبی و درونی، و از گزاره های اخلاق فردی است، اما در رفتار خارجی انسان ظهور و بروز دارد. به هر میزان انسان از آرامش و اطمینان قلبی بیشتری برخوردار باشد رفتار وی سنجیده تر و با تأنی و متانت بیشتری همراه می شود. در نقطه مقابل، رفتار شتاب زده نشانگر باطن آشفته و قلبی ناآرام و مضطرب است.
طمأنینه در حقیقت، سکون نفس و عدم دلهره و بی تابی و اضطراب آن است که با یقین حاصل می شود؛ (مدنی، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۱۴۹؛ حقی بروسوی، بی تا، ج۱۰، ص۴۳۱؛ ر.ک: ابن عاشور، ۱۴۲۰ق، ج۳۰، ص۳۰۲؛ طباطبایی، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۳۵۳) اما اضطراب بر پایه شک است. (بغوی، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۲۰؛ طبرسی، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۴۹۱؛ میبدی، ۱۳۷۱ش، ج۱۰، ص۴۸۹) ازاین رو می توان گفت رفتار همراه با وقار و طمأنینه هنگام زیارت، از شناخت و معرفتِ مزور سرچشمه می گیرد؛ به هر میزان معرفت انسان نسبت به امام۷ و مشاهد مشرفه بیشتر باشد سکون، آرامش و وقار در رفتار وی بیشتر نمایان می شود. در حقیقت تأنی و متانت در رفتار، نوعی رعایت ادب در حضور امام۷ است.
از جمله آداب زیارت این است که انسان به آرامی و با گام های کوتاه به سمت مزور حرکت کند و با آرامش و وقار و تأنی وارد مرقد های منور امامان معصوم: شود. طبق گزارشی از صفوان جمال، وی در سفری همراه امام صادق۷ بود. هنگام گذر از شهر کوفه، امام دستور داد توقف کنند و فرمود اینجا قبر جدّم، امیر مؤمنان۷، است. سپس حضرت غسل کرد و لباس دیگری پوشید و به صفوان نیز دستور داد که همانند وی رفتار کند. آن گاه امام هنگام حرکت به سمت قبر مطهّر فرمود: «گام هایت را کوتاه بردار و نگاهت را به زمین فرو انداز». خود نیز با همین حالت، درحالی که سکینه و وقار بر آن دو حاکم بود، به زیارت قبر مطهّر امیر مؤمنان۷ نائل شدند. (دیلمی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۴۴۱) امام هادی۷ نیز هنگام آموختن زیارت جامعه به موسی بن عبدالله نخعی یادآور می شود که پیش از قرائت زیارتنامه، با مشاهده روضه منور سی مرتبه تکبیر بگوید و سپس با گام های آهسته و با وقار مقداری جلو برود و دوباره سی مرتبه تکبیر بگوید و پس از آن با تأنی و وقار نزدیک قبر برود و چهل مرتبه تکبیر بگوید و آن گاه قرائت زیارتنامه را آغاز کند. (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۵)
ج) اذن دخول
از دیگر آموزه های اخلاق اجتماعی و آداب معاشرت، رعایت حفظ حریم و حدود دیگران است. انسان اجازه ندارد بدون رضایت و اجازه دیگران وارد حریم خصوصی آنان شود؛ قرآن کریم به مؤمنان فرمان می دهد تا وقتی به آنان اجازه داده نشده، وارد خانه های پیغمبر۹ نشوند: (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِى إِلاَّ أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ). (احزاب: ۵۳) این موضوع درباره حرم پیامبر یا اهل بیت: نیز مصداق دارد و لازم است پیش از ورود به آنها، از آنان اجازه گرفته شود.
