مقدمه

در دین مبین اسلام، مسئله زیارت اولیای خدا و اهل قبور، به ویژه زیارت مشاهد و مرقد های مطهر اهل بیت:، از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است؛ برای نمونه روایات پرشماری درباره استحباب زیارت پیامبر۹ نقل شده است که در حد تواتر و مورد توافق شیعه و سنی است (امینی، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۱۴۲- ۱۶۵). با استناد به همین روایات، مسلمانان از صدر اسلام به زیارت مسجد و مرقد مطهر ایشان می رفتند و به دعا و مناجات و نماز می پرداختند و به آنان توسل می جستند. زیارت در فرهنگ شیعی اهمیت بیشتری دارد و از مناسک خاص و از نشانه های فرهنگی و شاخصه های عرفان مبتنی بر معارف اهل بیت: است. شیعیان افزون بر زیارت رسول خدا۹ اهتمام ویژه ای به زیارت اهل بیت: داشته (همان، ص۱۳۳). و زیارت آنان از آیین های مهم شیعی به شمار می آید. از منظر شیعه، هر امامی حقی بر عهده شیعیان دارد که با زیارت قبور آنان این وظیفه و عهد تمام می شود؛ چنان که امام رضا۷ زیارت قبور و مشاهد مشرفه اهل بیت: را عهدی بر گردن دوستان و شیعیان خود می داند که وفای کامل به آن موجب بهره مندی از شفاعت آنان در قیامت می شود.

إنّ لِکُلِّ إمامٍ عَهداً فی عُنُقِ أولیائهِ و شِیعَتِهِ، وَ إنَّ مِن تَمامِ الوَفاءِ بالعَهدِ و حُسنِ الأَداءِ زیارَةَ قُبُورِهِم، فَمَن زارَهُم رَغبَةً فی زیارَتِهِم و تَصدِیقاً بما رَغِبُوا فیهِ کانَ أَئِمَّتُهُم شُفَعاءَهُم یَومَ القِیامَةِ (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۴، ص۵۶۷؛ ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۷؛ صدوق، ۱۳۸۶ق، ج ۲، ص۴۵۹).

هر امامی به گردن دوستان و شیعیان خود عهد و پیمانی دارد که وفای کامل به این عهد و به جای آوردن نیکوی آن زیارت قبور مطهر آنان است. پس کسانی که با میل و رغبت و علاقه به زیارت ایشان و باور داشتن به آنچه که آنان بدان گرایش داشتند زیارتشان کند روز قیامت امامانِ آنها شفیعشان خواهند بود.

این موضوع در فرهنگ اسلامی پیشینه ای طولانی دارد و از صدر اسلام تا کنون میان مسلمانان مرسوم بوده است. خداوند در آیه ۸۴ سوره توبه به پیامبر فرمان می دهد که بر هیچ یک از مردگان منافقان نماز نگزارد و کنار قبر آنان برای آمرزش و طلب مغفرت به دعا نایستد: (وَلَا تُصَلِّ عَلَیٰ أَحَدٍ مِّنْهُم مَّاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَیٰ قَبْرِهِ إِنَّهُمْ کَفَرُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ). برخی مفسران این آیه را دلیلی بر آن دانسته اند که ایستادن به دعا بر سر قبر عبادت مشروعی است؛ وگرنه خداوند آن را برای کافران ممنوع نمی کرد (طبرسی، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۸۷).

از سوی دیگر چنانکه گفته شد، شیعه و سنی بر استحباب زیارت پیامبر۹ اتفاق نظر دارند. حتی بر اساس روایتی کسی که حج به جا آورد و عمداً زیارت رسول خدا را ترک کند بر ایشان جفا کرده و صحت اعمال او در گرو زیارت پیامبر۹ است (مفید، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۰). در روایتی از خود پیامبر نیز آمده است که فرمود: «هر کس نزد قبرم بر من سلام کند سلامش را می شنوم و هرکس از دور مرا زیارت کند سلام و رحمت و برکات خداوند را به او ابلاغ می کنم.» (همان، ص۱۳۰؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۴۴۱). نیز می فرماید: «کسی که من یا یکی از فرزندانم را زیارت کند روز قیامت به زیارت او خواهم رفت و از هراس ها و وحشت ها نجاتش خواهم داد» (حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، کتاب الحج، ص۳۳۲، ح۲۳).

در سیره عملی پیامبر۹ و اهل بیت: نیز نمونه های فراوانی از زیارت قبور مردگان وجود دارد. از آن جمله طبق نقل شیعه و سنی رسول خدا۹ در راه بازگشت از فتح مکه به زیارت قبر مادرش، آمنه، رفت و بر مزار او گریه کرد و در پاسخ به اصحاب درباره چرایی گریه بر آن مزار فرمود: «این قبر مادر من است. از خداوند زیارت او را خواسته بودم و او به من اجازه فرمود» (مفید، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۱۶۲؛ ابن ابی شیبه، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۲۴؛ ابن سعد، بی تا، ج۱، ص۱۱۷). افزون بر آن، ایشان در زمان حیات خود مردم را به زیارت قبر حمزه و شهدای احد فرمان می داد. پس از رحلت ایشان نیز فاطمه۳ دائم به زیارت ایشان می رفت و بر سر مزارش ندبه می کرد (مفید، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۴۴۱).

مفاهیم و متغیر ها

زیارت: «زیارت» از ریشه «ز . و . ر» در اصل به معنای تمایل و عدول است (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۶؛ مصطفوی، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۳۶۴). اتخاذ کلمه«زائر» از این ریشه نیز بدان جهت است که وقتی انسان به زیارت فردی می رود در حقیقت به سوی او میل پیدا کرده و از دیگران عدول کرده است (ابن فارس، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۶). همچنین برخی بر آن اند که اطلاق زیارت بر ملاقات اولیا و بزرگان بدان جهت است که این عمل انحراف از جریان مادی و عدول از عالم طبیعی و توجه به عالم روحانی و معنوی در عین حفظ جسمانیت است (مصطفوی، ۱۴۱۷ق، ج۴، ص۳۶۵ - ۳۶۶). برخی لغت پژوهان به قسمت بالای سینه «زَور» گفته (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۶؛ ابن منظور، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۳۳۳). و از این باب زیارت را به معنای ملاقات رودررو و سینه به سینه یا در اصطلاح همان چهره به چهره دانسته اند (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۶- ۳۸۷).

