نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
زیارت در زمره اعمال مهم دینی است که میان شیعیان به عنوان عمل عبادی، همراه با آداب و رسوم خاص مذهبی و فرهنگی انجام می شود و در طول تاریخ اسلام همواره مورد توجه آنان بوده است. افزون بر تأثیر این عمل عبادی بر سبک زندگی مؤمنانه شیعیان که پیامدهای تربیتی و شناختی دارد، تأثیر آن در حوزه مباحث اجتماعی، فرهنگی و تمدنی نیز حائز اهمیت است؛ به طوری که به مثابه واقعیتی اجتماعی و نهادی تمدن ساز می تواند از ابعاد گوناگون مطالعه شود.
از منظر تمدنی، زیارت حرکتی پویا به شمار می آید که آثار مادی و معنوی بسیاری در فرهنگ و تمدن اسلامی داشته است و در گسترش این فرهنگ و تمدن نقش مهمی ایفا کرده است. ازاین رو باید زیارت، که از قدیمی ترین و پررونق ترین گردشگری های مذهبی گذشته و حال سراسر جهان است و پیشینه آن به قدمت خود فرهنگ دینی می رسد، را مورد بررسی قرار داد.
مفهوم شناسی
کلمه «زیارت» (زیارة) از ریشه «ز و ر» گرفته شده و به مفهوم روی گرداندن، عدول و مایل شدن از چیزی به چیزی دیگر است. (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۳۵) به همین جهت زیارت کننده را «زائر» می گویند؛ زیرا به زیارت شخصی می رود و از غیر او روی برمی گرداند. (مصطفوی، ۱۳۶۰ش، ج ۴، ص۳۸۴) با این توصیف زیارت در لغت به معنای میل و قصد چیزی یا کسی را گویند و در عرف، زیارتِ کسی، عبارت است از آمدن نزد او به قصد تکریم و تعظیم و انس گرفتن با وی. (طریحی، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۳۰۵)
در اصطلاح دینی، به دیدار دیگری بر اساس کشش و انگیزه و نیت معنوی، زیارت گفته می شود؛ البته زیارتی که با انس روحی و تعظیم و تکریم قلبی همراه باشد. (مصطفوی، ۱۳۶۰ش، ج ۴، ص۳۸۴) این زیارت، عملی عبادی است که به معنای حضور در پیشگاه پیشوایان دینی یا نزد قبور آنان یا دیدار از مکانی مقدس یا محترم برای اظهار ارادت و احترام و کسب فیض معنوی است و زیارت اهل قبور، اعم از معصومین: و غیر آنان، با حضور در محل دفن آنان به قصد گرامیداشت ایشان و سلام دادن بر آنان تحقق می یابد. (صاحب جواهر، ۱۴۰۴ق، ج۳۵، ص۴۳۰)
به زیارت کننده «زائر»، به زیارت شونده «مَزور»، و به مکان و محل دفن مزور «مزار» اطلاق می شود. به همین جهت گفته شده که زیارت دارای سه رکن است:
۱. زائر: کسی که میل و گرایش به کسی یا چیزی دارد؛
۲. مَزُور: شخص یا چیزی که میل و گرایش زائر به سوی اوست؛
۳. نیت زیارت: صفت باطنی گرایش و میل که با تکریم و تعظیم زائر همراه است. (طباطبایی، ۱۳۹۳ش، ص۴۶)
در تعریفی از گردشگری مذهبی آمده است:
توریسم مذهبی عبارت است از بازدید گردشگران (با تعریف ویژه جهانگردی) از اماکن مقدس نظیر زیارتگاه ها، مقابر امامزاده ها و نظایر آنها. توریست مذهبی، گردشگرانی فرهنگی هستند که برای زیارت اماکن، آثار، یادمان های مذهبی، انجام اعمال مذهبی و دینی، ترویج و آموزش و گذران اوقات فراغت در مکان ها و مراکز مذهبی جهان سفر می کنند. (رحیم پور و سیدحسینی، ۱۳۷۹ش، ص۱۴)
در فرهنگ شیعی، زیارت به حرکت مؤمنان برای دیدار بارگاه ملکوتی معصومین: اشاره دارد تا این دیدار ظاهری، زمینه ای باشد برای اتصال باطنی به حقیقت ائمه اطهار:. هدف زیارت، لقاءالله است.