اذن دخول پیوند وثیقی با رعایت ادب و تواضع و فروتنی دارد؛ چراکه از سویى نوعی رعایت ادب و ادای احترام محضر مزور است. و از سوی دیگر، دل را آماده حضور می کند تا با معرفت و خشوع و تواضع نزد قبور اهل بیت: حضور یابد؛ چنان که از شهید ثانی نقل شده است که زائر پیش از ورود به مشاهد مشرفه، بر درگاه حرم بایستد و با دعا و استغاثه، اذن بطلبد و اگر در دل خود خشوع و تکسّری احساس کرد داخل شود؛ وگرنه زمانی را انتخاب کند تا رقت قلب و خشوع حاصل شود. ازاین رو کفعمی در بلد الامین یادآور می شود که برای ورود به هریک از مشاهد مشرفه باید ابتدا اجازه ورود بگیریم و بگوییم:
اللَّهُمَّ إِنِّى وَقَفْتُ عَلَى بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ بُیُوتِ نَبِیِّکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَآلِهِ وَقَدْ مَنَعْتَ النَّاسَ أَنْ یَدْخُلُوا إِلَّا بِإِذْنِه... وَإِنِّى أَسْتَأْذِنُکَ یَا رَبِّ أَوَّلًا وَأَسْتَأْذِنُ رَسُولَکَ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ ثَانِیاً وَأَسْتَأْذِنُ خَلِیفَتَکَ الْإِمَامَ الْمَفْرُوضَ عَلَىَّ طَاعَتُهُ... وَالْمَلَائِکَةَ الْمُوَکَّلِینَ بِهَذِهِ الْبُقْعَةِ الْمُبَارَکَةِ ثَالِثاً. (کفعمی، ۱۳۸۳ق، ص۲۷۶)
گرفتن اذن دخول، افزون بر رعایت مسائل اخلاقی و آداب اجتماعی، نقش مؤثری در افزایش معرفت و ایمان انسان دارد. این امر با توجه و دقت در محتوای زیارتنامه ها و اذن دخول های واردشده به خوبی قابل استفاده است.
د) تواضع و فروتنی
از مهم ترین آموزه های اخلاق اجتماعی در آداب زیارت، تواضع و فروتنی است. منشأ و عامل این فضیلت اخلاقی، شناخت و معرفت ائمه: است. به باور شیعه، امامان: از حال زائران خود و نیت آنان آگاه اند، سؤالات، تضرعات و توسلات آنان را می شنوند و به جهت رأفت و رحمتی که نسبت به زائران و دوستان خود دارند، آنان را از نسیم لطف و رشحات انوار خود بهره مند می سازند. افزون بر آن، در برآوردن حاجت ها، موفقیت در کارها، آمرزش گناهان و برطرف ساختن رنج ها و مشکلات نزد خداوند شفاعت و وساطت می کنند. (ر.ک: نراقی، بی تا، ج۳، ص۳۹۸ - ۳۹۹) بنابراین از ثمرات چنین معرفت و باوری، تواضع و فروتنی در حضور ائمه: است و از آنجا که حیات و ممات آنان یکسان است، از مهم ترین آداب زیارت آن است که زائر با کمال فروتنی و تواضع در مشاهد مشرفه حضور یابد؛ چنان که عالمان دینی توصیه کرده اند که برای ورود به هر یک از مشاهد مشرفه، ضمن یادآوری و درک عظمت و بزرگی مقام آن معصوم۷ و جلالت و منزلت ایشان و حقی که به واسطه هدایت و ارشاد مردم بر آنان دارند، نهایت تواضع و فروتنی و خضوع و انکسار را داشته باشید. (ر.ک: نراقی، بی تا، ج۳، ص۴۰۱-۴۰۴)
۲. آموزه های اخلاق اجتماعی در آثار زیارت
بین آموزه های اخلاق اجتماعی و زیارت یک رابطه دوسویه برقرار است:
از سویى این آموزه ها نقش مؤثری در بهره گیری حد اکثری از زیارت دارد و در حقیقت شرط کمال زیارت به شمار می رود؛ به ویژه در زیارت معصومین: که شرط حضور در مشاهد مطهّر آنان رعایت الگوهای اخلاقی است. بنابراین به هر میزان که رعایت آموزه های اخلاقی، به ویژه تعالیم اخلاق اجتماعی، بیشتر باشد بهره گیری از زیارت بیشتر و کامل تر می گردد؛
از سوی دیگر زیارتِ کامل و با رعایتِ آداب و شرایط نیز می تواند عامل و زمینه ای برای متخلق شدن به آداب و اخلاق اجتماعی باشد و در حقیقت روح انسان را به گونه ای آماده کند که مستعد رعایت و برخورداری از آموزه های اخلاق اجتماعی گردد.