زیارت در اصطلاح به معنای راهیابی و حضور زائر نزد مزور است: «الزیارة عبارة عن حضور الزائر لدی المزور». (سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ج۴، ص۲۶۱؛ همو، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۲۵۴). این معنا اعم از حضور قلبی و جسمی است و ارتباط قلبی زائر با مزور را نیز شامل می شود؛ چنانکه برخی زیارت را به معنای حرکت قلبی و جسمی به سوی مزور در جهت بزرگداشت مقام او و انس و الفت با او دانسته اند (طریحی، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۳۲۰؛ فیومی، بی تا، ج۱، ص۲۶۰). در کاربرد روایات نیز زیارت عبارت است از حضور در پیشگاه معصومان: و اولیای الهی و مؤمنان و عالمان دینی یا حضور نزد قبر آنان یا دیدار از مکانی مقدس مانند بیت الله الحرام برای اظهار ارادت و کسب فیض معنوی.

شرایط زیارت: شرایط زیارت در حقیقت مؤلفه ها و مشخصه هایی است که معیار ارزش سنجی زیارت قرار می گیرد. بهره مندی حداکثری از آثار زیارت نیازمند آداب و مراقبت های ویژه ای است که زائر به واسطه آنها با مزور انس می گیرد و ارتباط معنوی برقرار می کند. به این آداب و مراقبت ها شرایط زیارت می گویند.

رابطه زائر و مزور: با توجه به آنچه در تعریف زیارت گذشت، رابطه زائر و مزور در حقیقت همان میل قلبی و درونی زائر یا به عبارتی انگیزه زیارت است. این انگیزه یا به صورت حضور معنوی زائر است، هرچند زیارت به صورت حضور جسمانی و فیزیکی ممکن نباشد یا مستلزم آزار دیگران یا انجام فعل حرام (مانند لمس نامحرم) باشد. بر اساس روایات یکی از دعا ها هنگام ورود به مسجد این است که خداوند بخواهد انسان را زائران خود قرار دهد: «... وَ اجْعَلْنِی مِنْ زُوَّارِک» (طوسی، بی تا، ج۱، ص۳۲). طبیعی است چنین زیارتی زیارت حضوری و ارتباط رودررو و فیزیکی یا زیارت مکانی خاص نیست، بلکه مقصود توجه قلبی و باطنی به خداوند و رویگردانی از غیر خداست؛ بدین معنا که خدایا قلب مرا متوجه خود گردان و از غیر خود بازگردان. از سوی دیگر رابطه زائر با مزور می تواند به صورت حضور جسمانی و فیزیکی - چه در زمان حیات مزور و چه پس از مرگ کنار مزار او - باشد.

در ادبیات دینی نیز هرچند زیارت (که وظیفه شیعه دانسته شده است) غالباً به معنای حضور در حرم مطهر امامان معصوم: است، با ارتباط معنوی با اولیای الهی و حجت خداوند (مانند زیارت عاشورا و زیارت آل یاسین) نیز حاصل می شود.

جایگاه مزور در اندیشه دینی

افزون بر اهمیت اصل زیارت، جایگاه مزور نیز نقش مؤثری در روی آوری شیعیان به زیارت دارد. شیعیان زیارت را وسیله تقرب به خداوند و کسب بهره های فراوان دنیوی و اخروی، که از طریق توسل به زیارت شوندگان حاصل می شود، می دانند. از نگاه آنان زیارت قلمرو گسترده ای دارد و از زیارت خدا در بیت الله الحرام تا زیارت انبیا، اولیا، اهل بیت: و حتی علما و مؤمنان را شامل می شود. بنابراین به میزانی که جایگاه مزور نزد خداوند بالاتر باشد تعظیم و تکریم او بیشتر می شود و در مقابل بهره های بیشتری، از جمله منافع بی نهایت اخروی، نصیب زائر می گردد؛

در این میان زیارت امام معصوم۷ جایگاه ویژه ای دارد. به باور شیعه، امامان معصوم: حیاتی جاودانه نزد پروردگار دارند و پیوسته بر اعمال و رفتار ما ناظرند. ازاین رو حفظ احترام آنان - چه در زمان حیات و چه پس از ممات - ضروری است. بنابراین زیارت مشاهد مشرفه اهل بیت: و اولیای الهی به منزله زیارت آنان در زمان حیات و تشرف حضوری به محضر آنان است و حضور در مقابر آنان، بدون رعایت شرایط و آداب زیارت، بی حرمتی و جسارت به مقام ایشان به شمار می آید و موجب عدم بهره مندی از آثار و برکات زیارت می شود. در اذن دخول هر یک از مشاهد مشرفه رسول خدا۹ و ائمه: آمده است:

اللَّهُمَّ إِنِّی أَعْتَقِدُ حُرْمَةَ صَاحِبِ هَذَا الْمَشْهَدِ الشَّرِیفِ فِی غَیْبَتِهِ کَمَا أَعْتَقِدُهَا فِی حَضْرَتِهِ وَ أَعْلَمُ أَنَّ رَسُولَکَ وَ خُلَفَاءَکَ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ أَحْیاءٌ عِنْدَکَ یُرْزَقُونَ یَرَوْنَ مَقَامِی وَ یَسْمَعُونَ کَلَامِی وَ یَرُدُّونَ سَلَامِی (مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۵۵ و ۵۵۵؛ شهید اول، ۱۴۱۰ق، ص۶۵؛ کفعمی، ۱۳۸۳ق، ص۲۷۶).

خداوندا، من به حرمت صاحب این مشهد شریف در زمان غیبتش همان گونه اعتقاد دارم که در زمان حضورش اعتقاد دارم و می دانم که رسول تو و خلفای تو همواره زنده اند و نزد تو روزی داده می شوند، محل ایستادنم را می بینند و سخنم را می شنوند و به سلامم پاسخ می دهند.

نظیر این سخن در روایتی از امام صادق۷ نیز نقل شده است که برای گرفتن حاجات خود در حرم مطهر امام حسین۷ نزد سر آن حضرت بایستید و بگویید: «أَشْهَدُ أَنَّکَ تَشْهَدُ مَقَامِی وَ تَسْمَعُ کَلَامِی وَ أَنَّکَ حَیٌّ عِنْدَ رَبِّکَ تُرْزَقُ»؛ (ر.ک: ابن فهد حلی، ۱۴۰۷ق، ص۶۴- ۶۵؛ قمی، بی تا). «گواهی می دهم که تو شاهد حضور من در اینجا هستی و سخن مرا می شنوی، زنده ای و از روزی خاص خداوند بهره مند هستی». بر این اساس از جمله مقامات امام۷ در اندیشه شیعه تسلط بر ضمائر است؛ به این معنا که امام یک روح کلی محیط بر همه روح هاست و با اذن خداوند بر زائر خویش علم و احاطه دارد. در نتیجه آنان از احوال زائران خویش آگاهی کامل دارند و سؤالات، تضرعات و توسلات آنها را نیز می شنوند (نراقی، ۱۳۷۸ق، ص۸۸۹؛ مطهری، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۷۱۹- ۷۲۰). زیارت معصوم۷ دارای ظرفیتی است که می تواند انسان را به رشد و کمال برساند؛ در بیانی دیگر زیارت معصومان: سفری معنوی است که اگر با شرایط کامل انجام شود، با هر قدم زائر وی را به مراتبی از رشد و کمال می رساند. وجود چنین ظرفیتی در زیارت معصومان: محرکی نیرومند برای انسان است. البته نیل به این مقام و رشد و کمال برای هر زائری صرف زیارت معصوم۷ امکان پذیر نیست، بلکه مستلزم رعایت شرایط، آداب و مراقبت هایی در مراحل مختلف این سفر معنوی است. انسان باید این آمادگی را در خود ایجاد کند که با هر قدم در زیارت یک قدم به خدا نزدیک شود.

