مذهب به عنوان عامل به وجودآورنده هویت مشخص برای معتقدانش، (اشرفی، ۱۳۷۷ش) و باورپذیری مذهبی نیز به عنوان احساس تعلق و تعهد به دین و جامعه دینی، (چیت ساز قمی، ۱۳۸۳: ۱۹۹) از گذشته تاکنون وجود داشته (حاجیانی، ۱۳۸۸ش) و همواره راهنمای مسیر زندگی افراد دیندار بوده است؛ مسیری که به نظر می رسد در عصر جهانی شدن، تحت تأثیر شبکه های اجتماعی قرار گرفته است. راهپیمایی اربعین پدیده تازه ای نیست؛ ولی تجلی آن با کیفیت، شکوه و اقتدار امروزی بی سابقه بوده است. سالانه زائران بسیاری از کشورهای مختلف جهان در حماسه راهپیمایی اربعین شرکت مى کنند. بر اساس گزارش مرکز آمار حرم حضرت عباس۷، تعداد نهایی زائران اربعین سال ۱۴۰۲ شمسی (۱۴۴۵ق)، ۱۴۶/۰۱۹/۲۲ نفر از کشورهای مختلف بود. (خبرگزاری فارس: ۱۵/۶/۱۴۰۲)

امروزه اینترنت؛ از مهم ترین ابداعات بشر در قرن اخیر با قابلیت ها و کارکردهای متعدد و گسترده، بخش های مختلف زندگی انسان را تحت تأثیر خود قرار داده است. (باغستانی، ۱۳۸۴ش، ص۱۴) بنا به تعبیر کاستلز، ساختار اجتماعی عصر اطلاعات را «جامعه شبکه ای» شکل می دهد؛ جامعه ای که یکی از ویژگی های مهم آن «فرهنگ واقعیت مجازی» است؛ فرهنگی که در چارچوب انتقال نمادها به وسیله واسطه های الکترونیک شکل می گیرد. (کاستلز، ۱۳۸۰ش) فضاهای اجتماعی برآمده از این فناوری های نوین، به خصوص اینترنت، فضایی مجازی هستند که به عنوان بخشی از واقعیت اجتماعی دوران معاصر درآمده اند. بنابراین به موازات دنیای واقعی، دنیایی مجازی خلق شده است که خصلت های جدیدی به پدیده ها و تعاملات اجتماعی که به این فضا وارد می شوند، بخشیده و جهان اجتماعی را «دو فضایی» کرده است.

شبکه های اجتماعی، از سرویس های مهم اینترنتی است که توجه کاربران زیادی را در سراسر جهان به خود جلب کرده است. مهم ترین مزایای این شبکه ها را می توان انتشار سریع و آزادانه اخبار و اطلاعات دانست که به افزایش قدرت تحلیل و تقویت روحیه انتقادی در سطح جامعه می انجامد. (شورت5، ۲۰۱۹م)

در مجموع می توان گفت شبکه های اجتماعی به دلیل قابلیت دسترسی آسان و دامنه وسیع مطالب متنوع در آن ها، کاربران بسیاری را به خود جذب می کنند. با وجود پیامدهای مثبت این شبکه ها، به نظر می رسد تقابل این شبکه ها که مطابق عرف غربی اداره می شوند و هرگونه خبر، مطلب، تحلیل، عکس، ویدئو و... در آنها بدون هیچ محدودیتی منتشر می شود، با شرایط جامعه دینی ایرانی که بر آموزه های اسلام استوار است، مشکلات و تناقض هایی را در پی داشته باشد.

علی رغم تمام تلاش های منفی رسانه های غربی در بایکوت، سانسور و پرداخت به حواشی اخبار مرتبط با مراسم اربعین، موضوع اربعین در شبکه های اجتماعی، که رسانه های پرقدرت جهان کنونی اند، این روزها بسیار پرطرفدار بوده و توئیتر، اینستاگرام و تلگرام محل خبررسانی و به اشتراک گذاشتن حال و هوای خوب راهپیمایی و زیارت اربعین شده است. طبق مشاهده عینی محقق در شبکه های مجازی اینستاگرام و تلگرام، از ابتدای راهپیمایی زائران ایرانی به سمت کربلا تاکنون کاربران فضای مجازی با انتشار کلیدواژه هایی چون «اربعین»، «پیاده روی»، «موکب» و «عمود اربعین»، محتوای متنوعی را درباره این واقعه دینی به اشتراک گذاشته و رسانه ای کرده اند.

ازاین رو هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی نقش رسانه های اجتماعی بر باورپذیری مذهبی جوانان در خصوص مراسم اربعین حسینی است؛ به عبارت دیگر، این تحقیق در صدد پاسخگویی به این سؤال است: استفاده از شبکه های اجتماعی مانند اینستاگرام و تلگرام چه تأثیری بر باورپذیری مذهبی جوانان در خصوص مراسم اربعین جوانان دارد؟ ازاین رو در این پژوهش سعی شده ضمن بررسی عوامل تأثیرگذار بر باورپذیری مذهبی جوانان، راهکارها و پیشنهادات مناسب جهت تقویت آن ارائه شود.

چارچوب نظری پژوهش

۱. جامعه شناسی دین

جامعه شناسی دین، از مهم ترین و جنجالی ترین مواضع نظری درباره دین، در چند دهه گذشته تاکنون همواره بر حفظ نگاه بیرونی نسبت به دین و طرح واقعیت اجتماعی آن (نگاه اجتماعی به دین) تأکید کرده است؛ هرچند دگرگونی های نظری رخ داده در این موضع باعث شکل گیری نظریه های متنوعی در این باره شده است؛ به گونه ای که می توان از جامعه شناسی های دین نام برد و نه جامعه شناسی دین. با وجود این، ما نیز در این موضع با یک پروبلماتیک پایه (مسئله، پرسش، مفروض، روش، پاسخ) روبه رو هستیم. بنابراین باید از چند سنت نظری مطرح در جامعه شناسی های دین و الزامات و ضمایم متنوع و گاه متضاد آنها شامل سنت های توکویلی، مارکسی، دورکیمی، وبری، زیملی، نمادگرایی فرهنگی دینی، معنویت گرایی های مردم پسند و سنت دینداری مجازی نام برد. (نجاتی حسینی، ۱۳۸۹ش)

۲. دین رسانه ای

دین رسانه ای، به استناد تجربیات کلیسایی و قطع نظر از الگوهای مفروض و متخیل، دینی است که به صورتی انضمامی در قالب برنامه های مختلف رسانه ای توزیع و انتشار می یابد؛ به بیان دیگر دین رسانه ای مظروفی است که در ظرف رسانه و در چارچوب قابلیت و محدودیت های آن به صورت مستقل یا ضمنی ابلاغ و تبلیغ می شود؛ دینی که رنگ رسانه ها را بر خود دارد و متناسب با اقتضائات، ضرورت ها، مأموریت ها و انتظارات فرهنگی - اجتماعی رسانه، مفهوم سازی، تفسیر، قالب یابی، برنامه نویسی، تصویرپردازی و القا می شود.