انسان ضمن انجام دادن زیارت و حضور معنوی نزد امام۷ و توجه به سیره و گفتار آنان و نیز توجه به مفاهیم ارزشمند زیارتنامه ها که به توصیف مزور می پردازد، آنان را الگوی خود قرار مى دهد و مى کوشد اخلاق خود را به اخلاق آنان نزدیک کند. این دسته از آموزه ها نیز در دو بخش ارزیابی می شود: نخست تأثیر اخلاق اجتماعی در بهره مندی از زیارت؛ دوم تأثیر زیارت در تقویت تعالیم اخلاق اجتماعی در انسان، که در این صورت زیارت به عنوان زمینه و عامل متخلق شدن به بسیاری از آداب و اخلاق اجتماعی به شمار می آید.
الف) آثار آموزه های اخلاق اجتماعی در بهره گیری حد اکثری از زیارت
اخلاق مداری و رعایت الگوهای اخلاقی و هنجاری، از مهم ترین شرایط کمال زیارت است و رابطه مستقیمی با بهره مندی انسان از زیارت دارد. زیارت معصوم۷ دارای ظرفیتی است که می تواند انسان را به رشد و کمال برساند؛ به عبارتى زیارت معصومان: یک سفر معنوی است که اگر با شرایط کامل انجام شود، قابلیت و ظرفیت آن را دارد که زائر را با برداشتن هر قدمى، به مراتبی از رشد و کمال برساند و این خود محرکی نیرومند جهت تقویت انگیزه انسان در این سفر معنوی است. البته نیل به این مقام و رشد و کمال، برای هر زائری امکان پذیر نیست و صِرف زیارت معصوم۷ چنین قابلیتی را برای انسان فراهم نمی کند؛ بلکه رسیدن به چنین مقامی، مستلزم شرایط، آداب و مراقبت هایی است که در مراحل مختلف این سفر معنوی باید رعایت شود. انسان باید این آمادگی را در خودش ایجاد کند که با هر قدمى که برای زیارت برمی دارد، یک گام به خدا نزدیک شود. برخورداری از شماری از فضائل اخلاقی، به ویژه آموزه های اخلاق اجتماعی، از جمله این شرایط است؛ مانند: خدمت به بندگان خدا و تعاون و همکاری؛ چنان که ابان بن تغلب مى گوید:
سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ۷ یَقُولُ: مَنْ طَافَ بِالْبَیْتِ أُسْبُوعاً کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ سِتَّةَ آلَافِ حَسَنَةٍ وَمَحَا عَنْهُ سِتَّةَ آلَافِ سَیِّئَةٍ وَرَفَعَ لَهُ سِتَّةَ آلَافِ دَرَجَةٍ. [قَالَ وَزَادَ فِیهِ إِسْحَاقُ بْنُ عَمَّارٍ] وَقَضَى لَهُ سِتَّةَ آلَافِ حَاجَةٍ [قَالَ] ثُمَّ قَالَ وَقَضَاءُ حَاجَةِ الْمُؤْمِنِ أَفْضَلُ مِنْ طَوَافٍ وَطَوَافٍ حَتَّى عَدَّ عَشْراً. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۹۴)
شنیدم که امام صادق۷ فرمود هرکس هفت بار خانه خدا را زیارت کند، خداوند برای او شش هزار حسنه می نویسد و شش هزار گناه از نامه عمل او محو می کند و مقام او را شش هزار درجه بالا می برد و [یادآور می شود که اسحاق بن عمار اضافه کرده است که] شش هزار حاجت او را برآورده می کند. سپس [می گوید که] امام صادق۷ [در ادامه] فرمود پاداش برآوردن حاجت مؤمن، برتر از این طواف و دو برابر آن تا ده برابر است.