زیارت، تعظیم، تکریم، گرامیداشت و یادکرد انسان های شایسته، هنرمند، فرهیخته، فرهنگ ساز، نقش آفرین، مصلح، متحول کننده تاریخ و ... و نیز زنده نگه داشتن نام و یاد آنها پس از مرگ، لازمه محبّت، عشق و ارادت انسان ها به نیکی ها و کمالات است و ریشه در فطرت و سرشت آدمی دارد. (جوادی آملی، ۱۳۸۱ش، ص۱۷-۱۸)
با این توصیف زیارت به معنای ارتباط قلبی با بزرگان دین و ابراز ارادت و شیفتگی به آنان از طریق حضور در مکان های مخصوص و به جا آوردن آیین هایی خاص است. البته نباید زیارت را نوعی رابطه کاری پنداشت؛ بلکه نوعی دیدار عاطفی است که احساسات در آن نقش پررنگی دارد. ازاین رو وقتی کسی برای بهره مندی معنوی غیر عاطفی، مانند فراگیری علم، نزد شخصی می رود زائر وی محسوب نمی شود. در واقع رابطه میان زیارت و انس گرفتن به حدی است که در بحث استحباب زیارت اهل قبور آمده مردگان نیز به چنین انسی احتیاج دارند. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۶)
در مجموع در فرهنگ شیعه، زیارت از اعمال مهم عبادی محسوب می شود که با آداب و رسوم خاص مذهبی و فرهنگی برگزار می گردد و پیامدهای تربیتی و شناختی در سبک زندگی اجتماعی و فردی مؤمنانه دارد. بخشی از آثار و پیامدهای اجتماعی در راستای گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی است که در این نوشتار به این موضوع توجه خواهد شد.
ارتباط زیارت با تمدن
زیارت نقش مهمی در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی دارد و به معنای سفر به مکان های مقدس و معابد دینی است که می تواند حرم ها، آرامگاه های پیامبران، امامان و شخصیت های مذهبی - فرهنگی باشد. زیارت به دو صورت فردی و جمعی انجام، و باعث استحکام ارتباط افراد با دین و باورهایشان می شود. این سفرها، ارتباط مسلمانان را افزایش می دهد و با اشتراک گذاری تجربیات، معارف، آداب و رفتارهای دینی، افراد را به یکدیگر نزدیک تر می سازد. همچنین این سفرها محل تبادل اطلاعات و دانش است و سبب گسترش فرهنگ، هنر، معماری و تمدن اسلامی می شود. (رجاوند، ۱۳۶۷ش، ص۳۴)
بازدید از مکان های مقدس و مذهبی نه تنها سبب عمیق شدن ارتباطات میان افراد مسلمان می شود، بلکه آنها را به تفکر و تأمل در معانی عمیق دینی و ارزش های انسانی می کشاند. البته زیارت تنها به جنبه مذهبی محدود نمی شود؛ بلکه به جنبه های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی هر مکان نیز پرداخته، تجربه های متنوعی را برای زائران فراهم می کند.
همچنین زیارت باعث حفظ و تقویت هویت اسلامی و انتقال دانش، معنویت و ارزش های دینی به نسل های آینده می شود. در واقع زیارت می تواند ارتباط مستقیمی با تمدن دینی و فرهنگی مرتبط با آن مکان داشته باشد. وقتی که فردی به مکانی مقدس می رود و آثار تمدنی و معماری مرتبط با آن دین را مشاهده می کند، به تمدن آن دین نزدیک تر می شود.
بر اساس آنچه از متون پیرامون موضوع زیارت برمی آید، زیارت در بینش و تفکرات مذهبی و فرهنگ های گوناگون به نوعی با مفهوم امر قدسی در ارتباط است. در واقع زیارت قصد، میل و اراده به رفتن به سوی مظهر و تجلی ای از تجلیات امر قدسی است. اندیشمندان در حوزه دین پژوهی و جامعه شناسی دین و اندیشه اسلامی، بسته به اینکه چه درک و دریافتی از دین و مفهوم قدسی دارند، در باب نمودهای دینی بحث کرده و با شیوه ها و روش های گوناگون به بررسی آن نمودها، مانند زیارت، پرداخته اند. (نصر، ۱۳۸۱ش، ص۵۸)
به باور برخی از جامعه شناسان، امور مقدس به تجربه انسانی و اجتماعی آنها مربوط بوده و این امور در زندگی جمعی آنان تأثیرگذار است. در جهان بینی اسلامی نیز امر قدسی و زیارت جایگاه ویژه ای دارد و برای انسان دیندار در هر عصری برخی از زمان ها و مکان ها متفاوت و متمایزند. در نزد اندیشمندان مسلمانی که به عقل شهودی معتقدند، شناخت امر قدسی دست نیافتنی نیست و امر قدسی با عقل درک می شود؛ زیرا اساساً دین و عقل با هم در تضاد نیستند. (نصر، ۱۳۸۶ش، ص۲۴)
زمانی که فرد در زیارتگاه ها و مکان های مقدس حضور دارد، با تمدن مرتبط با آن دین در تماس قرار می گیرد. او ممکن است شاهد معماری تاریخی، نقوش و نگاره های مذهبی، سنت ها و عبادات مرتبط با آن تمدن شود. این تجربه نه تنها فرد را با مفاهیم و ارزش های آن تمدن آشنا، بلکه او را درگیر و مشتاق شناخت و درک بهتر میراث فرهنگی و اجتماعی آن می کند.