در مفهوم دین رسانه ای، که ظاهراً معرف ورود ناخواسته و غیر منتظره دین به نظام رسانه ای سکولار در جوامع غربی است، این دین است که به منزله بخش انفکاک ناپذیری از فرهنگ عمومی جامعه به رسانه راه یافته، در چارچوب برنامه های معمول آن انعکاس می یابد. (شرف الدین، ۱۳۸۸ش، ص۵۴ - ۵۵) در واقع دین رسانه ای همان مضامین و آموزه های انحصاری دینی است که از رسانه صرفاً به منزله ابزار انتقال این معانی بهره می گیرد. (حسینی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۷) بنابراین می توان اشکال نظریه پستمن را به دین رسانه ای وارد دانست؛ چراکه دین رسانه ای همان مناسک ظاهری و عبادی دین است که در روش های سنتی در مکان های خاص همچون مساجد، یا به مناسبت ها و ایام خاص مانند ایام حج، یا از طریق متون خاص همچون قرآن و ادعیه انجام می شد و امروزه رسانه های نوین، به خصوص رادیو و تلویزیون، قصد دارند فقط به انعکاس آنها بپردازند.

آنچه در دین رسانه ای اتفاق می افتد، همان آیینی کردن رسانه است. به اعتقاد بل (۱۹۹۲)، آیینی کردنْ روشی است که در آن، برخی فعالیت های خاص اجتماعی از دیگر فعالیت ها تمایز می یابد. به طور کلی آیینی کردنْ وسیله ای است برای تمییز و تفکیک فعالیت های مختلف از یکدیگر و ایجاد تمایز کیفی میان «مقدس» و «نامقدس»؛ (ام هوور و کلارک، ۱۳۸۲ش، ص۴۱) به عبارت دیگر آیینی کردن رسانه، بازنمایی آداب و مناسک و احکام دین از راه رسانه است که برآمده از رویکرد ابزارگراست.

دین رسانه ای فقط دنبال کننده مسائل دینی است و این مسائل از جهت گیری های عامه پسند، مثل سرگرمی و برنامه های اوقات فراغت یا برنامه های سیاسی، جداست. این نوع نگاه از آنجا ناشی می شود که این پژوهشگران، دین را هم ردیف با دیگر پدیده ها چون ورزش، شادی، سیاست و آموزش، و از مؤلفه های زندگی بشر و هم عرض آن پدیده ها و نهادها می بینند؛ درحالی که اگر دین را سبک زندگی بشر بدانیم، می تواند تمام جهت گیری ها و جنبه های فردی و اجتماعی زندگی بشر را مشخص کند.

البته دین رسانه ای با دین غیر رسانه ای و موجود در عالم واقع یا دینی که انسان ها در مساجد و معابد و یا در عبادات فردی و جمعی خود بدان می پردازند، متفاوت است. دینی که در رسانه برای مخاطب معرفی می شود از ویژگی های رسانه تأثیر پذیرفته است. در دین غیر رسانه ای، فرد ممکن است تمرکز حواس خود را به دلیل حضور در فضای متفاوتی چون منزل یا محل کار از دست بدهد. بنابراین دینی که از طریق رسانه منتقل می شود را دین رسانه ای می نامیم که می تواند نشانه های دین را به طور گسترده توزیع کند. (راو دراد، ۱۳۸۶ش، ص۲۰۶).

پس در مجموع در عرصه دین رسانه ای، معانی و مفاهیم دینی از طرق رسانه های مختلف ارائه و انتقال می یابند؛ اما در این رسانه ای کردن مفاهیم که عمدتاً در مواجهه رسانه های سنتی و مدرن رخ می دهد، همواره رسانه های مدرن مانند تلویزیون به این سمت حرکت می کنند که محتوا و شکل پیام های رسانه ای که در حیطه رسانه سنتی6 غالباً حضور چشمگیری دارند را در خود انعکاس دهند. در بیشتر موارد، برنامه های شاخص دینی تلویزیون به نحوی اجراشده همان پیام ها، آثار و برنامه های رسانه های سنتی دینی در فضایی متفاوت و با حفظ همان ویژگی های قبل هستند. اما بخشی از این بی توجهی می تواند ناشی از عدم شناخت اقتضائات رسانه مدرن (مانند تلویزیون) باشد؛ برای نمونه بسیاری معتقدند پخش رسانه ای آیین ها و مراسم مذهبی به همان شیوه اجرا در مکان های مذهبی، منجر به حذف ویژگی های آن آیین مذهبی در جمع و مکان خاص مربوط به آن، و نیز باعث گسستگی میان پیام و مکان و همچنین ویژگی های حضور می شود، فردگرایی را تقویت می کند و پیام های دینی را در معرض دنیایی مملو از پیام های دینی و غیر دینی قرار می دهد و به نوعی ایجاد رقابت می کند؛ اموری که از خصیصه های رسانه تلویزیون در پرداختن به امور دینی به شمار می آید. (حیاتی، ۱۳۸۸ش، ص۱۰ ۹)

۳. رسانه دینی

رسانه دینی نیز مانند همه مفاهیم دارای پسوند دینی، مثل جامعه دینی و حکومت دینی، از مصطلحات جدیدی است که تلقی های مختلفی از آن وجود دارد. تلقی ابتدایی از این مفهوم و تصویر غالب و متفاهم از آن، به ویژه با ارجاع به تجربه ارباب کلیسا و جامعه مسیحی در راه اندازی و اداره ده ها شبکه رادیویی و تلویزیونی با هدف انتشار پیام دین، به حوزه معنایی رسانه دینی نوعی تعین قهری بخشیده است. (شرف الدین، ۱۳۸۸ش، ص۵۱) بر اساس تعریف ارائه شده برای دین7 «اگر به مثابه غایات دینی و اخلاقی و معنوی به دین نگاه شود در آن صورت تعبیر رسانه دینی، که توجه به غایات و اهداف دینی دارد، کاملاً با اقتضائات ذاتی رسانه ها از جمله رسانه تلویزیون هم سنخ و قابل جمع است»؛ (حسینی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۵). چنان که فقیهی نیز منظور از دینی بودن رسانه را دخیل بودن غایت و ارزش دینی در رسانه دانسته است. (فقیهی، ۱۳۸۲ش، ص۵۱)