آداب و شرایط بهره مندی از زیارت

آداب و شرایط زیارت ایجاد زمینه ها و بستر های مناسب برای درک شایسته و بایسته زیارت و برقراری ارتباط معنوی کامل با مزور است که در روایات و متون دینی به آنها اشاره شده است. به هر میزان که انسان در رعایت این شرایط تلاش کند بهره مندی او از زیارت بیشتر می شود. ازاین رو می توان گفت اختلاف در روایاتی که به بیان میزان ثواب و برکات زیارت معصومان: می پردازد در اموری از قبیل مراتب زائران در رعایت شرایط و آداب زیارت است.

این آداب و شرایط را می توان به دو دسته ظاهری و باطنی (معنوی) تقسیم کرد. در برخی کتب حدیث نیز به هر دو دسته اشاره شده است. آنچه در بهره مندی حداکثری زائر از زیارت تأثیرگذار است آداب و شرایط باطنی زیارت است و آداب ظاهری زمینه ایجاد شرایط و آداب معنوی را فراهم می آورد و در حقیقت به حصول توجه قلبی و آداب باطنی کمک می کند.

۱. آداب و شرایط باطنی

شرایط باطنی در حقیقت روح و مغز زیارت است که بدون آن چه بسا زائر بهره ای از زیارت نداشته باشد. زیارت در حقیقت امری درونی است و زائر هنگام زیارت قبور اهل بیت: ارتباط معنوی و روحی با آنان برقرار می کند. ازاین رو پیش از اینکه قصد زیارت کند باید قلب و روح خود را آماده سازد و بر اساس آن شوق زیارت را در خود ایجاد کند.

الف) معرفت و شناخت

مهم ترین شرط بهره مندی از زیارت معرفت و شناخت مزور است. برای بهره مندی حداکثری از زیارت باید شناخت خود از امام۷ را کامل کنیم و ویژگی های اخلاقی و رفتاری و نیز انتظارات او را از مردم بشناسیم. بدیهی است این معرفت و شناخت به میزان ظرفیت و استعداد انسان هاست که با توجه به تفاوت ظرفیت ها و استعدادها متفاوت است؛ اما معرفت کامل و جامع به امام معصوم۷ برای غیر معصوم ممکن نیست و ما نیز از ناحیه آنان به این معرفت دست پیدا می کنیم. در روایات بسیاری به معرفت مزور و شناخت منزلت او توصیه شده است؛ برای نمونه شیخ صدوق و شیخ طوسی و بسیاری دیگر از علما در آثار خود روایات پرشماری درباره ثواب زیارت امام حسین۷ همراه با شناخت کامل ایشان آورده اند؛ از آن جمله امام صادق۷ پاداش چنین زیارتی را بهشت و گشایش در کارها دانسته است:

زُورُوا اَلْحُسَیْنَ وَ لَوْ کُلَّ سَنَةٍ فَإِنَّ کُلَّ مَنْ أَتَاهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ غَیْرَ جَاحِدٍ لَمْ یَکُنْ لَهُ عِوَضٌ غَیْرَ اَلْجَنَّةِ وَ رُزِقَ رِزْقاً وَاسِعاً وَ أَتَاهُ اَللَّهُ بِفَرَجٍ عَاجِلٍ (ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۱۷۵).

امام حسین۷ را زیارت کنید، هرچند که سالی یک بار باشد؛ زیرا هر کس عارف به حق او باشد و زیارتش کند پاداشی جز بهشت ندارد و از رزق واسعی بهره مند می شود و خداوند گشایشی در کار او ایجاد می کند.

همچنین در روایتی دیگر می فرماید:

وَکَّلَ اللهُ بِقَبْرِ الْحُسَیْنِ۷ أَرْبَعَةَ آلَافِ مَلَکٍ شُعْثٍ غُبْرٍ یَبْکُونَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ فَمَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ شَیَّعُوهُ حَتَّی یُبْلِغُوهُ مَأْمَنَهُ وَ إِنْ مَرِضَ عَادُوهُ غُدْوَةً وَ عَشِیّاً وَ إِنْ مَاتَ شَهِدُوا جِنَازَتَهُ وَ اسْتَغْفَرُوا لَهُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۸؛ کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۸۱).

خداوند چهار هزار فرشته ژولیده موی غبارغم گرفته را موکل قبر امام حسین۷ کرده که تا روز قیامت برای او گریه می کنند. پس کسی که عارف به حق آن حضرت باشد و زیارتش کند آن ملائکه وی را همراهی می کنند تا به مأمنش برسانند. اگر مریض شود، صبح هنگام و شبانگاهان عیادتش می کنند و اگر بمیرد، تشییع جنازه اش کرده و تا روز قیامت برای وی استغفار می کنند.

در روایاتی دیگر و با تعبیرهای مختلف، زیارت همراه با معرفت امام حسین۷ در زمان های مختلف هم تراز با زیارت خداوند در عرش، (ر.ک: صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۵؛ طوسی، بی تا، ج۲، ص۷۷۱؛ ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۲۷۸، باب من زار الحسین۷ کمن زار الله فی عرشه و کتب فی اعلی علیین). و در روایاتی جایگاه زائری که امام حسین۷ را با معرفت زیارت کند اعلی علیین دانسته شده است (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۵). افزون بر آن در روایات پاداش چنین زیارتی آمرزش گناهان گذشته و آینده (همان، ص۸۵- ۸۶)، حج مقبول، بیست حج مقبول، صد حج مقبول همراه رسول خدا۹، هزار حج مقبول (همان، ص۸۶- ۹۸؛ طوسی، بی تا، ج۲، ص۷۱۵- ۷۱۶)، و آزاد کردن هزار برده (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۷) شمرده شده است.