از مجموعه تعالیم اسلامى و سیره اولیا: استفاده مى شود که پس از اداى فرایض، بالاترین وسیله براى تقرّب به خداوند متعال، تعاون و همکاری و خدمت به مردم، به ویژه خدمت به مؤمنان و صالحان، است. اولیاى خداوند همواره در خدمت مردم بودند و شخصاً در رفع حوائج آنان اقدام مى کردند. همچنین در بیان مفهوم زیارت نیز گذشت که زیارت نوعی ارتباط جسمی و قلبی با امام است. بنابراین به هر میزان تعالیم اخلاقی در نهاد انسان کمال یابد انس با امام و در نتیجه بهره مندی از زیارت بیشتر می شود؛ چنان که رسول خدا۹ فرمود:
أقربکم غدا منّى فى الموقف أصدقکم للحدیث وأدّاکم للأمانة وأوفاکم بالعهد وأحسنکم خلقا وأقربکم من النّاس. (طوسی، ۱۴۱۴ق، ص۲۲۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۲، ص۸۴)
نزدیک ترین شما به من در روز قیامت کسانى هستند که در گفتار راستگوتر و در امانتدارى استوارتر و در عهد و پیمان باوفاتر و در اخلاق نیکوتر و نسبت به مردم نزدیک تر و خدمتگزارتر باشند.
ب) تأثیر زیارت در تقویت آموزه های اخلاق اجتماعی در انسان
زیارت تبلور بسیاری از آموزه های اخلاق اجتماعی است و اگر با آداب و شرایط کامل انجام شود نقش مؤثری در بروز و ظهور آموزه های اخلاق اجتماعی در انسان دارد. زیارت می تواند باطن و سیرت انسان را اصلاح کند و از آنجا که رفتار اجتماعی متأثر از اخلاق فردی است، اصلاح خلق و سیرت می تواند تأثیر بسزایی در رفتار انسان و تعامل او با دیگر انسان ها داشته باشد. بسیاری از اصول اخلاق فردی، ارتباط وثیقی با مناسبات اجتماعی انسان و ارتباط او با دیگران دارد که آثار آن را می توان در تعاملات با دیگران مشاهده کرد.
زندگی و سیره اهل بیت: نشان می دهد که کمال اخلاقی و سیرت باطنی آنان به خوبی در رفتار و تعاملاتشان با مردم ظهور و بروز داشته و زندگی آنان جلوه ای کامل از همه گزاره های اخلاق اجتماعی بوده است. ازاین رو مردم آنها را در سختی ها و خوشی های زندگی یار و همراه خود می دانستند. آنان حتی در برابر بدخُلقی ها و رفتار های ناپسند برخی از افراد، برخوردی کریمانه و از روی لطف و محبت داشتند و مى کوشیدند ضمن حفظ کرامت و شخصیت مردم، با ملاطفت و مهربانی با آنان رفتار کنند. این سیره و رفتار معصومان:، در زیارتنامه ها به عنوان الگویی برای مؤمنان معرفی شده است. ازاین رو مؤمنان نیز وظیفه دارند که پیامبر۹ و اهل بیت: را در همه شئون زندگی الگو و اسوه خود قرار دهند و رفتار خود را نزدیک و همسان رفتار آنان کنند؛ چراکه در زیارت جامعه کبیره، راه شناخت و توجه به خداوند از طریق اهل بیت: معرفی شده است:
مَنْ أَرَادَ اللهَ بَدَأَ بِکُمْ وَمَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْکُمْ وَمَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِکُمْ؛ (شیخ صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۸) هرکس خدا را بخواهد، از شما شروع می کند و هرکس معتقد به یگانگی خدا باشد، از شما می پذیرد و هرکس خدا را قصد کند، به شما رو می آورد.
بنابراین زیارت اگر با معرفت و شناخت مزور همراه باشد، زائر مى کوشد با الگوبرداری از اخلاق و سیره معصومان: اخلاق و رفتار خود را متناسب با رفتار آنان قرار دهد؛ چنان که در فرازی از زیارت عاشورا، زائر از خداوند درخواست می کند زندگی و مرگش را بر مدار ولایت پیامبر۹ و اهل بیت: قرار دهد: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ مَحْیَاى مَحْیَا مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَمَمَاتِى مَمَاتَ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ».