بنابراین در رسانه دینی، به جای آموزه های انحصاری ادیان، باید به غایات و اهداف و معانی دینی توجه کرد؛ (حسینی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۸) اما صحیح تر آن است که توجه به غایات دین نه تنها در فرایند تولید پیام یا محتوای رسانه مهم و اساسی است، بلکه باید تمام سازوکارهای حاکم بر رسانه - اعم از مالکیت رسانه، اقتصاد رسانه، جذب نیروهای انسانی سازمان رسانه، فرهنگ سازمانی حاکم بر سازمان رسانه، فرایند تولید و مدیریت پیام، تعامل با مخاطبان و... - بر اساس معیارهای اسلامی و در راستای غایات دین در نظر گرفته شود؛ برای مثال نمی توان رسانه ای را که تمام برنامه های آن به نوعی مستقیم یا غیر مستقیم دینی است، اما از منابع مالی غیر شرعی بهره می برد یا بر اساس قوانین اداری و فرهنگ سازمانی منافی عدالت اسلامی و... فعالیت می کند، رسانه دینی نامید. در صورت رعایت و توجه به غایات دینی، رسانه های مدرن با تمام اقتضائات و ویژگی های ناشی از ذات و ماهیتشان می توانند با اقتضائات دینی هماهنگ شوند.

۴. جامعه شبکه ای کاستلز

مانوئل کاستلز برخلاف اکثر نظریه های اجتماعی کلاسیک که فرض را بر تسلط زمان بر مکان می گذارند، این فرضیه را مطرح می کند که «مکان، زمان را در جامعه شبکه ای سازمان می دهد». (کاستلز،8 ۱۳۸۰ش الف، ص۲۵۱) به موجب این نظریه و تحت تأثیر «پارادایم فناوری اطلاعات» و شکل ها و فرایندهای اجتماعی متأثر از آن، «فضای جریان ها» شکل می گیرد که منطق جدیدی دارد. «فضای جریان ها، سازماندهی مادی و عملکردهای اجتماعی است که دارای اشتراک زمانی هستند و از طریق جریان ها عمل می کنند» (کاستلز، ۱۳۸۰ش ب، ص۲۴۰)

فرضیه کاستلز در این باره چنین است که فضای جریان ها از ریزشبکه های فردی تشکیل شده است و منافع خود را در شبکه های کلان کارکردی مطرح می کند. مارتین اینس این مفهوم را دشوارترین و در عین حال بنیادی ترین بخش این نظریه می داند که مستقیم ترین جلوه دگرگونی های تکنولوژیک موجودیت انسانی است. کاستلز با نقد نظریات پیشین خود اکنون «فضای جریان ها» را در مقابل فضای مکان ها قرار نمی دهد و با طرح مفاهیمی چون «مردمی شدن فضای جریان ها» از وجود همزمان فضای جریان ها و فضای مکان ها سخن می گوید که هر دو می توانند بیانگر منافع اجتماعی متعارضی باشند؛ اما الزاماً وجه تمایز آنها نخبگان و عامه نیستند. به این ترتیب در اندیشه کاستلز، از آنجا که فرهنگ ها بر فرایندهای ارتباطی و همه اشکال ارتباط بر مبنای تولید و مصرف نشانه ها استوارند، هیچ گونه جدایی بین واقعیت و نمایش نمادین وجود ندارد و ویژگی مهم جامعه شبکه ای نه القای واقعیت مجازی، بلکه ایجاد مجاز واقعی است. (کاستلز، ۱۳۸۰: ش الف، ص۴۳۱)

به عقیده وی، تعامل میان این فرایندها، یک ساختار نوین اجتماعی مسلط، یعنی جامعه شبکه ای، یک فرهنگ مجازِ واقعی را به عرصه وجود آورده است. منطق نهفته در این اقتصاد، جامعه و فرهنگ، زیربنای کنش و نهادهای اجتماعی در سراسر جهانی به هم پیوسته خواهد بود. (کاستلز، ۱۳۸۰ش ب، ص۴۱۷)

پیشینه تحقیق

سنگ سفیدی و همکاران (۱۳۹۷ش) به بررسی نقش رسانه (اینترنت و تلویزیون) بر هویت دینی دانشجویان دانشگاه فرهنگیان خراسان شمالی پرداختند. یافته های پیمایش میان دانشجویان این دانشگاه بیانگر میزان بالای هویت دینی میان آنان است. همچنین نتایجْ رابطه معنادار میان نوع استفاده از اینترنت و تلویزیون توسط دانشجویان و میزان بالای هویت دینی آنان را نشان می دهد. علاوه بر این مزین و نوبخت پور (۱۳۹۶ش) به بررسی تأثیر میزان استفاده از شبکه های مجازی بر هویت ملی و دینی دانش آموزان مقطع متوسطه دوره دوم شهر اردبیل پرداختند. جامعه آماری این پژوهش شامل کلیه دانش آموزان متوسطه دوره دوم شهر اردبیل است که ۱۵۱۰۷ نفر هستند. برای تعیین حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده شده و تعداد نمونه آماری برابر ۳۷۱ نفر به دست آمده است که با روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. نتایج تحقیق نشان می دهد استفاده از شبکه های اجتماعی مجازی بر هویت ملی و دینی دانش آموزان تأثیر منفی معناداری دارد. همچنین برقی و غلامی (۱۳۹۶ش) به مطالعه تأثیر استفاده از اینترنت (فضای مجازی) و شبکه های ماهواره ای بر هویت دینی، مذهبی، ملی و بومی دانش آموزان دوره دوم متوسطه پرداختند. روش تحقیق، پیمایشی و نمونه گیری تصادفی و بهره گیری از تکنیک پرسشنامه به سنجش هویت دینی و ملی ۲۵۰ نفر از دانش آموزان دختر و پسر مقطع دوره دوم متوسطه در منطقه هوراند از استان آذربایجان شرقی می باشد که نتایج آن به شرح ذیل است:

هویت دینی دختران از پسران قوی تر است. در بعد هویت ملی تفاوت قابل ملاحظه ای بین دختران و پسران ملاحظه نشد. دانش آموزانی که از اینترنت و رایانه در جهت مثبت(تحقیق و پژوهش) استفاده می کردند به مراتب هویت دینی و ملی قوی تری داشتند و برعکس، افرادی که به مدت طولانی و به اهداف دیگر از فضای مجازی استفاده می کردند، دارای هویت دینی و ملی پایین بودند. همچنین دختران نسبت به پسران تأثیرپذیری بیشتری از رسانه داشتند.