زیارت همچنین می تواند بستری برای تبادل فرهنگی میان افراد از تمدن ها و فرهنگ های مختلف باشد. بازدیدکنندگان زیارتگاه های مقدس از سراسر جهان می توانند با هم ارتباط بگیرند و تجربه و دانش خود را درباره تمدن ها و فرهنگ های خود با یکدیگر به اشتراک بگذارند؛ چراکه زیارت می تواند پل ارتباطی بین فرد و تمدن مرتبط با آن مکان مقدس را فراهم کند. این تجربه به فرد امکان می دهد تا با مفاهیم و ارزش های فرهنگی، مذهبی و تاریخی آن تمدن به صورت مستقیم آشنا شود و ارتباطی عمیق تر با آن برقرار کند. (غیاثی، ۱۳۹۷ش، ص۱۵۱)
از طرفی ماهیت سفرهای زیارتی با سفرهای دیگر متفاوت است و اساساً بزرگان دینی ما کتاب «آداب سفر» را در کنار «آداب زیارت» تنظیم کرده اند تا به این امر التفات دهند که خصایص و ویژگی های سفرهای زیارتی با جریان زیارت سازگار است و اگر زائر بخواهد در زیارت خود موفق باشد، باید سفر زیارتی خود را تصحیح، و نیت خود را اصلاح کند؛ به عبارت دیگر گرچه سفرهای زیارتی با اسفار دیگر از نظر صورت و شکل ظاهری یکسان است، اما از نظر سیرت و معنا متفاوت است. (واعظ جوادی، ۱۳۹۱ش، ص۱۶۱) با این همه این سفرهای زیارتی در قالب تمدنی نقش چشمگیری دارند و در تاریخ تمدن اسلامی نیز بیشترین سفرها با انگیزه سفرهای مذهبی صورت گرفته است.
ازاین رو زیارت، آداب و شئون آن نیز به مثابه عبادت از فرهنگی ویژه و مکتبی خاص حکایت می کند؛ به گونه ای که همه زیارات، دعاها، اوراد و اذکار حتی حرکات و مکان دعا و سلام دادن و جهتی که زائر باید مراعات کند، همه و همه باید سنجیده و بر مبنای موازین دینی باشد و هرگز شایسته نیست که حرکتی برخلاف معیارها و ملاک های برخاسته از متن توصیه ها و آداب مأثوره انجام شود. (همان، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱) این شیوه به تدریج در طول سالیان متمادی سبک خاصی از سفرها را در تاریخ اسلامی پدید آورده که ارتباط وثیقی با تمدن اسلامی دارد و تأثیر آن را می توان در سفرنامه ها و رحله نگاری ها جست وجو کرد.
بعد فقهی و کلامی این موضوع نیز حائز توجه است؛ چراکه زیارت خاستگاه اعتقادی، کلامی و فقهی دارد و در تحکیم و تثبیت مبانی اعتقادی نیز نقشی عمده ایفا می کند و زائر ارکان اعتقادی خود را در ساحت زیارت بازمی یابد.