رفتار بسیاری از زائران هنگام زیارت نیز نشان از تلاش آنان برای ایجاد سنخیت بین خود و مزور (امام یا امامزاده ای که زیارت می کند) است؛ به طوری که مى کوشند به نوعی رفتار و عمل خود را شبیه زیارت شونده قرار دهند. بسیاری از افرادى که به زیارت می روند حتی اگر در حالت عادی به رذائل اخلاقی گرفتار باشند، هنگام زیارت مى کوشند از این رذائل دوری کنند. استمرار چنین حالاتی می تواند ملکه دوری از گناه را در وجود انسان نهادینه کند و منشأ بسیاری از رفتار ها و تعاملات مطلوب او در جامعه گردد. بنابراین توجه به سیره و رفتار معصومان: و تعامل آنان با مردم می تواند تأثیر شگرفی در رفتار انسان و اصلاح تعاملات اجتماعی او داشته باشد.
در زیارتنامه ها مصادیق متعددی از گزاره های اخلاق اجتماعی بیان شده که نشانگر سیره اخلاقی معصومان: در تعامل با مردم است و ما می توانیم با الگو قرار دادن آنها، رفتار و منش اخلاقی و اجتماعی خود را بازسازی کنیم؛ از جمله:
یک-رفق و مدارا
از آموزه های اخلاق اجتماعی که از زیارت معصومان: برای انسان حاصل می شود رفق و مداراست. این آموزه از پرکاربرد ترین نقش های اهل بیت: در برخورد با دیگران به شمار می آید؛ چنان که قرآن کریم آن را از شئون پیامبر۹ و از مهم ترین مزایای اخلاقی آن حضرت دانسته است:
(فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ). (آل عمران: ۱۵۹) پس به [برکت] رحمت الهى با آنان نرمخو [و پرمهر] شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پیرامون تو پراکنده مى شدند.
خداوند در این آیه به نرمش کامل پیامبر۹ و انعطاف او در برابر افراد نادان و گنه کار اشاره می کند که به رغم اینکه از فرمان او تمرّد کردند، بر آنان سخت نمی گرفت؛ بلکه با رأفت و رحمت خود از آنان دل جویی می کرد. (حسینی شاه عبدالعظیمی، ۱۳۶۳ش، ج۲ ، ص۲۸۳)
مفسران در بیان سبب نزول این آیه گفته اند پس از جنگ احد گروهی از مسلمانان که از میدان جنگ فرار کرده بودند، گرد پیامبر جمع شدند و با اظهار ندامت تقاضاى عفو و بخشش کردند. آیه فوق نازل شد و پیامبر را به نرمش و خوشرفتاری با آنان فراخواند و دستور عفو عمومی آنان را صادر کرد (شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱ ، ص۳۹۶؛ مکارم شیرازی، ۱۳۷۴ش، ج۳ ، ص۱۴۰-۱۴۱)؛ چنان که رسول خدا۹ می فرماید: «أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدَارَاةِ النَّاسِ کَمَا أَمَرَنِی بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ»؛ (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۱۷) «پروردگارم مرا به مدارا با مردم دستور داد؛ همان گونه که به انجام واجبات مأمور بودم».