بین پژوهش های خارجی انجام شده نیز شورت (۲۰۱۹م) به این نتیجه رسید که افرد مذهبی نسبت به افراد غیر مذهبی علاقه بسیار کمتری به تماشای تارنما های پورن دارند. نتیجه گیری دیگر این پژوهش این بود که استفاده از تارنما های اینترنتی پورن، میزان دینداری و معنویت دانشجویان را شدیداً کاهش می دهد. این پژوهشگر در نهایت با وجود اینکه تارنما های اینترنتی پورن را عاملی مهم در تضعیف دینداری دانشجویان می داند، در عین حال پژوهشگران بعدی را به پژوهش هرچه بیشتر در این زمینه ترغیب می کند.

کالینز مایو9 (۲۰۱۷م) نیز نوع نگرش جوانان مذهبی و غیر مذهبی را به دین و امور مذهبی بررسی کرده است. طبق نتایج این پژوهش، دلایلی مانند فرهنگ و عرف محلی و همچنین تلاش های رسانه ها و دولت ها بر شخصی سازی افکار و اعمال بر میزان دینداری جوانان تأثیرگذار است. در این پژوهش، حرکت از دینداری به معنویت مد نظر بود.

همچنین مهنا10 (۲۰۱۵م) تأثیر رسانه های مدرن در جوانان مسلمان دهلی را در طول ۳۰ سال مؤثر بررسی کرد. یافته های پژوهش نشان داد زنان مسلمان، مفرضه های سنتی مصرف رسانه ای را کاملاً تغییر داده و سبک زندگی و الگوهای اندیشیده شده از خود را بازبینی کرده اند.

اهداف پژوهش

۱. هدف اصلی

شناسایی نقش استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران در باورپذیری مذهبی آنان نسبت به مراسم اربعین.

۲. اهداف پژوهش کیفی

الف) شناسایی جایگاه مراسم اربعین در عرصه عزاداری محرم و سوگواری برای حضرت سیدالشهدا۷؛

ب) شناخت دلایل مشارکت جوانان در مراسم اربعین حسینی در سالیان اخیر؛

ج) شناسایی تغییرات و تحولاتی در خصوص باورهای مذهبی جوانان نسبت به مراسم اربعین؛

د) شناخت نقش رسانه ها در خصوص ترغیب جوانان به شرکت در مراسم اربعین؛

هـ) شناسایی ظرفیت های شبکه های اجتماعی در زمینه تقویت باورهای مذهبی جوانان در خصوص مراسم اربعین؛

و) شناخت جلوه های مراسم اربعین حسینی در شبکه های اجتماعی.

اهداف پژوهش کمی

الف) شناخت نقش استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران در افزایش آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین؛

ب) شناسایی نقش استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان در باور و اعتقاد آنان به مراسم اربعین؛

ج) شناخت نقش شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران در تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین؛

د) شناسایی نقش استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران در افزایش عواطف دینی آنان نسبت به مراسم اربعین.

روش شناسی پژوهش

با توجه به اینکه تحقیق حاضر به دنبال شناسایی نقش شبکه های اجتماعی در باورپذیری مذهبی جوانان تهران است، بنابراین روش تحقیقْ ترکیبی (آمیخته) از نوع تحلیل مضمون و پیمایش است. از آنجا که این تحقیق در یک سازمان واقعی، عینی و زنده صورت گرفته است و از نتایج آن می توان به طور علمی استفاده کرد، از حیث هدف، یک تحقیق کاربردی نیز هست. جامعه آماری این تحقیق در بخش کیفی شامل روزنامه نگاران، پژوهشگران حوزه عاشورا و همچنین کارشناسان مسائل مذهبی و دینی هستند که در نهایت پس از مصاحبه با یازده نفر، اشباع نظری حاصل شده است. علاوه بر این، جامعه آماری مربوط به بخش کمی تحقیق، شامل دو گروه از جوانان ساکن شهر تهران که عضو شبکه های اجتماعی تلگرام و اینستاگرام هستند، (افرادی که در مراسم پیاده روی اربعین سال ۱۳۹۸ شرکت کردند و گروهی که در این مراسم شرکت نکردند) می باشد.

بر اساس مصوبه شورای عالی جوانان کشور در اردیبهشت ماه ۱۳۹۸، سن جوانی به ۱۸ تا ۳۵ سال تغییر یافت که در این پژوهش نیز افراد در این بازه سنی به عنوان قشر جوان در نظر گرفته شده اند.

در بخش کیفی پژوهش، از روش نمونه گیری هدفمند استفاده شده است. بنابراین انتخاب نمونه از جامعه آماری تا اندازه ای بود که اشباع نظری حاصل شود. در مجموع با انتخاب یازده نفر، پژوهش به اهداف خود نائل شد. همچنین در قسمت کمی تحقیق، با توجه به محدودیت حجم جامعه آماری، به منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران استفاده، و حجم نمونه بر اساس این فرمول، ۳۸۴ محاسبه شده است؛ هرچند به منظور کاهش خطای بی پاسخی، پژوهشگر حجم نمونه را به ۴۰۰ نفر افزایش داد که در نهایت پس از کنار گذاشتن پرسشنامه های مخدوش یا دارای درصد بالای بی پاسخی، تعداد ۳۸۶ پرسشنامه مورد تجزیه و تحلیل نهایی قرار گرفت. علاوه بر این جهت نمونه گیری از روش چندمرحله ای که ترکیبی از روش های طبقه ای، خوشه ای، سیستماتیک و تصادفی ساده است، استفاده شد.