روایاتی نظیر این روایت درباره زیارت امام رضا۷ نیز وارد شده است؛ چنان که امام کاظم۷ می فرماید:

إِنَّ اِبْنِی هَذَا یَمُوتُ فِی أَرْضِ غُرْبَةٍ فَمَنْ زَارَهُ مُسَلِّماً لِأَمْرِهِ عَارِفاً بِحَقِّهِ کَانَ عِنْدَ اَللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ کَشُهَدَاءِ بَدْرٍ (ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۵۰۷؛ محدث نوری، ۱۴۰۸ق، ج۱۰، ص۳۵۶؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۴۱).

هر کس این فرزندم (امام رضا۷)را که در شهر غربت از دنیا می رود زیارت کند، در حالی که تسلیم امر او و عارف به حقش باشد، در پیشگاه الهی از منزلت شهدای بدر برخوردار است.

افزون بر این درباره زیارت با معرفت و شناخت همه ائمه و معصومان: نیز روایاتی وارد شده است؛ چنانکه امام رضا۷ پاداش چنین زیارتی را معادل هزار حج دانسته است:

أَبی نَصر البَزَنطی قَالَ: قَرَأْتُ کِتَابَ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا۷ أَبْلِغْ شِیعَتِی أَنَّ زِیَارَتِی تَعْدِلُ عِنْدَ اللهِ أَلْفَ حِجَّةٍ قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ۷أَلْفَ حِجَّةٍ قَالَ إِی وَ اللهِ وَ أَلْفَا حِجَّةٍ لِمَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ قَالَ الصَّادِقُ۷ مَنْ زَارَ وَاحِداً مِنَّا کَانَ کَمَنْ زَارَ الْحُسَیْن۷ َ (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۹۸).

احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی می گوید: در نامه حضرت رضا۷ خواندم که نوشته بود: به شیعیان من بگویید که زیارت قبر من نزد خدا با هزار حج برابر است. می گوید: [از روی تعجب به امام جواد۷] گفتم: با هزار حج؟ فرمود: آری به خدا سوگند، بلکه با هزار هزار حج برای کسی که حق او را بشناسد. و امام صادق۷ فرمود: هر کس قبر یکی از ما را زیارت کند همچون کسی است که قبر حسین۷ را زیارت کرده است.

همچنین طبق روایتی دیگر حسن بن علی وشاء از حضرت رضا۷ سؤال کرد: «کسی که به زیارت قبر یکی از امامان برود پاداشش چیست؟» امام در پاسخ فرمود: »پاداش او مانند کسی است که قبر حسین۷ را زیارت کرده است.» باز سؤال می کند: کسی که قبر موسی بن جعفر۷ را زیارت کند چه پاداشی دارد؟ امام فرمود: «مانند همان پاداشی که زائر قبر حسین۷ دارد» (همان).

درباره زیارت حضرت فاطمه معصومه۳ نیز روایاتی مشابه در دست است؛ بر اساس روایتی از علی بن ابراهیم از پدرش از سعد بن سعد اشعری قمی، وی از امام رضا۷ درباره زیارت حضرت فاطمه معصومه دختر امام موسی کاظم۸ سؤال می کند. امام در پاسخ می فرماید: «مَنْ زَارَهَا عَارِفاً بِحَقِّهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ» (ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۵۳۶؛ صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۹۸- ۹۹؛ همو، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۹۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۲۶۶)؛

«هر کس او را زیارت کند و حق او را بشناسد از برای اوست بهشت».

افزون بر زیارت ائمه معصوم:، حتی زیارت دو مؤمن نیز زمانی اثر دارد که با معرفت و شناخت باشد؛ چنان که در روایتی از امام باقر و امام صادق۸ بر این مسئله تصریح شده است:

أَیُّمَا مُؤْمِنٍ خَرَجَ إِلَی أَخِیهِ یَزُورُهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ کَتَبَ اللهُ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ حَسَنَةً وَ مُحِیَتْ عَنْهُ سَیِّئَةٌ وَ رُفِعَتْ لَهُ دَرَجَةٌ...» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۸۳).

هر گاه مؤمنی برای زیارت برادر مؤمنش از منزل خارج شود، در حالی که به حق او معرفت داشته باشد، خداوند متعال برای هر قدم یک حسنه ثبت، و یک لغزش از خطاهایش پاک می کند و درجه ای بر درجاتش می افزاید.

از مجموع روایات فوق به دست می آید که روح و حقیقت زیارت - که می تواند بین زائر و مزور ارتباط معنوی برقرار کند - زمانی محقق می شود که با معرفت و شناخت مزور همراه باشد. به هر میزان که معرفت کامل تر باشد زیارت کامل تر، و در نتیجه بهره مندی از آثار آن بیشتر می شود.

آیت الله جوادی آملی سرّ زیارت با معرفت را این گونه بیان می کند:

سرّ اینکه توصیه کرده اند زیارت زائر با معرفت باشد آن است که آنچه مایه کمال زیارت می گردد معرفت و شناخت مقام و موقعیت مزور است، نه اعمالی بی روح و همراه با غفلت؛ همانند بوسیدن صِرف و ناآگاهانه ضریح یا در و دیوار، گردش کورکورانه در اطراف ضریح، تماشای آثار هنری، شمارش ستون ها، چراغ ها، شمعدان ها، درها، پنجره ها و... . این کارها به سیاحت شباهت بیشتری دارد تا زیارت. ثواب های اخروی و آثار دنیوی، که در روایات آمده، بر زیارت واقعی مترتب است؛ یعنی جایی که ارتباط قلبی با مزور برقرار شود و منشأ تحول در زائر گردد، نه بر سیاحت و زیارت جسمی و صوری (جوادی آملی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۴۳).

توجه به این نکته ضرورت دارد که مقصود از معرفت و شناخت امام آگاهی از شرح حال و تاریخ زندگانی آنان نیست، بلکه مقصود این است که آنان را خلیفه خدا و واسطه فیض الهی بدانیم و نقش ایشان را در زندگی و نظام هستی درک کنیم. بر این اساس لازم است در تبیین معنا و مفهوم معرفت و بیان حقیقت و ماهیت آن مؤلفه های آن را بررسی کنیم. در روایات و زیارتنامه ها برخی از این مؤلفه ها بیان شده است که مهم ترین آنها را در پی می آوریم:

یک- ولایت پذیری (معرفت به مفترض الطاعه بودن امام): زائر باید امام را مفترض الطاعه (کسی که اطاعت او واجب است) بداند. این معنا در حدیثی از امام صادق۷ بیان شده است. ایشان در پاسخ به یکی از یاران خود درباره معنای معرفت در زیارت امام رضا۷ فرمود: «یعنی بداند که امام مفترض الطاعه غریب و شهید است» (صدوق، بی تا، ج۲، ص۵۸۴).