زیارت به مثابه نهاد تمدنی
از آنجا که زیارت مجموعه ای از گرایش ها، بینش ها و کنش هایی است که اندیشه و عمل زائر را در راستای هدفی متعالی تنظیم می کند، می توان آن را به عنوان واقعیتی فرهنگی - اجتماعی در فرهنگ شیعی، به مثابه یک نهاد قلمداد کرد؛ به گونه ای که ظرفیت های این نهاد، مانند بیشتر نهادهای تمدنی - فرهنگی شیعی مورد غفلت واقع شده است. بیان ظرفیت های تمدنی نهاد زیارت در عصر حاضر بیش از پیش مورد توجه است؛ چراکه نشان دهنده حرکت هویتی - تمدنی بر مبانی فرهنگ زیارت است. (غالب، ۲۰۱۵م، ص۲۱۴)
زیارت به منزله نهادی قدرتمند است که به تعلیم و تربیت شیعیان می پردازد و به طرق مختلف امر تمدن سازی را محقق می سازد. این امر به ویژه در زیارت اربعین محسوس تر است. امروزه اربعین تنها یک راهپیمایی معنوی یا صرفاً زیارت جمعی امام حسین۷ نیست؛ بلکه مدلی متفاوت از نظام مناسبات مردمی در مقابل الگوی سکولار و دنیوی شده غربی است. این تجربه، تجربه ای در حال ترقی و پیشرفت است که بر منابع دینی و سنن بومی بنا شده و از فرهنگ مدرن غرب هیچ رنگ و بویی نگرفته است. اربعین یک پدیده کاملاً مردمی و اسلامی است؛ نه یک پدیده تمدنی به معنای civilization؛ بلکه ظهور یک امت نوین اسلامی است که مدل نظام مند آن را می توان برای بشر امروز تبیین، و آن را در ویترین جوامع مردمی برجسته، و بر آن محاجه کرد. (بابایی، ۱۳۹۶ش، ص۱۱۲)
در بسیاری از جوامع، زیارت از نهادهای فرهنگی و تاریخی شناخته می شود. زیارت به مثابه نهاد تمدنی می تواند نقش مهمی در توسعه تمدنی داشته باشد. این مفهوم بر این ایده تأکید دارد که فرهنگ و تمدن یک جامعه، از جمله ارزش ها، باورها، رسوم و سنت ها، بر اساس نهادها و رویدادهای فرهنگی شکل می گیرد. (فیاض، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۰)
تعامل بین انسان ها در زیارت، مؤلفه دیگری است که به مثابه بستر ارتباطات میان فرهنگی صورت می پذیرد و این تعامل سبب تعارف و شناخت میان فرهنگی بین مردم می شود. در مباحث اجتماعی، عامل چسبندگی میان گروه ها و اقوام و افراد همین شناختی است که به وجود می آید؛ به طوری که گفته شده است:
اساساً عامل چسبندگی اجتماعی میان گروه ها و اقوام و افراد، تعارفی است که بین این گروه ها به وجود می آید و با شناخت یکدیگر و رسمیت بخشی به استعدادهای مردمی همدیگر، گامی جمعی در جهت رفع نیازهای یکدیگر و حل معضلات کلان اجتماعی برداشته می شود و هویتی مشترک به وجود می آید. تعارف در حقیقت، فلسفه و حکمت آفرینش تفاوت ها و کثرت های مردمی است تا بتوانند راهی به سوی معرفت و کمال نهایی پیدا بکنند. این تعارف صرفاً یک تعارف عرفانی با کارکردهای سلوکی صرف نیست؛ بلکه این تعارف، زندگی این جهانی در مقیاس تمدنی را متأثر می سازد و مناسبات کلان اجتماعی را اصلاح می کند و راه را به سوی تعامل معروف و تعاون در نیکی ها می گشاید. جامعه ای که در آن تعارف است، جامعه ای که در آن تعاملات مردمی بر اساس معروف رخ می دهد و جامعه ای که در آن تعاون در نیکی ها وجود دارد، نه در ادبیات اسلامی، بلکه حتی در ادبیات مدرن هم یک جامعه متمدن تلقی می شود و فرایند تمدنی در آن نیز سهل و آسان رخ می دهد. (بابایی، ۱۳۹۶ش، ص۱۰۷)
در نهایت، زیارت به عنوان یک نهاد تمدنی ممکن است نقش مهمی در توسعه تمدنی یک جامعه ایفا، و به حفظ و ارتقای فرهنگ و ارزش های انسانی کمک کند. این نوع فعالیت ها می توانند به ارزش های فرهنگی و اجتماعی جامعه هویت دهند و محیطی برای رشد و پیشرفت فرهنگی و انسانی فراهم آورند.
زیارت و آشنایی با هویت فرهنگی و تمدنی
زیارت به عنوان یک فعالیت فرهنگی و مذهبی می تواند به آشنایی با هویت فرهنگی و تمدنی جوامع و محل های مقدس کمک کند. وقتی مردم به مکان های زیارتی می روند و در مراسمات زیارتی شرکت می کنند، این تجربه می تواند به آنها کمک کند تا اصول، ارزش ها و باورهای تشکیل دهنده هویت فرهنگی و تمدنی آن جامعه را بهتر درک کنند.