برای جمع آوری داده ها در تحقیق حاضر از مطالعات کتابخانه ای شامل کتب و مقالات موجود در کتابخانه ها و مقالات موجود در پایگاه های اینترنتی و همچنین پایان نامه های فارسی استفاده شده است. علاوه بر این در بخش کیفی و در راستای تجزیه و تحلیل سؤالات این بخشْ از مصاحبه، و در بخش کمی از ابزار پرسشنامه بهره گرفته شده است. در این تحقیق، پژوهشگر به منظور بررسی روایی پرسشنامه، یعنی اینکه آیا سؤالات مطرح شده اهداف مورد نظر را پوشش می دهد و مانعی از نگارش و ابهامات در جملات ندارد، از روایی صوری استفاده کرده است. بر اساس نتایج به دست آمده نمره تأثیر برای کلیه گویه های تحقیق بالای ۴ است که بیانگر روایی قابل قبول سؤالات پرسشنامه در اندازه گیری سازه هاست.

همچنین به منظور بررسی پایایی ابزار اندازه گیری از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است که با توجه به مقادیر ضرایب به دست آمده بالاتر از ۰.۷۰ برای یک نمونه ۳۰ نفری، پژوهشگر اطمینان حاصل کرد که ابزار پرسشنامه از اعتبار مطلوب برخوردار است؛ بدین معنا که پاسخ های داده شده ناشی از شانس و تصادف نبوده؛ بلکه به دلیل اثر متغیری است که مورد آزمون قرار گرفته است.

در پژوهش حاضر، برای تجزیه و تحلیل داده های به دست آمده از مصاحبه ها، از تکنیک تحلیل مضمون11 استفاده شده است. تحلیل مضمون روشی برای تعیین، تحلیل و بیان الگوهای موجود درون داده هاست. این روش در حداقل خود، داده ها را سازماندهی و در قالب جزئیات توصیف می کند؛ البته می تواند از این فراتر رفته، جنبه های مختلف موضوع پژوهش را نیز تفسیر کند. (اترد و کالسون12، ۲۰۱۲م) همچنین به منظور تجزیه و تحلیل داده های کمی از نرم افزار آماری SPSS ۲۵ و روش ضریب همبستگی پیرسون13 استفاده شده است.

یافته های پژوهش

۱. نتایج کیفی

در این بخش مصاحبه های انجام شده با اساتید حوزه شبکه های اجتماعی و امور دینی و مذهبی، با استفاده از روش تحلیل مضمون بررسی شده است. پس از رسیدن به کفایت نظری، محقق با گردآوری مضامین سازمان دهنده در جریان تحقیق و فراوانی مضامین پایه مرتبط با هر کدام از این مضامین سازمان دهنده، مضامین نزدیک به هم یا کم اهمیت تر (از منظر کم بودن میزان فراوانی) را حذف کرد تا شبکه مضامین فراگیر تحقیق حاصل شود که در جدول شماره ۱ ارائه شده است. علاوه بر این پس از مرور جدول شماره ۱، مضامین سازمان دهنده ای که از منظر محقق به لحاظ محتوایی و درونمایه به هم شبیه هستند، در قالب یک مضمون فراگیر مطرح شده است تا جدول شبکه مضامین فراگیر تحقیق ترسیم گردد. این موارد نیز در جدول شماره ۲ ارائه شده است.

جدول شماره ۱: شبکه مضامین سازمان دهنده ظهوریافته در جریان تحقیق و فراوانی مضامین پایه مرتبط:

جدول شماره ۲: جدول شبکه مضامین فراگیر تحقیق

پاسخ به سؤالات کیفی پژوهش

سؤال اول: مراسم اربعین از چه جایگاهی در عرصه عزاداری محرم و سوگواری برای حضرت سیدالشهدا۷ برخوردار است؟

یافته های پژوهش بیانگر آن است که از دیدگاه مصاحبه شوندگان، اربعین به عنوان یک مراسم عزاداری باشکوه از جایگاه ویژه ای در سطح جهان برخوردار است. همچنین بر اساس یافته ها، اربعین از آنجا که توجه جهانیان را به قیام امام حسین۷ و فلسفه ایستادگی و عظمت امام شیعیان جلب می کند، به عنوان رسانه عاشورا تلقی می شود.

سؤال دوم: مهم ترین دلایل مشارکت جوانان در مراسم اربعین حسینی در سالیان اخیر چیست؟

نتایج به دست آمده بیانگر آن است که در طی سالیان اخیر جوانان با انگیزه خودسازی و تعالی روحی و معنوی در مراسم اربعین حضور یافته اند. همچنین تأکید رهبر معظم انقلاب به حضور جوانان در اربعین حسینی و مطالعه و درک قیام امام حسین۷ شور و شوق خاصی را بین جوانان به منظور لبیک به فرمایشات مقام معظم رهبری ایجاد کرده است. علاوه براین بر اساس یافته ها، از دلایل مهم دیگر مشارکت جوانان در مراسم اربعین حسینی در سالیان اخیر، شور و اشتیاق فراوان به مرور و یادگیری درس زندگی از اربعین حسینی است.

سؤال سوم: چه تغییرات و تحولاتی در خصوص باورهای مذهبی جوانان نسبت به مراسم اربعین ایجاد شده است؟

طبق یافته های پژوهش، از دیدگاه مصاحبه شوندگان، مراسم اربعین در طی سالیان اخیر به عنوان یکی از مناسک مهم بین جوانان تجلی یافته است و رسانه ها موجب تعمیق علاقه و اشتیاق جوانان به این مراسم شده اند.

سؤال چهارم: نقش رسانه ها در خصوص ترغیب جوانان به شرکت در مراسم اربعین چیست؟

نتایج به دست آمده بیانگر آن است که رسانه ها در طی سالیان اخیر موفق شده اند بسیاری از شبهات ایجادشده در ذهن جوانان در مورد اربعین حسینی را مرتفع کنند و به ابهامات ایجادشده پاسخ دهند. علاوه بر این، از دیدگاه مصاحبه شوندگان، رسانه ها به دلیل پرداختن به حاشیه های مراسم اربعین موجب افزایش جذابیت این مراسم در نگاه جوانان شده اند. همچنین نتایج نشان می دهد که رسانه ها از یک سو موجب تسریع ارسال پیام اربعین به جوانان، و از سوی دیگر با جذب بیشتر جوانان موجب هرچه باشکوه تر برگزار شدن این مراسم شده اند.