این نکته نیز در خور توجه است که اطاعت امام۷ در پرتو اطاعت خداوند تحقق پیدا می کند. ازاین رو امام باقر۷ می فرماید: «هر کس مطیع خدا باشد دوست و شیعه ماست و هر کس نافرمانی خدا کند دشمن ما خواهد بود و ولایت ما به جز با عمل کردن و پرهیزکاری به دست نمی آید» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۷۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۹۸). امام رضا۷ نیز اطاعت خداوند با اطاعت و محبت اهل بیت: را لازم و ملزوم دانسته که هر یک بدون دیگری کارکرد خود را از دست می دهد. ایشان در این باره می فرماید:

لاَ تَدَعُوا اَلْعَمَلَ اَلصَّالِحَ وَ اَلاِجْتِهَادَ فِی اَلْعِبَادَةِ اِتِّکَالاً عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ:، لاَ تَدَعُوا حُبَّ آلِ مُحَمَّدٍ : وَ اَلتَّسْلِیمَ لِأَمْرِهِمْ اِتِّکَالاً عَلَی اَلْعِبَادَةِ فَإِنَّهُ لاَ یُقْبَلُ أَحَدُهُمَا دُونَ اَلْآخَرِ(همان، ج۷۵، ص۳۴۷- ۳۴۸).

مبادا عمل صالح را به بهانه دوست داشتن آل محمد۹ رها کنید و مبادا محبت ایشان و تسلیم در برابر اوامرشان را به اتکای عبادت و عمل نیکوی خود از دست بدهید؛ زیرا هیچ کدام از این دو به تنهایی قبول نمی شود.

در روایتی از امام کاظم۷ - که درباره پاداش زیارت امام حسین۷ آمده است - ولایت امام۷ جزء مؤلفه های معرفت به شمار آمده است (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۵- ۸۶).

دو- معرفت به جایگاه امام در نظام هستی: زائر باید امام را واسطه فیض الهی بر بندگان و نقطه اتکای نظام عالم بداند؛ چنان که اگر وجود او در عالم نباشد، زمین اهلش را در خود فرومی برد. در زیارت جامعه کبیره آمده است: «بِکُمْ فَتَحَ اللهُ وَ بِکُمْ یَخْتِمُ [اللهُ] وَ بِکُمْ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ بِکُمْ یُمْسِکُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَی الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ» (قمی، بی تا، زیارت جامعه کبیره)؛ «خداوند با شما آغاز کرد و با شما نیز پایان می بخشد. به واسطه شما باران فرومی فرستد و به واسطه شما آسمان را نگه می دارد تا مبادا بر زمین فروافتد، مگر به اذن خداوند».

سه- معیار سنجش: زائر باید امام را در همه امور خویش معیار قرار دهد و رفتار و سکنات خود را مطابق رفتار امام تنظیم کند؛ چنانکه در زیارت جامعه کبیره آمده است:

فَالرَّاغِبُ عَنْکُمْ مَارِقٌ وَ اللَّازِمُ لَکُمْ لَاحِقٌ وَ الْمُقَصِّرُ عَنْکُمْ زَاهِقٌ وَ الْحَقُّ مَعَکُمْ وَ فِیکُمْ وَ مِنْکُمْ وَ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ أَهْلُهُ وَ مَعْدِنُهُ (همان).

روی گردان از طریق و راه و روش شما از دین خارج شده و ملازم و همراه شما به شما پیوسته و برحق است و مسامحه کننده در حق شما نابود است و حق همراه شما و در میان شما خاندان و از جانب شماست و به سوی شما باز می گردد و شما اهل حق و معدن آن هستید.

چهار- حجت خدا در زمین و باب هدایت: زائر باید به این موضوع اعتراف کند که ائمه: حجت خدا در روی زمین و باب هدایت اند و برگزیدن هر راهی غیر از راه آنان گمراهی است؛ چنان که در گزارشی از محمد بن سلیمان دیلمی مؤلفه معرفت درباره امیر مؤمنان علی۷ این گونه بیان شده است: «یَعْلَمُ أَنَّهُ حجةُ اللهِ عَلَی خَلْقِهِ وَ بَابُهُ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ» (طوسی، بی تا، ج۲، ص۸۲۰)؛ «می داند که او حجت خدا بر بندگان و تنها راه به سوی خداوند است». همچنین طبق روایتی، احمد بن بکر از زید بن علی درخواست می کند که برایش از فضایل اهل بیت: نقل کند. زید بر اساس سخنی از رسول خدا۹ فرازی از فضایل آنان را این گونه بیان می کند: «بِنَا عُرِفَ اللهُ وَ بِنَا عُبِدَ اللهُ وَ نَحْنُ السَّبِیلُ إِلَی الله» (دیلمی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۴۱۴). نظیر این سخن در روایتی از امام باقر۷ نیز نقل شده است (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۴۵).

ب) اخلاص

علامه حلی در آغاز بحث مزار در تذکرة الفقهاء یکی از مهم ترین شروط در همه زیارت ها را نیت می داند؛ چراکه زیارت عبادت است (علامه حلی، ۱۴۱۷ق، ج۸، ص۴۴۹) و شرط تحقق عبادت این است که به قصد قربت انجام شود. خداوند تنها عملی را می پذیرد که خالصانه برای او باشد؛ چنانکه قرآن کریم اعمال مجرمان را که بدون نیت و قصد خدایی انجام داده اند بربادرفته می داند: (وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) (فرقان: ۲۳). برخی در تفسیر آیه گفته اند:

چیزی که به عمل انسان شکل و محتوا می دهد نیت و انگیزه و هدف نهایی عمل است. افراد با ایمان، با انگیزه الهی و توحیدی، هدف های مقدس و پاک و برنامه صحیح و سالم به سراغ انجام کارها می روند؛ در حالی که مردم بی ایمان غالباً گرفتار تظاهر، ریاکاری، تقلب، غرور و خودبینی هستند و همین سبب بی ارزش شدن اعمال آنها می شود (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۶۰).

روایات متعددی نیز در این باره وجود دارد؛ از جمله امام صادق۷ می فرماید:

قَالَ اَللَّهُ تَعَالَی أَنَا خَیْرُ شَرِیکٍ مَنْ أَشْرَکَ بِی فِی عَمَلِهِ لَنْ أَقْبَلَهُ إِلاَّ مَا کَانَ لِی خَالِصاً (ر.ک: محدث نوری، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۰- ۱۰۱، باب وجوب الاخلاص فی العبادة و النیة؛ حر عاملی، ۱۴۰۲ق، ج۱، ص۶۱). خداوند تعالی می فرماید: من بهترین شریک هستم. کسی که در عمل خود دیگری را با من شریک گرداند هرگز از او قبول نمی کنم، جز آن عملی که خالصانه برای من انجام شده باشد.

بنابراین از مهم ترین شروط زیارت ادای خالصانه آن است. پس زائر از همان لحظه که قصد زیارت دارد باید نیتش را خالص گرداند و هر شائبه غیر خدایی را از ذهن خود دور کند.