در زیارت جامعه کبیره نیز رفق و مدارا با مردم، از ویژگی های اهل بیت: معرفی شده است: «وَشَأْنُکُمُ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ وَالرِّفْقُ»؛ (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۹) «شأن شما اهل بیت: این است که با حق و راستگویی و درست کرداری همراه هستید و با مردم در امور مختلف مدارا می کنید»
دو-حلم و بردباری
حلم و برباری از دیگر تعالیم اخلاق اجتماعی است که زائر می تواند به واسطه زیارت معصومان: کسب کند. قرآن کریم رسول خدا۹ را به رفتاری حلیمانه همراه با عفو و گذشت از مشرکان فرامی خواند: (فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمیلَ). (حجر: ۸۵) همچنین در آیه ای بندگان را به حلم فراخوانده است: (وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا). (نور: ۲۲؛ ر.ک: راغب اصفهانی، ۱۳۷۳ش، ص۳۴۲؛ طرطوشی، ۱۴۱۵ق، ص۲۴۰)
پیامبر۹ در قرآن به داشتن خُلق عظیم. وصف شده که کنایه از حلم و بردباری و تحمل آن حضرت نسبت خطاهای دیگران و گذشت از آنان است: (وَإِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظیمٍ) (قلم: ۴) علامه طباطبائی معتقد است آیه یادشده هرچند فی نفسه به ستایش حُسن خلُق رسول خدا۹ می پردازد و آن را بزرگ می شمارد، امّا با در نظر گرفتن سیاق، ناظر به اخلاق پسندیده اجتماعی ایشان (اخلاق معاشرت) است که از جمله آنها عبارت اند از: استواری بر حق، صبر در مقابل آزار مردم به ویژه در مقابل خطاکاری هاى اراذل، عفو و اغماض، سخاوت و گشاده دستی، رفق و مدارا و تواضع. (طباطبائی، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۳۶۹)
توجه به سیره اهل بیت: در برخورد با مردم نشان از اوج حلم و بردباری آنان دارد؛ براى نمونه امام مجتبی۷ با مردی شامی که با تحریک معاویه به امام۷ ناسزا گفت، با مهربانی و نرمش برخورد کرد. همین بردباری امام۷ مرد شامی را دگرگون ساخت و او ضمن اعتراف به اینکه امام حجت خدا و خلیفه او در زمین است، یادآور شد که پیش از این امام۷ مبغوض ترین افراد نزد وی بوده، اما اکنون محبوب ترین فرد است. (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۳۴۴) ازاین رو در زیارت جامعه کبیره، اهل بیت: دارای بالاترین درجه حلم و بردباری معرفی شده اند: «وَمُنْتَهَی الْحِلْمِ». (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۵؛ ابن مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۵۲۴)
سه-احسان و بخشندگی
از آموزه های اخلاق اجتماعی که در سیره اهل بیت: جلوه بسیاری دارد احسان و بخشندگی آنان است. در تاریخ نمونه های فراوانی از بخشندگی ها و ایثار آنان ثبت شده است. از مجموعه تعالیم اسلامى و سیره اهل بیت: استفاده مى شود بالاترین وسیله براى تقرّب به خداوند پس از اداى فرایض، احسان و بخشندگی است. اهل بیت: همواره در خدمت مردم بودند و شخصاً در رفع حوائج آنان اقدام مى کردند؛ براى نمونه حضرت زهرا۳ در شب عروسی، پیراهن عروسی خود را به فقیر بخشید و خود پیراهن کهنه بر تن کرد. (بحرانی، ۱۴۰۷ق، ج۱۱، ص۳۰)
نمونه دیگر بخشندگی و ایثار اهل بیت:، ایثار امیر مؤمنان۷ و حضرت زهرا۳ است. بسیاری از مفسران شیعه و سنی نزول آیات ۸ - ۹ سوره انسان را در شأن امیر مؤمنان۷ و فاطمه زهرا۳ دانسته اند که در پی بیماری حسنین۸، به همراه کنیزشان فضه برای شفای آنان نذر کردند سه روز روزه بگیرند و سپس در سه روز متوالی، افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر بخشیدند. (ر.ک: طوسی، بی تا، ج۱۰، ص۲۱۱؛ زمخشری، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۷۰؛ سیوطی، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۲۹۹؛ فخر رازی، ۱۴۲۰ق، ج۳۰، ص۷۴۶؛ طباطبایی، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۳۲) بخشش یادشده از آن جهت از مصادیق ایثار به شمار می آید که اهل بیت: به رغم نیاز شدیدی که به این طعام ها داشتند آن را به نیازمندان بخشیدند. (ابن عربی، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۳۹۲؛ ابوحیان اندلسی، ۱۴۲۰ق، ج۱۰، ص۳۶۱؛ طباطبایی، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۳۲)
بخشندگی اهل بیت: به گونه ای است که در زیارت جامعه کبیره از آنان به عنوان پایه ها و ریشه های بخشش (اُصُولَ الْکَرَمِ) یاد شده و در فرازی دیگر احسان و بخشش، عادت و طبیعت آنان به شمار آمده است: «وَعَادَتُکُمُ الْإِحْسَانُ وَسَجِیَّتُکُمُ الْکَرَم». (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۵؛ ابن مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۵۲۴).