هنگامی که افراد به مکان های زیارتی سفر می کنند، ممکن است با میراث های فرهنگی و تاریخی آن منطقه آشنا شوند که شامل معماری محل های مقدس، هنرهای مرتبط با زیارت، و آیین ها و سنت های مذهبی است و درک اجتماعی و فرهنگی جامعه را افزایش می دهد. ازاین رو زیارت می تواند راهی برای آشنایی با هویت فرهنگی و تمدنی یک جامعه یا یک مکان مقدس باشد و به تقویت ارتباط افراد با فرهنگ و تمدن خودشان کمک کند. (غیاثی، ۱۳۹۷ش، ص۱۵۲)
در فرهنگ زیارت و ارتباطات میان فرهنگی گسترده ای که در بستر آن صورت می پذیرد، فرصت های زیادی برای تعارف، تعامل و تبادلات میان فرهنگی ایجاد می شود؛ به طوری که در چنین بستری فرهنگ ها با یکدیگر آشنا شده، آگاهی فرهنگی و تمدنی خود را نسبت به یکدیگر افزایش می دهند. چنین اثری در افزایش تعاون های اجتماعی به نزدیک تر شدن افکار و عقاید فرهنگ ها و تمدن شناسی تأثیر مستقیم دارد و سرمایه فرهنگی و آرامش و زایش فرهنگی توأمان را که برای شکل گیری همگرایی تمدنی لازم است، تأمین می کند و وحدت و انسجام تازه ای می آفریند که کمتر می توان نمونه ای برای آن در تاریخ بشریت پیدا کرد. (بابایی، ۱۳۹۶، ص۵۲) این نگاه به فرهنگ زیارت سبب می شود مقوله زیارت باعث افزایش سطح درک و آگاهی میان فرهنگی افراد در اجتماع گردد و این درک میان فرهنگی در ارتقای هویتی و تمدنی تأثیری چشمگیر داشته باشد.
افزون بر این، زیارت می تواند به تقویت هویت فرهنگی افراد کمک کند. این تجربه ممکن است افراد را به ارزش ها و باورهای مشترک جامعه شان نزدیک تر، و به آنها کمک کند تا احساس همبستگی بیشتری با زمینه فرهنگی و تمدنی خودشان داشته باشند. (حسینی، ۱۳۹۶ش، ص۱۴۳)
بهره گرفتن از زیارت به عنوان یک فرصت برای آشنایی با هویت فرهنگی و تمدنی یک جامعه، به انجام فعالیت های فرهنگی، مذهبی و معنوی در مکان های مقدس مرتبط است. زمانی که افراد به این مکان ها می روند و در مراسمات مذهبی و فرهنگی شرکت می کنند، فرصتی برای آموختن تاریخچه، سنت ها، ارزش ها و باورهای مرتبط با جوامع مختلف را می یابند و این تجربه آنها را به سمت درک بهتری از هویت فرهنگی و تمدنی مربوطه هدایت می کند. ممکن است این تجربه به آنها کمک کند تا ارتباط عمیق تری با ارزش ها، مفاهیم و آیین های فرهنگی آن جامعه برقرار کرده، اهمیت و ارزش آنها را بهتر درک کنند. (غیاثی، ۱۳۹۷ش، ص۱۵۵)
در مجموع زیارت صحنه حضور مردم در متن جامعه است. همین حضور مردم در کنار هم سبب تماس آنها با یکدیگر، و منشأ آثار و برکات فراوانی می شود. پدیده زیارت با حرکت مردم آغاز می گردد و اجتماع عظیم مردمی را در شهرهای زیارتی به وجود می آورد. امروزه از حضور مردم به عنوان مؤلفه ای مهم در قدرت نرم یاد می شود. جمعیت، خود از پایه های امنیت و قدرت است؛ به ویژه اگر در اجتماعات همگون و معناداری چون زیارت جلوه پیدا کند. افزون بر این، با تبادل فرهنگی از طریق زیارتگاه ها، افراد می توانند با یادگیری از یکدیگر ارتباطات بین فرهنگی خود را تقویت کنند و در راستای تمدن سازی گام بردارند.
زیارت و تعمیق معنویت در اجتماع مدنی
جامعه اسلامی همواره نیازمند تعمیق و توسعه معنویت است تا با تأثیرگذاری بر ساختارهای فردی و اجتماعی بتواند جامعه ای انسانی مبتنی بر معنویت را توسعه دهد؛ به بیانی دیگر تعمیق معنویت، نوعی کیفیت روانی است که فراتر از باورهای مذهبی بوده و در پی ایجاد انگیزه در انسان است و احساساتی مثل درک هیبت الهی و احترام به خلقت را در شخص به وجود می آورد.