ج)حضور قلب

زائر باید خود را با تمام توجه باطنی و قلبی در محضر مزور بداند و از هر گونه خواطر و هم وغم دنیوی آزاد باشد (تعریف یادشده برداشت از سخن امام خمینی در بیان معنا و مراتب حضور قلب است (ر.ک: امام خمینی، ۱۳۸۷ش، ۴۳۳- ۴۳۵). از آنجا که زیارت، عملی عبادی است، یکی از شروط اثرگذاری آن حضور قلب است. امام خمینی= شرط پذیرش همه عبادت ها را در حضور قلب می داند و می فرماید: «کلید گنجینه اعمال و باب الابواب همه سعادات حضور قلب است که با آن فتح باب سعادت بر انسان می شود و بدون آن جمیع عبادات از درجه اعتبار ساقط می شود» (همو، ۱۳۷۸ش، ص۴۱).

زائر باید هنگام ورود به مرقد اولیا و ائمه: تمام حواس خود را متوجه زیارت کند و بداند که تفرقه حواس و تشتت افکار باطل به منزله پشت کردن به آنهاست (بهاری همدانی، ۱۳۶۱ش، ص۴۳).

د) شوق و اشتیاق باطنی

زائر برای ورود به حرم اولیای الهی و اهل بیت: باید میل و اشتیاق قلبی داشته باشد. به هر میزان که معرفت انسان بیشتر شد شوق باطنی وی برای زیارت بیشتر می شود. اشتیاق قلبی برای زیارت حالت خشوع و رقت قلب ایجاد می کند و رقت قلب نشانه این است که به زائر اذن دخول داده شده است. شاید سخن شهید اول ناظر به همین مطلب باشد. ایشان یکی از آداب و شرایط زیارت را ایستادن زائر بر درگاه حرم و اذن طلبیدن با خواندن دعا می داند. ایشان می فرماید: «اگر زائر میل درونی در خود احساس کرد و حالت خشوع به او دست داد و رقت قلب پیدا کرد، وارد شود؛ وگرنه بهتر است زمان دیگری برای ورود به حرم انتخاب کند؛ چراکه مهم ترین غرض میل درونی و حضور قلب است تا بتواند رحمت نازل شده از جانب خداوند را دریافت کند» (شهید اول، بی تا، ج۲، ص۲۳).

هـ) رعایت ادب

طبق باور شیعه، حیات و ممات امام برای ما یکسان است و وجود ملکوتی امام پیوسته حاضر و ناظر بر اعمال و رفتار ماست. زائر باید هنگام زیارت طوری رفتار کند که گویا در محضر امام است. ارواح مقدس هنگامی که از بدن مفارقت می کنند و به عالم قدس و مجردات متصل می شوند احاطه بیشتری بر این عالم پیدا می کنند و تصرفاتشان در آن بیش از پیش، و آگاهی شان بر زائران تمام تر و کامل تر می شود؛ چنانکه قرآن کریم می فرماید: (بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ * فَرِحینَ بِما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ) (آل عمران: ۱۶۹- ۱۷۰)؛ «[آنان] زنده اند و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند. به آنچه خداوند از فضل خود به آنان داده است شادمان اند». بنابراین نسیم الطاف ایشان بر زائران می وزد و پرتو هایی از نورشان بر آنان می تابد (بهاری همدانی، ۱۳۶۱ش، ص۴۲).

از برخی روایات نیز استفاده می شود که پیامبر و امام در حیات و ممات خود ناظر اعمال بندگان اند؛ از جمله رسول خدا۹ به امیر مؤمنان علی۷ می فرماید:

هر کس که مرا در زمان حیات یا مرگم زیارت کند یا تو و فرزندانت را در زمان حیات یا پس از مرگ زیارت کند من ضمانت می کنم که او را از اهوال و شداید روز قیامت نجات دهم تا آنکه او را هم درجه خودم می گردانم (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۹؛ ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۴۰).

آیت الله جوادی در تبیین این روایت می گوید:

این روایت و امثال آن نشان می دهد که حیات و مرگ پیامبر اکرم۹ و امامان معصوم: یکسان است؛ زیرا زیارت دوران حیات و مرگ، اجر و آثار یکسان دارد. از این جهت لازم است که زائر به گونه ای در حرم شریف آنان حضور پیدا کند که اگر زنده می بودند، در کنارشان حضور پیدا می کرد» (جوادی آملی، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۶).

فیض کاشانی نیز در این باره می فرماید:

حرم های شریف ائمه: مشهد ارواح بلند و مقدس آنان و محل حضور اشباح برزخی نوری شان است. آن ارواح بلند در حالی که زنده، خوشحال و روزی خورنده از فضل پروردگارشان هستند، در آن مکان های شریف حضور پیدا می کنند (فیض کاشانی، ۱۴۲۳ق، ص۲۸۸).

بر این اساس از شرایط بهره مندی حداکثری از زیارت رعایت ادب در مشاهد مشرفه اهل بیت: است. زائر باید با کمال فروتنی و تواضع در مشاهد مشرفه حضور یابد و در همه مراحل زیارت با کمال ادب و متانت رفتار کند و از هر گونه عملی که به لحاظ اخلاقی و عرفی موجب اسائه ادب در محضر زیارت شونده باشد پرهیز کند و از هر گونه صحبت کردن و گفت وگو که خلاف ادب زیارت باشد، بپرهیزد، چه رسد به غیبت و تهمت که افزون بر اسائه ادبْ معصیت است. حتی باید با صدای آهسته سخن گوید؛ چنانکه قرآن کریم به مؤمنان فرمان می دهد که در حضور پیامبر۹ صدای خود را بلند نکنند:

(یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ) (حجرات: ۲).

ای کسانی که ایمان آورده اید، صدایتان را بلندتر از صدای پیامبر مکنید و همچنان که بعضی از شما با بعضی دیگر بلند سخن می گویید با او به صدای بلند سخن مگویید، مبادا بی آنکه بدانید کرده هایتان تباه شود.

برخی این فرمان را درباره حرم ائمه:، به ویژه حرم امیر مؤمنان علی۷ که به منزله نفس پیامبر است، جاری می دانند (بهاری همدانی، ۱۳۶۱ش، ص۴۳)؛ چراکه آنان در همه احکام و حرمت ها با پیامبر برابرند. بر اساس روایتی از امام باقر۷، امام حسین هنگام تشییع جنازه امام حسن۸، که برخی در آن با ایجاد آشوب و فتنه موجب هتک حرمت حرم پیغمبر۹ شدند، فرمود: «إِنَّ اللهَ حَرَّمَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَمْوَاتاً مَا حَرَّمَ مِنْهُمْ أَحْیَاءً» (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۰۳؛ حویزی، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۸۰- ۸۱)؛ «خداوند هر عملی را که درباره مؤمنان در حال حیاتشان تحریم نموده، در حال مرگ آنان نیز تحریم نموده است».