چهار- وفاى به عهد
قرآن کریم وفای به عهد را از ویژگی های مؤمنان، (مائده: ۱؛ مؤمنون: ۸) و از مواردی می داند که سبب حصول بِرّ می شود (وَلکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللهِ... وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا). (بقره:۱۷۷) بر این اساس وفای به عهد از اعلا مراتب بِرّ (زحیلی، ۱۴۲۲ق، ج۱ ، ص۸۳) یا از صفات ابرار (ر.ک: فضل الله، ۱۴۱۹ق، ج۲۳، ص۲۶۹) به شمار آمده است. در آیه ای دیگر به طور عموم فرمان داده شده است به عهد خود وفا کنید؛ چراکه نسبت به آن مورد سؤال واقع خواهید شد: (وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً). (اسراء:۳۴) همچنین برخی از انبیا را بر وفای به عهد ستوده است: (وَاذْکُرْ فِى الْکِتابِ إِسْماعیلَ إِنَّهُ کانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَکانَ رَسُولاً نَبِیًّا) (مریم: ۵۴)
بسیارى از روابط اجتماعى و خطوط نظام اقتصادى و مسائل سیاسى، همگى بر محور عهد و پیمان ها دور مى زند که تزلزل در آنها سبب از بین رفتن اعتماد عمومی و فروپاشی نظام اجتماع مى شود. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴ش، ج۱۲، ص۱۱۰) ازاین رو امیر مؤمنان۷ وفاى به عهد را ملازم صدق (نهج البلاغه، خطبه ۴۱) و بهترین افراد آن، (آمدی ۱۳۶۶ش، ص۲۵۱-۲۵۲) و امام سجاد۷ صداقت و راستگویی را بهترین شروع در کارها، و وفای به عهد را برترین پایان آنها مى داند. (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۱۶۱)
در مقابل، در روایات، عهدشکنی هم تراز بی دینی معرفی شده است (طبرسی، ۱۴۱۸ق، ص۹۶؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۲، ص۹۶) و هرکس به یکی از چهار خصلت کذب، خلف وعده، عهدشکنی و فجور در مخاصمه مبتلا شود شعبه ای از نفاق در او هست. (صدوق، ۱۴۰۳ق، ص۲۵۴) بنابراین از اصول ضروری و شایسته سیره پیامبر اکرم۹ و اهل بیت:، وفای به عهد است. ازاین رو در فرازهایی از زیارت جامعه کبیره از این ویژگی اخلاقی آنان یاد شده است؛ براى نمونه: «وَأَوْفَى عَهْدَکُمْ وَأَصْدَقَ وَعْدَکُمْ». (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۹؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۱۰۰)
پنج-امر به معروف و نهی از منکر
در آیات متعددی (آل عمران: ۱۱۴؛ لقمان: ۱۷؛ توبه: ۱۱۲؛ حج: ۴۱) بر اهمیت و ضرورت امر به معروف و نهی از منکر تصریح، و از ویژگی های مؤمنان (توبه: ۷۱) دانسته شده است. رسول خدا۹ در توصیه به امر به معروف و نهی از منکر، شانه خالی کردن از اقامه آن را اعلان رویارویی با خداوند و موجب نزول آسیب و بلا از ناحیه خداوند، (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۹) و برپا داشتن آن را سبب خیر، و ترک آن را موجب سلب برکت از آنها و تسلط برخی بر برخی دیگر دانسته است. (حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۶، ص۱۲۳) این امر در سیره و سخنان اهل بیت: نیز مشهود است؛ چنان که امیر مؤمنان۷ برپا داشتن امر به معروف و نهی از منکر را سبب برپایی دیگر واجبات، (همان، ج۱۶، ص۱۳۰) و آن را شعبه ای از جهاد در راه خدا معرفی می کند. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۱) امام حسین۷ نیز امر به معروف و نهی از منکر را از اهداف قیام خود به شمار آورده است (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۴۴، ص۳۳۰) ازاین رو در زیارت جامعه کبیره امر به معروف و نهی از منکر از ویژگی های ائمه: ذکر شده است: «وَأَمَرْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَیْتُمْ عَنِ الْمُنْکَرِ». (صدوق، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۰۶؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۹۷)
افزون بر موارد یادشده، آموزه های بسیاری از اخلاق اجتماعی در گفتار و سیره معصومان: بیان شده و در زیارتنامه های آنان نیز بازتاب یافته است که توجه به آنها و الگو قرار دادن آنان در آن آموزه ها، تأثیر بسزایی در برخورداری زائر از این آموزه های اخلاقی دارد؛ اما در این پژوهش امکان بررسی همه آنها وجود ندارد.