زیارت می تواند به تعمق و تقویت معنویت فردی کمک کند. وقتی فرد به یک مکان مقدس یا مذهبی سفر می کند، اغلب تحت تأثیر محیط و فضای معنوی آنجا قرار می گیرد که می تواند احساسات عمیقی را در او ایجاد کند. زیارت می تواند فرصتی برای افراد جهت تأمل و اندیشیدن در مورد جوانب معنوی و مذهبی زندگی شان فراهم آورد. این تجربه می تواند به فرد کمک کند با دیدن ارزش ها و اصول مذهبی خود در یک فضای مقدس، احساسات معنوی بیشتری را تجربه کند و با نزدیک شدن به معنویت، از تجربیات زندگی خود درک بهتری داشته باشد. (واعظ جوادی، ۱۳۹۱ش، ص۶۰)
پیش تر گذشت که در فرهنگ اسلامی، زیارت عبادتى دارای ابعاد گسترده است و در رأس همه آنها تلاش دارد انسان را در مسیر هدایت الهی قرار دهد و توجه او را به ذات حقیقی پروردگار جلب کند. به همین جهت از آثار زیارت این است که انسان را بر مدار پیروی از بزرگان دین همچون معصومان: قرار داده، حرکت در مسیر بندگی و ایجاد روحیه خلوص و طهارت را در جامعه حاکم می کند؛ به طوری که جهت گیری کلی در کارهاى اجتماعى، سیاسى و فرهنگى در مسیر هدایت باشد؛ چراکه زائر هنگام زیارت در محضر پیامبران و ائمه اطهار: به نوعی تعهد می دهد که خود را به زشتى گناه آلوده نکند و نوعی پیمان میان او و اولیای الهی ایجاد می شود که کشش به راستی و بندگی خدای متعال دارد. (همان، ۱۳۹۱ش، ص۶۷)
از سوی دیگر در روایت نبوی آمده است که از اثرات زیارت، ایجاد رقّت قلب در زائر است؛ (محدث نوری، ۱۴۰۸ق، ج ۲، ص۳۶۴) به طوری که در سایه زیارت، رقّت قلب و یاد آخرت افزایش می یابد و تأثیر عبادات هنگام زیارت، حتی مدت ها پس از آن، در وجود زائر دیده می شود و در زندگی فردی و اجتماعی او تأثیرگذار است. به همین جهت افراد اهل زیارت در مسائل دینی همچون توحید قوی تر هستند و در شرایع دینی نیز دقیق تر عمل می کنند؛ چراکه بر اساس صریح متون دینی، اولیای الهی که زیارت کرده اند را زنده و شاهد اعمال خود می دانند. (بقره: ۱۴۳؛ حج: ۷۸؛ کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۱) ازاین رو مراقبت بیشتری از اعمال خود دارند و بیش از پیش در رفتار خود دقت می کنند.
یکی از محققان با بررسی توصیفی و تبیینی متون برخی زیارات، مانند زیارت جامعه کبیره و زیارت امین الله، به این نتیجه می رسد که امام شناسی از مهم ترین آثار زیارت، و مقدمه ای برای خداشناسی است و خصوصیات ارزنده والای ائمه اطهار: ظهور اسمای الهی و اوصاف پروردگاری است که در آینه شفاف و زلال این بزرگواران تجلی کرده است. (واعظ جوادی، ۱۳۹۱ش، ص۹۹) پس برخی از نکات زیارت در تربیت عبادی زائر می تواند به وسیله زیارت محقق یا تقویت شود. تأثیر این نوع تربیت در حکمرانی متعالی و ترویج آن در جامعه فواید بی شماری دارد.
از آنجا که زیارت واقعیتی اصیل، عینی و خارجی است و نه پنداری، ذهنی و خیالی، دربردارنده آثار و برکات فراوان اجتماعی و سه رکن زائر، مزور و خصیصه نفسانی به نام گرایش قلبی (که با تکریم و تعظیم و انس گرفتن با مزور همراه می باشد) است. (همان، ۱۳۹۱ش، ص۲۱)
حکیم بزرگ، ابوعلی سینا، در پاسخ سؤال از زیارت و تأثیر آن، از زائر، مزور و زیارت، تحلیلی عمیق و عالی ارائه می کند و می نویسد:
زائر که با همه وجودش اعمّ از بدن و نفس به سمت مزور می رود، از نفس و جان مزور استمداد می طلبد تا خیری را تحصیل، یا زیان و اذیّتی را دفع کند و همه وجودش در سِلک استعداد و استمداد درمی آید و از آن سوی نفس مزور نیز به جهت مشابهت و مجاورتی که با عقول یافته، منشأ تأثیر و اثربخشی فراوان و کامل تری خواهد بود و چون زائر با جسم و جان به سمت مزور روی آورده، هم بهره های جسمانی می برد و هم بهره های روحانی و نفسانی. (ابن سینا، ۱۴۰۰ق، ص۳۳۸)
در واقع با حضور در این گونه از مکان ها و زمان ها به مراتب فرصت تقرّب برای اهل جامعه به صورت عینی فراهم تر است.