سؤال پنجم: شبکه های اجتماعی از چه ظرفیت هایی در زمینه تقویت باورهای مذهبی جوانان در خصوص مراسم اربعین برخوردارند؟

یافته های پژوهش نشان می دهد که از دیدگاه مصاحبه شوندگان، شبکه های اجتماعی از طریق اشتراک گذاری مطالب، پخش زنده راهپیمایی، پرداختن به زوایای پنهان و نهفته قیام کربلا موجب تقویت باورپذیری جوانان نسبت به مراسم اربعین شده اند. همچنین این رسانه های اجتماعی به دلیل فراگیری و در دسترس بودن، نقش پررنگی را در جذب جوانان ایفا کرده اند.

سؤال ششم: چه جلوه هایی از مراسم اربعین حسینی در شبکه های اجتماعی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؟

نتایج به دست آمده بیانگر آن است که تصاویر مربوط به برپایی موکب ها، پیاده روی گروهی و خانوادگی، حضور اقشار مختلف، شوق حضور و... موجب اثرگذاری مثبت بر جوانان شده است. علاوه بر این، از دیدگاه مصاحبه شوندگان، توجه به شیوه پذیرایی مردم عراق و خلوص آنان در سطح شبکه های اجتماعی بسیار مورد توجه قرار گرفته است. همچنین رسانه های اجتماعی موجب برجسته شدن وحدت بین مسلمانان از طریق انتشار اشتراکات مذهبی و فرهنگی مسلمانان با یکدیگر شده اند. دیگر اینکه مطالب و تصاویر مربوط به همنشینی پیر و جوان غنی و فقیر، کودک و زن و مرد و امنیت در شبکه های اجتماعی موجب اثرگذاری مثبت بر جوانان شده است.

یافته های کمی پژوهش

- سیمای پاسخگویان

از مجموع پاسخگویان، ۵۱.۵ درصد مرد، و ۴۸.۵ درصد نیز زن بوده اند. همچنین از کل پاسخگویان، ۲۸.۱ درصد در گروه سنی ۱۸ تا ۲۵ سال، ۲۴.۷ درصد در گروه سنی ۳۱ تا ۳۵ سال، ۲۴.۵ درصد در گروه سنی ۲۵ تا ۲۸ سال و ۲۲.۷ درصد در گروه سنی ۲۸ تا ۳۱سال قرار داشته اند. همچنین از مجموع پاسخ گویان، ۲۶.۵ درصد دارای تحصیلات در سطح کارشناسی ارشد و بالاتر، ۲۶ درصد در سطح دیپلم، ۲۴.۵ درصد در سطح زیر دیپلم و ۲۲.۹ درصد نیز در سطح کارشناسی ارشد و بالاتر بوده اند.

از کل پاسخگویان، ۳۷.۱ درصد به طور متوسط ۲ ۱ ساعت، ۳۵.۳ درصد نیم تا یک ساعت، ۲۱.۱ درصد کمتر از نیم ساعت و ۶.۴ درصد نیز ۳ ۲ ساعت از وقت خود در طول روز را به استفاده از اینستاگرام اختصاص می دهند. همچنین از مجموع پاسخگویان، ۳۴.۸ درصد به طور متوسط نیم تا یک ساعت، ۳۳.۲ درصد ۲ ۱ ساعت، ۲۲.۹ درصد کمتر از نیم ساعت و ۹ درصد نیز ۳ ۲ ساعت از وقت خود در طول روز را به استفاده از تلگرام اختصاص می دهند.

از مجموع پاسخ گویان، ۶۷.۳ درصد سال ۱۳۹۸ در مراسم اربعین شرکت کردند و صورتی که ۳۲.۷ نیز تاکنون در پیاده روی اربعین حضور نیافته اند.

آزمون فرضیه ها

فرضیه اصلی: بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باورپذیری مذهبی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده، مقدار آماره پیرسون برابر ۰.۵۴۱ با میزان سطح معناداری ۰.۰۰۰ است. چون میزان سطح معناداری از ۰.۰۱ کمتر است، بنابراین فرضیه اصلی با ۹۹ درصد اطمینان و یک درصد خطا تأیید می شود. مقدار ضریب همبستگی، نشان دهنده ارتباط بین دو متغیر در سطح متوسط و به صورت مستقیم است. بنابراین یافته های آماری نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باورپذیری مذهبی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد؛ به عبارت دیگر به نظر می رسد به میزان افزایش استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران، باورپذیری مذهبی آنان نسبت به مراسم اربعین نیز افزایش خواهد یافت و بالعکس.

جدول شماره۳: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باورپذیری مذهبی آنان نسبت به مراسم اربعین

فرضیه فرعی اول: بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد.

بر اساس یافته های آماری، مقدار آماره پیرسون برابر ۰.۵۷۷ با میزان سطح معناداری ۰.۰۰۰ است. چون میزان سطح معناداری از ۰.۰۱ کمتر است، ازاین رو این فرضیه با ۹۹ درصد اطمینان و یک درصد خطا تأیید می شود. مقدار ضریب همبستگی، نشان دهنده ارتباط بین دو متغیر در سطح متوسط و به صورت مستقیم است. بنابراین یافته های آماری نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد؛ به عبارت دیگر به نظر می رسد با افزایش میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران، آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین نیز افزایش خواهد یافت و بالعکس.

جدول شماره ۴: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین:

فرضیه فرعی دوم: بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باور و اعتقاد آنان به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد.

طبق نتایج به دست آمده، مقدار آماره پیرسون برابر ۰.۳۱۱ با میزان سطح معناداری ۰.۰۰۰ است. چون میزان سطح معناداری از ۰.۰۱ کمتر است؛ ازاین رو این فرضیه با ۹۹ درصد اطمینان و یک درصد خطا تأیید می شود. مقدار ضریب همبستگی، نشان دهنده ارتباط بین دو متغیر در سطح متوسط و به صورت مستقیم است. بنابراین یافته های آماری نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باور و اعتقاد آنان به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد؛ به عبارت دیگر با افزایش میزان استفاده از شبکه های اجتماعی، اعتقاد آنان به مراسم اربعین افزایش خواهد یافت و بالعکس.

جدول شماره ۵: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و باور و اعتقاد آنان به مراسم اربعین:

فرضیه فرعی سوم: بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد.