از نگاه علامه مجلسی آیه ۲ سوره حجرات بیانگر آن است که نزد قبر پیامبر۹، چه برای خواندن زیارت و چه غیر آن، و قبور سایر ائمه: باید از بلند سخن گفتن پرهیز کرد؛ چراکه بر اساس روایات، حرمت آنان پس از مرگ همانند حرمتشان در زمان حیات است و حرمت اهل بیت: مانند حرمت رسول خدا۹ است (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۱۲۵). ازاین رو هر گونه بلند کردن صدا کنار مرقد ائمه:، حتی اگر برای عبادت باشد، منافی با احترام و موجب هتک حرمت آنان می شود مگر در مواردی مانند اذان که بلند بودن صدا ترجیح دارد (مامقانی، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۲۲۴). در روایتی از امام کاظم۷ نیز رعایت ادب و حفظ حرمت امام۷ از شرایط بهره مندی از پاداش زیارت امام حسین۷ به شمار آمده است (صدوق، ۱۳۶۴ش، ص۸۵- ۸۶).

بر این اساس در بسیاری از کتب روایی و کتب مزار، آدابی برای زیارت بیان شده است که بیانگر اهمیت احترام زیارت شوندگان و حفظ حرمت آنان است و رعایت آنها تأثیر عمیقی در بهره مندی از زیارت دارد.

۲. آداب و شرایط ظاهری

شرایط ظاهری - که در روایات و متون دینی از آن به آداب زیارت تعبیر شده - آداب و شرایطی است که زائر از هنگامی که قصد زیارت می کند تا پایان یافتن کامل زیارت انجام می دهد. ائمه معصوم: دستور العمل هایی برای زیارت، در قالب آداب و شرایط ظاهری، به برخی یاران خود می فرمودند. از آن جمله امام صادق۷ درباره آداب زیارت امیرمؤمنان علی۷ به محمد بن مسلم می فرماید:

هر گاه به زیارت مرقد امیرالمؤمنین۷ رفتی غسل زیارت کن، پاکیزه ترین لباس هایت را بپوش، بوی خوش استعمال کن، با آرامش و وقار و آهسته گام بردار، هنگامی که به باب السلام رسیدی رو به قبله بایست و سی بار تکبیر بگو؛ آن گاه زیارتنامه بخوان» (حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۹۲؛ مشهدی، ۱۴۱۹ق، ص۲۰۵).

در متون روایی و کتاب های مزار و نیز کتب ادعیه و زیارات آداب متعددی برای زیارت بیان شده است که شماری از مهم ترین آنها عبارت اند از:

الف) غسل زیارت و وضو و طهارت:

زیارت عملی عبادی است و لازمه هر عمل عبادی طهارت جسمی و روحی است. در روایات بسیاری ائمه معصوم: به دوستان و یاران خود سفارش می کردند که پیش از زیارت غسل کنند. از آن جمله در چندین روایت از امام صادق۷ توصیه شده است که وقتی قصد زیارت امام حسین۷ دارید غسل کنید (ر.ک: ابن قولویه، ۱۴۱۷ق، ص۳۴۲- ۳۴۶). همچنین امام صادق۷ به صفوان جمال، که برای اذن زیارت امام حسین۷ و آموختن آداب زیارت خدمت ایشان رسیده بود، توصیه کرد وقتی برای زیارت می رود در آب فرات غسل کند و هنگام غسل بگوید: «بِسْمِ الله وَبِالله اللّهُمَّ اجْعَلْهُ نُوراً وَطَهُوراً وَحِرْزاً وَ شِفاءاً مِنْ کُلِّ داءٍ وَ سُقْمٍ وَ عاهَةٍ، اللّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ سَهِّلْ لِی بِهِ أَمْرِی» (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۱۹۷- ۱۹۸).

ب) پوشیدن لباس تمیز و استعمال بوی خوش:

در سیره پیامبر۹ و اهل بیت: نظافت اهمیت بالایی دارد. همچنین استفاده از عطر سفارش أکید پیامبر به مسلمانان بوده است. این موضوع در زیارات آنان نیز نقش مؤثری دارد و در روایات بسیاری به آن سفارش شده است. امام صادق۷ در پاسخ به سؤال صفوان جمال از چگونگی زیارت امیرمؤمنان۷ به وی توصیه می کند که لباس های تمیز یا نو بپوشد و بوی خوش استعمال کند (حر عاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۹۲).

ج) آرامش و طمأنینه:

از جمله توصیه های معصومان: در آداب زیارت آرامش و طمأنینه است؛ چنان که امام صادق۷ به محمد بن مسلم توصیه می کند هنگام زیارت امیر مؤمنان۷ با آرامش و وقار گام بردارد (همان). طبق گزارش صفوان جمال نیز امام صادق۷ در زیارت امیرمؤمنان۷ به وی توصیه می کند که همانند ایشان با آرامش، سکینت و وقار گام بردارد (همان، ص۳۹۳).

د) ذکر و تسبیح:

قرآن کریم یاد خدا را موجب طمأنینه قلبی می داند (رعد: ۲۸). ازاین رو می توان گفت ذکر و تسبیح او هنگام زیارت موجب طمأنینه قلبی زائر می شود. در روایات متعددی ذکر و تسبیح خداوند از آداب زیارت به شمار آمده است؛ چنانکه امام هادی۷ هنگام آموزش زیارت جامعه به موسی بن عبدالله نخعی ذکر خداوند را از آداب زیارت به شمار آورده است (حرعاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۳۹۱).

هـ) اذن دخول:

قرآن کریم به مؤمنان فرمان می دهد که تا وقتی به آنان اجازه داده نشده وارد خانه های پیغمبر۹ نشوند: (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُیُوتَ النَّبِیِّ إِلَّا أَنْ یُؤْذَنَ لَکُمْ) (احزاب: ۵۳). این موضوع درباره حرم پیامبر۹ یا اهل بیت: نیز مصداق دارد و باید پیش از ورود به آنجا از آنان اجازه گرفت. کفعمی در بلد الامین یادآور می شود که برای ورود به هر یک از مشاهد مشرفه ابتدا باید اجازه ورود بگیریم (کفعمی، ۱۳۸۳ق، ص۲۷۶).

آداب دیگری نیز برای زیارت ذکر شده است که تفصیل آنها در متون روایی و کتاب های مزار آمده است (برای مطالعه بیشتر، برای نمونه، ر.ک: شهید اول، بی تا، ج۲، ص۲۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۱۳۴؛ ملکی تبریزی، ۱۴۱۶ق، ص۳۲۶). برخی از مهم ترین این آداب عبارت اند از: بوسیدن عتبه، حضور کنار قبر و بوسیدن ضریح، رعایت ادب نسبت به قبر، خواندن زیارتنامه های مأثور، دعا، تلاوت قرآن و در پایانِ زیارتْ وداع با مزور.