همچنین زیارت می تواند به فرد کمک کند تا ارتباط عمیق تری با اعتقادات و مسائل معنوی خود در جامعه برقرار نماید و از این طریق، به رشد و تقویت معنویت اجتماعی خود بپردازد و به عنوان یک فرصت برای تأمل، ارتباط با جوانب معنوی زندگی و تقویت ارتباط با اعتقادات جمعی باشد. زیارت با بار خاص و مختصات ویژه خود این قابلیت را به گونه ای کامل و رسا دارد که بتواند محیط را هم از نظر اجتماعی و هم از نظر معنوی، طوری مهیا سازد که حضور و سیطره معنویت و تدین را در جریان های فکری و اخلاقی جامعه کارآمد و مؤثر نشان دهد و جامعه بتواند از اندیشه رسا و آموزه های رفتاری دینی بهره گیرد و اهل جامعه را به سوی هدف صحیح رهنمون سازد.
توسعه تمدنی در پرتو فرهنگ زیارت
توسعه تمدنی نشان دهنده فرآیندهایی است که منجر به تحولات مثبت در زندگی انسان ها و جوامع می شود و فرهنگ زیارت نیز می تواند نقش مهمی در توسعه تمدنی داشته باشد. زیارت به عنوان یک عمل دینی یا فرهنگی می تواند اثرات فراوانی در ارتقای ارتباطات انسانی، نگرش ها و ارزش های اجتماعی داشته باشد و فرصتی برای ایجاد تعاملات فرهنگی و انسانی بین گروه ها و فرهنگ های مختلف فراهم کند.
فرهنگ زیارت می تواند از ابزارهای ارتقای توسعه تمدنی و ترویج ارزش های انسانی باشد. توسعه تمدنی به نوعی رشد و پیشرفت جوامع در سطح فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را توصیف می کند. در این راستا، رویکرد به فرهنگ زیارت نیز می تواند نقش مهمی در توسعه تمدنی داشته باشد. زیارت، به معنای سفر به مکان های مقدس یا پرستش و یادآوری اشخاص مقدس، جزئی مهم از فرهنگ اسلامی و فرهنگ های دیگر نیز می باشد.
افزون بر آنکه توسعه فرهنگ زیارت می تواند نقش مهمی در تقویت ارتباطات فرهنگی و اجتماعی در جوامع داشته باشد، در توسعه زیارتگاه ها و عمران و آبادی نیز تأثیر چشمگیری دارد و به ارتقای توسعه پایدار و گردشگری نیز کمک می کند که نتیجه آن در توسعه تمدنی قابل ملاحظه است.
از دیدگاه توسعه اقتصادی و گردشگری، توسعه زیارتگاه ها و منابع فرهنگی در شهرها می تواند به ایجاد فرصت های اقتصادی برای مردم محلی کمک کرده، درآمدزایی ایجاد کند. این اقدامات می تواند به توسعه پایدار و بهبود شرایط زندگی مردم منطقه کمک کند.
نکته جالب این است که یکی از گونه های زیارت خانه خدا (کعبه) را عمره می نامند و این کلمه بدان جهت بر زیارت کعبه در شهر مکه اطلاق شده است که زائران با زیارت خود، آبادانی و عمران را به این شهر وارد می کنند. (طوسی، بی تا، ج۲، ص۴۳)
زائر با حضور در زیارتگاه، موجب آبادی و عمران آن مکان می شود و ازاین رو عمل زائر را از این رهگذر «عمره» می نامند. به همین جهت صاحب جواهر در تعریف عمره می نویسد: «وهی لغةً الزیارة أخذاً من العمارة، لأنّ الزائر یعمر المکان بزیارته». (صاحب جواهر، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۴۴۱)
با این توصیف، زیارت و سفر به قصد زیارت می تواند عامل مهمی در آبادانی مکان زیارت شده به حساب آید؛ چنان که در طول تاریخ تمدن اسلامی موارد بسیاری می توان یافت که با گسترش فرهنگ زیارت و ورود زائران به آنجا عمران و آبادی و توسعه شهری به وجود آمده است. بر اساس نقل های تاریخی، شهرهای زیارتی همچون کربلا، نجف، کاظمین و... در همین راستا پدید آمده است. در یک گزارش تاریخی مربوط به سال ۲۳۷ هجری آمده است زمانی که متوکل عباسی (م.۲۴۷ق.) تصمیم گرفت قبر مطهر امام حسین۷ را تخریب کند، مردمان زیادی در کربلا گرد آمدند و در آنجا بازارهای بزرگی برپا شد. (طوسی، ۱۴۱۴ق، ص۳۲۸- ۳۲۹) همچنین برخی محدثان، روایاتی متعدد از امام باقر۷ نقل کرده اند، با این مضمون که اگر کربلا این قدر که به کوفه نزدیک است، به مدینه نزدیک می بود، زندگی در مدینه را رها می کردیم و ساکن اطراف قبر امام حسین۷ می شدیم. (ابن شجری، ۱۴۰۳ق، ص۹۹)
برخی از این مکان ها به تدریج مرکزیت علمی نیز پیدا کردند و زیارت به تدریج موجب پدید آمدن پایگاه علمی و قطب هایی برای دانش اندوزی در آنجا شد؛ چنان که توسعه علمی شهر نجف و تشکیل حوزه علمیه جهان تشیع در این شهر در پناه چنین فضایی پدید آمد.