با توجه به نتایج به دست آمده، مقدار آماره پیرسون برابر ۰.۵۳۳ با میزان سطح معناداری ۰.۰۰۰ است. چون میزان سطح معناداری از ۰.۰۱ کمتر است، ازاین رو این فرضیه با ۹۹ درصد اطمینان و یک درصد خطا تأیید می شود. مقدار ضریب همبستگی، نشان دهنده ارتباط بین دو متغیر در سطح متوسط و به صورت مستقیم است. بنابراین یافته های آماری نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین ارتباط معنادار آماری وجود دارد؛ به عبارت دیگر به نظر می رسد با افزایش میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران، تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین نیز افزایش خواهد یافت و بالعکس.

جدول شماره ۶: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین:

فرضیه فرعی چهارم: بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و افزایش عواطف دینی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد.

طبق مقادیر به دست آمده، مقدار آماره پیرسون برابر ۰.۴۲۰ با میزان سطح معناداری ۰.۰۰۰ است. چون میزان سطح معناداری از ۰.۰۱ کمتر است، ازاین رو این فرضیه با ۹۹ درصد اطمینان و یک درصد خطا تأیید می شود. مقدار ضریب همبستگی، نشان دهنده ارتباط بین دو متغیر در سطح متوسط و به صورت مستقیم است. بنابراین یافته های آماری نشان می دهد که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و افزایش عواطف دینی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معنادار آماری وجود دارد؛ به عبارت دیگر به نظر می رسد با افزایش میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران، عواطف دینی جوانان نسبت به مراسم اربعین نیز افزایش خواهد یافت و بالعکس.

جدول شماره ۷: آزمون ضریب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و افزایش عواطف دینی آنان نسبت به مراسم اربعین:

بحث و نتیجه گیری

شبکه های اجتماعی با قابلیت هایی که در اختیار کاربران خود قرار می دهند، به اولویت اول کاربران اینترنت تبدیل شده اند. در این شبکه ها، فرد با طیف وسیعی از افراد در ارتباط است و علایق خود در زمینه های مختلف را با آنها به اشتراک می گذارد. افراد در شبکه های اجتماعی می توانند هویتی کاملاً دلخواه داشته باشند و بر پایه همان هویت دلخواه ارتباط مجازی خود را با دیگران گسترش دهند. ظاهر این شبکه ها جمع گراست.

امروزه تغییرات فرهنگی موجب شده است مردم ترجیح دهند در عین تنهایی، ارتباطات گسترده ای هم با جهان پیرامون خود داشته باشند. شبکه های اجتماعی این خواسته را فراهم می کنند. شبکه های اجتماعی با سرویس ها و خدمات مختلفی که در اختیار کاربران خود قرار می دهند، موجب تأثیرگذاری بیشتر روی زندگی آنها و جامعه و رفتارهای اجتماعی می شوند. این شبکه ها در حوزه های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... تأثیرگذارند. در این میان شبکه های اجتماعی اینستاگرام و تلگرام از شبکه های پرکاربرد در ایران به شمار می روند؛ چنان که نظرسنجی گروه افکارسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات نشان می دهد که حدود نیمی از ارتباط کاربران شبکه های اجتماعی با دوستان و آشنایان با استفاده از تلگرام و اینستاگرام انجام می شود. (عصر ایران، ۱۳۹۸ش). بنابراین با توجه به گستردگی این شبکه ها بین ایرانیان از یک سو و از سوی دیگر با توجه به اثراتی که شبکه های اجتماعی بر کاربران دارند، می توان ادعا کرد که شبکه های اجتماعی تلگرام و اینستاگرام تأثیر چشمگیری بر فعالیت های اجتماعی کاربران خواهند داشت. یکی از حوزه هایی که این رسانه ها بر مخاطبان اثر می گذارند موضوع باورپذیری مذهبی جوانان در خصوص مراسم اربعین است.

نتایج به دست آمده از پژوهش حاضر بیانگر آن است که بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین، باور و اعتقاد آنان به مراسم اربعین، تمایل آنان به شرکت در مراسم اربعین و افزایش عواطف دینی آنان نسبت به مراسم اربعین ارتباط معناداری وجود دارد. این یافته با نتایج به دست آمده از پژوهش های سنگ سفیدی و همکاران (۱۳۹۷ش)، مزین و نوبخت پور (۱۳۹۶ش) و برقی و غلامی (۱۳۹۶ش) همسو است و بی ارتباط با شفاف سازی اطلاعات از سوی رسانه های اجتماعی نیست. مخاطب رسانه آغازگر ارتباط است و این طور نیست که بگوییم پیام چه تأثیری بر مخاطب گذاشته است؛ بلکه باید گفت که مخاطب با استفاده وانتخاب نوع رسانه بر اساس نیاز خود کل وسیله ارتباطی، خط مشی وحتی پیام های ارسالی آن را تحت تأثیر قرار می دهد و رقابت رسانه ها را موجب می شود؛ به طوری که شفافیت اطلاعاتی، یکی از نیازهای اساسی مخاطب است. بنابراین در کنار رسانه های رسمی مانند تلویزیون، که دیدگاه های مقامات و نهادهای رسمی را منعکس می نمایند، شبکه های اجتماعی تلگرام و اینستاگرام می توانند تأثیرات زیادی بر جوانان در گرایش به مراسم اربعین و تجلی عشق آنان به عاشورا و امام حسین۷ داشته باشند. علاوه براین می توان نتیجه گرفت که رسانه های مجازی می توانند در ترغیب افراد به شرکت در مراسم اربعین نقش داشته باشند و با بالا بردن ظرفیت اطلاع رسانی و تأثیر بر افکار عمومی قادرند به ترغیب آنان برای تخطی از نرم های موجود مبادرت کنند. طبق نتایج به دست آمده مبنی بر وجود رابطه معنادار بین میزان استفاده از شبکه های اجتماعی توسط جوانان تهران و آگاهی آنان نسبت به مراسم اربعین پیشنهاد می شود تا صفحات و کانال های مربوط به موضوعات مذهبی در اینستاگرام و تلگرام نسبت به آگاهی بخشی در خصوص اربعین و مراسم مربوط به آن و همچنین فلسفه قیام عاشورا مبادرت کنند.