خلاصه و نتیجه گیری
زیارت وسیله ای جهت تقرب به خداوند و کسب بهره های فراوان دنیوی و اخروی است که از طریق توسل به زیارت شوندگان حاصل می شود. زیارت از مراتب مهم توجه و اتصال به پیامبر۹ و اهل بیت: است که وسیله و واسطه ما برای رسیدن به خداوند به شمار می آید و زائر از طریق این واسطه ها می تواند نیاز های خود را از خداوند طلب کند. از مهم ترین نیاز های انسان در زیارت معصومان: و اولیاى الهی رسیدن به کمال و تعالی و رشد اخلاقی است و از آنجا که اهل بیت: بهترین مربیان اخلاق اند، زائر با حضور در کنار مزار نورانی آنان می تواند بسیاری از فضائل و کمالات اخلاقی را کسب کند.
اخلاق اجتماعی، رفتارهای نیکی است که انسان در تعامل با دیگران دارد. اصلاح و رشد رفتار های اجتماعی و رعایت اخلاق در آداب معاشرت و تعامل با دیگران، جامعه را صالح می گرداند و بسیاری از هنجارشکنی ها و رفتار های نا متوازن اخلاقی را از بین می برد و در یک رابطه متقابل، حرکت جامعه را در جهت کمال و حفظ ارزش های انسانی و اخلاقی قرار می دهد. در نتیجه زمینه ها و شرایط رسیدن به یک جامعه ایده آل و مدینه فاضله اخلاقی فراهم می شود.
آموزه های اخلاق اجتماعی در زیارت در دو ساحت قابل ارزیابی است: نخست آموزه های اخلاق اجتماعی در آداب و شرایط زیارت؛ دوم آموزه های اخلاق اجتماعی در آثار زیارت. این دسته از آموزه ها نیز در دو بخش ارزیابی می شود: نخست تأثیر اخلاق اجتماعی در بهره مندی از زیارت؛ دوم تأثیر زیارت در تقویت تعالیم اخلاق اجتماعی در انسان که در این صورت زیارت به عنوان زمینه و عامل متخلق شدن به بسیاری از آداب و اخلاق اجتماعی به شمار می آید.
از مهم ترین آموزه های اخلاق اجتماعی در آداب زیارت می توان به مواردی از قبیل رعایت ادب، وقار و طمأنینه، اذن دخول و تواضع و فروتنی اشاره کرد.
بین آموزه های اخلاق اجتماعی با زیارت، یک رابطه دوسویه برقرار است: از سویى این آموزه ها نقش مؤثری در بهره گیری حد اکثری از زیارت دارد و شرط کمال زیارت به شمار می رود، و از سوی دیگر، زیارتِ کامل و با رعایتِ آداب و شرایط نیز می تواند عامل و زمینه ای برای متخلق شدن به آداب و اخلاق اجتماعی باشد.
* قرآن کریم