زائر در پرتو زیارت، خود را حاضر در صحنه، و متعهد و وابسته به آن می داند و بر اساس همین نگاه، در تعاملات اجتماعی و روزمرّه جامعه اسلامی، وجود معنویت و امر قدسی را در شئون مختلف فردی و اجتماعی احساس می کند. ازاین رو قطعاً تحوّلی بنیادین در شیوه زندگی ظهور خواهد کرد.
از همین جا می توان نقش زنده، حیات بخش و برجسته زیارت را در حیات اجتماعی جامعه حس و لمس کرد. باید دانست که زیارت، ارتباطی زنده و مؤثر است. زیارت رمز حضور و شهادت عینی امام در جامعه است. به تعبیر محققان این عرصه، «زیارت نسیم خوشگواری است که به سحاب حیات عین الحیوة اهل بیت: بشارت می دهد و جوامع بشری را از حیرت ضلالت و تاریکی جهالت خارج می سازد و اساساً یکی از دلایل تأکید فراوان اهل بیت: بر زیارت و برشماری ثواب های فراوان برای آن را در همین نکته می توان مشاهده کرد». (واعظ جوادی، ۱۳۹۱ش، ص۴۰- ۴۱)
در مجموع زیارت، از عوامل جذب مردم و حضور آنان در اماکن مقدس، و در نتیجه احیاى سرزمین ها و توسعه شهرهاست. در زمان های گذشته، زیارت نقش مهمی در پیدایش شهرها داشته است؛ چنان که همین اقبال مردمی و نذورات و موقوفات، نقش مهمى در رونق اقتصادی و توسعه این شهرها داشته است.
جمع بندی
زیارت در اسلام نقش بسیار مهمی در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی دارد و افزون بر برقراری ارتباط معنوی و تقویت و تثبیت ارزش ها، اصول و معارف دینی، در توسعه تمدنی نیز نقش دارد. این بازدیدها موجب شناساندن افراد با مکان هایی است که شاهد تجلی هنر تمدنی می شود. ازاین رو زیارت به عنوان یک فعالیت مذهبی، فرصتی برای افراد به منظور افزایش دانش و آگاهی درباره تاریخ، تمدن و فرهنگ اسلامی فراهم می آورد؛ چراکه افراد به وسیله زیارت می توانند با محیط حاکم بر فرهنگ و تمدن اسلامی آشنا شوند و عمیق تر به درک اسلام و تعالیم آن بپردازند. همچنین زیارت می تواند در تقویت هویت فرهنگی افراد و جوامع نقش مهمی ایفا، و با حفظ و گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی به توسعه تمدنی کمک کند.
علاوه بر این، زیارت به عنوان تجربه ای مذهبی، موجب تقویت ارتباطات بین افراد و شکوفایی تحولات فرهنگی و اجتماعی در جوامع اسلامی می شود و بر شخصیت و آگاهی فردی تأثیر مستقیم دارد. تقویت ارزش ها و معارف دینی و توسعه ارتباطات و تعاملات اجتماعی در نتیجه زیارت نه تنها بر تقویت ارتباط فرد با خدا و اهل بیت: تأثیر دارد، بلکه به عنوان یک رویداد مهم مذهبی و فرهنگی، در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی نقش بسیار مهمی ایفا می کند. در کل، زیارت به عنوان فعالیتی مهم در اسلام، نه تنها به تأثیر بر فرد و آگاهی او اکتفا می کند، بلکه نقش بسیار مهمی را در گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی بازی می کند.
فهرست منابع