در مجموع با توجه به نتایج تحقیق حاضر می توان ادعا کرد که در خصوص باورپذیری مراسم اربعین، نقش شبکه های اجتماعی تلگرام و اینستاگرام بسیار پررنگ می باشد که بیانگر اهمیت روزافزون رسانه های اجتماعی در انعکاس و گردش اطلاعات و اخبار است. رسانه هایی همچون تلگرام و اینستاگرام با توجه به فراگیر بودن، از تأثیرگذاری بالاتری میان رسانه های گوناگون برخوردارند که نیاز است با آموزش و افزایش سواد رسانه ای مخاطبان نسبت به ارتقای آگاهی و بینش آنان در خصوص استفاده مناسب از این شبکه ها و بهره گیری از جنبه های مثبت آنها در جهت تقویت باورپذیرى مذهبی اقدام کرد.

پیشنهاد می شود نهادها و سازمان های مسئول در عرصه امور دینی و فرهنگی، از ظرفیت های شبکه های اجتماعی به منظور پاسخ گویی به ابهامات و شبهات کاربران در خصوص مراسم اربعین استفاده کنند تا از این طریق اعتقادات و باورهای جوانان در این خصوص تقویت شود. همچنین پیشنهاد می شود نهادهای متولی برگزاری مراسم اربعین در طول سال نسبت به انتشار مطالب و محتوا شامل حاشیه های برگزاری مراسم اربعین، پذیرایی و استقبال از زائران توسط مردم عراق و... مبادرت ورزند تا از این رهگذر زمینه های استقبال بیشتر جوانان به مراسم اربعین را ایجاد کنند. علاوه بر این، پیشنهاد می شود صفحات و کانال های مربوط به امور مذهبی و دینی با پخش و انتشار مطالب و محتواهای مرتبط با مظلومیت امام حسین۷ و یاران باوفایش در قیام عاشورا نسبت به افزایش عواطف و احساسات دینی جوانان و در نتیجه حضور پرشور آنان در مراسم اربعین اقدام کنند.

منابع

1. اشرفی، ابوالفضل (۱۳۷۷ش). بی هویتی اجتماعی و گرایش به غرب (بررسی عوامل اجتماعی - فرهنگی مؤثر بر گرایش نوجوانان به الگوهای فرهنگ غربی «رپ و هوی متال» در تهران)، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
2. ام هوور، استوارت و لین اسکافیلد کلارک (۱۳۸۲). «فصل مشترک رسانه، فرهنگ و دین، یک مقاله کتاب شناختی»، استوارت ام هوور و نات لاندبای، بازاندیشی درباره رسانه، دین و فرهنگ، تهران، سروش.
3. باغستانی، روح الله (۱۳۸۴ش). «واکاوی شبکه های اجتماعی»، فصلنامه ره آورد، شماره ۱۳، زمستان.
4. برقی، رسول و شبنم غلامی (۱۳۹۶ش). «تأثیر استفاده از اینترنت (فضای مجازی) و شبکه های ماهواره ای بر هویت دینی، مذهبی و ملی، بومی دانش آموزان دوره دوم متوسطه»، همایش علمی - پژوهشی استانی راهبردها و راهکارهای ارتقای کیفیت در آموزش و پرورش، میناب، مدیریت آموزش و پرورش شهرستان میناب.
5. جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۱ش). انتظار بشر از دین، قم، مؤسسه فرهنگی رجا.
6. چیت ساز قمی، محمدجواد (۱۳۸۳ش). گسست نسلی در ایران، افسانه یا واقعیت، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهی.
7. حسینی، سیدحسن (۱۳۸۷ش). «رسانه دینی یا دین رسانه ای»، اطلاعات حکمت و معرفت، شماره ۳۱، ص۱۲- ۱۶.
8. حیاتی، وحید (۱۳۸۸ش). «دین و رسانه»، رواق هنر و اندیشه، شماره ۳۹ و ۴۰، ۱۴ ۵.
9. رادوراد، اعظم (۱۳۸۶ش). «تعامل دین و رسانه»، مجموعه مقالات دین و رسانه، تهران، دفتر پژوهش های رادیو.
10. سنگ سفیدی، رضا و همکاران (۱۳۹۷ش). «بررسی نقش رسانه (اینترنت و تلویزیون) بر هویت دینی دانشجویان مطالعه موردی: دانشگاه فرهنگیان خراسان شمالی»، کنفرانس ملی دستاوردهای نوین جهان در تعلیم و تربیت، روانشناسی، حقوق و مطالعات فرهنگی اجتماعی، خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، زرقان آموزش عالی علامه خویی وابسته به وزارت علوم تحقیقات و فناوری.
11. شرف الدین، سیدحسین (۱۳۸۸ش). «دانش رسانه ای از واژه تا معنا»، رواق هنر و اندیشه، شماره ۳۹ و ۴۰، ۵۵ ۵.
12. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۲)، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
13. فقیهی، محمدمهدی (۱۳۸۲ش)، «مطبوعات دینی؛ پاره ای تذکارهای نظری»، پژوهش و سنجس، شماره ۳۵، ص ۴۳-۵۶.
14. کاستنر، مانوئل (الف) (۱۳۸۰). عصر اطلاعات، ظهور جامعه شبکه ای (جلد ۱)، ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران، نشر طرح نو.
15. کاستنر، مانوئل (ب) (۱۳۸۰). پایان هزاره، ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز، تهران، نشر طرح نو.
16. مزین، قاسم و محسن نوبخت پور، (۱۳۹۶ش). «بررسی تأثیر میزان استفاده از شبکه های مجازی بر هویت ملی و دینی دانش آموزان مقطع متوسطه دوره دوم شهر اردبیل»، اولین همایش ملی آسیب های اجتماعی، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
17. مصباح یزدی، محمدتقی (ش۱۳۶۵)، آموزش عقاید، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
18. نجاتی حسینی، سیدمحمود (۱۳۸۹ش). «جامعه شناسی دین و جامعه شناسی دینی و جامعه _ خداشناسی (بازخوانی انتقادی _ مقایسه ای از سّت های فکری در دین پژوهی اجتماعی و فرهنگی)». فصلنامه علمی - پژوهشی اسلام و علوم اجتماعی، ۲(۴)، ص۱۲۰- ۷۷.
19. Collins Mayo, S, (2017). Youth and religion. An international perspective, Theo Web, Zeitschrift für Religionspädagogik, 11(1), 80-94.
20. Mehta, S. (2015). Commodity Culture and Porous Socio Religious Boundaries: Muslim Women in Delhi. South Asia Research, 30(1), 1 24.