نتیجه گیری

در فرهنگ اسلامی، زیارت پیشینه ای طولانی دارد و از صدر اسلام تا کنون میان مسلمانان مرسوم بوده است. در اندیشه شیعه، امامان معصوم: حیاتی جاودانه نزد پروردگار دارند و پیوسته بر اعمال و رفتار ما ناظرند. ازاین رو حفظ احترام و حرمت آنان پس از مرگ نیز همانند زمان حیاتشان ضروری است. زیارت معصوم۷ ظرفیتی دارد که می تواند انسان را به رشد و کمال برساند. با این حال رسیدن به چنین مقامی مستلزم رعایت شرایط، آداب و مراقبت هایی است.

آداب و شرایط بهره مندی از زیارت را به دو دسته ظاهری و باطنی (معنوی) می توان تقسیم کرد.

شرایطی از قبیل معرفت، اخلاص، حضور قلب، شوق و اشتیاق باطنی و قلبی و رعایت ادب از آداب و شرایط باطنی زیارت است. برخی از مهم ترین شرایط ظاهری - که در متون دینی با تعبیر «آداب زیارت» از آن یاد شده است - عبارت است از: غسل زیارت و وضو و طهارت، پوشیدن لباس تمیز و استعمال بوی خوش، طمأنینه هنگام زیارت، ذکر و تسبیح خداوند، اذن دخول و خواندن زیارتنامه مأثور.

منابع

قرآن کریم

1.ابن ابی شیبه، عبدالله بن محمد (۱۴۰۹ق)، المصنف، تحقیق و تعلیق سعیداللحام، بیروت، دارالفکر، چاپ اول.

2.ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، [بی تا].

3.ابن فارس، احمد بن فارس (۱۴۰۴ق)، معجم مقائیس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.

4.ابن فهد حلی (۱۴۰۷ق)، عدة الداعی و نجاح الساعی، قم، دار الکتاب الاسلامی، چاپ اول.

5.ابن قولویه قمی، جعفر بن محمد (۱۴۱۷ق)، کامل الزیارات، تحقیق جواد قیومی، مؤسسه نشر الفقاهة، چاپ اول.

6.ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۰۵ق)، لسان العرب، نشر ادب الحوزة.

7.امام خمینی، روح الله (۱۳۷۸ش)، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، چاپ اول.

8.---------- (۱۳۸۷ش)، شرح چهل حدیث، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی=، چاپ بیستم.

9.امینی (علامه امینی)، عبدالحسین (۱۴۱۶ق)، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر، چاپ اول.

10.بهاری همدانی، محمد بن محمد (۱۳۶۱ش)، تذکرة المتقین کتابی شریف و کامل در آداب سلوک به سوی خدا، تهران، نور فاطمه، چاپ دوم.

11.جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۹ش)، ادب فنای مقربان، تحقیق محمد صفائی، قم، مؤسسه اسراء، چاپ هفتم.

12.حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۲ق)، الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ اول.

13.----------(۱۴۱۴ق)، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت: لاحیاء التراث.

14.حویزی، عبدعلی بن جمعه (۱۴۱۵ق)، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم.

15.دیلمی، حسن بن محمد (۱۳۷۱ش)، إرشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، چاپ اول.

16.راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیة، چاپ اول.

17.سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، مؤسسه امام صادق۷، قم.

18.----------[بی تا]، رسائل و مقالات، قم، مؤسسه امام صادق۷، چاپ دوم، (۱۴۲۵ق).

19.شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم، مؤسسه نشر اسلامی.

20.---------- (۱۴۱۰ق)، المزار، قم، مؤسسة الامام المهدی، چاپ اول.

21.صدوق، محمد بن علی (۱۳۶۴ش)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، الشریف الرضی، چاپ دوم.

22.----------(۱۳۸۶ق)، علل الشرائع، نجف اشرف، المکتبة الحیدریة.

23.----------(۱۴۰۴ق)، عیون اخبار الرضا۷، تصحیح و تعلیق حسین اعلمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

24.----------[بی تا]، من لا یحضره الفقیه، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه نشر اسلامی.

25.طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم.

26.طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵ش)، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، چاپ سوم.

27.طوسی، محمد بن حسن [بی تا]، مصباح المتهجد، تهران، المکتبة الاسلامیة للنشر و التوزیع، چاپ اول.

28.علامه حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر (۱۴۱۷ق)، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، چاپ اول.

29.فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (۱۴۲۳ق)، الحقائق فی محاسن الأخلاق؛ قرة العیون فی المعارف و الحکم؛ مصباح الأنظار، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ دوم.

30.فیومی، احمد بن محمد بن علی [بی تا]، المصباح المنیر، بی جا، دارالفکر.

31.قمی، عباس (بی تا)، کلیات مفاتیح الجنان، قم، اسوه، چاپ اول.

32.کفعمی، ابراهیم بن علی (۱۳۸۳ق)، البلد الأمین، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ افست.

33.کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق)، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.

34.مامقانی، عبدالله (۱۳۸۵ش)، مرآة الکمال لمن رام درک مصالح الأعمال، قم، دلیل ما، چاپ پنجم.

35.مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق)، بحار الأنوار، تحقیق محمدباقر بهبودی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.

36.محدث نوری، میرزاحسین (۱۴۰۸ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، تحقیق مؤسسة آل البیت: لاحیاء التراث، بیروت، مؤسسه آل البیت: لاحیاء التراث، چاپ دوم.

37.مشهدی، محمد بن جعفر (۱۴۱۹ق)، المزار، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول.

38.مصطفوی، سیدحسن (۱۴۱۷ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.

39.مطهری، مرتضی (۱۳۷۷ش)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم، صدرا، چاپ اول.

40.مفید، محمد بن محمد بن نعمان (۱۴۱۴ق)، الفصول المختارة، تحقیق سیدنورالدین جعفریان، یعقوب جعفری و محسن احمدی، بیروت، دار المفید، چاپ دوم.

41.مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۷ش)، اخلاق در قرآن، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب۷، چاپ اول.

42.----------(۱۳۷۴ش)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول.

43.ملکی تبریزی، جواد بن شفیع (۱۴۱۶ق)، المراقبات «أعمال السنة»، قم، الاعتصام، چاپ اول.

44.نراقی، احمد بن محمدمهدی (۱۳۷۸ش)، معراج السعادة، قم، مؤسسه انتشارات هجرت، چاپ ششم.