این نوشتار ضمن معرفى گورستان وادى‏ السلام نجف و نقل روایت‏هایى که به بیان اهمیت این گورستان و فضیلت به‏ خاک‏سپارى درگذشتگان در این مکان مقدس پرداخته ‏اند، دو زیارتگاه واقع در این گورستان را معرفى کرده و برخى شخصیت‏هاى مدفون در این گورستان را نام برده است.
قبرستان وادى ‏السلام، قبرستان مقدس و مشهور شیعیان در شمال نجف اشرف است که قدمتى تاریخى دارد. این قبرستان نزدیک منطقه «ثویه» واقع شده که در صدر اسلام قبرستان بزرگى نزدیک کوفه بوده است و بسیارى از صحابه پیامبر و اصحاب امام على (علیه السلام) در آن به خاک سپرده شده‏اند و امروزه از میان آنان، تنها قبر کمیل بن زیاد نخعى باقى مانده است.

در فضیلت قبرستان وادى‏السلام روایات بسیارى نقل شده و این روایات، بزرگان و شیعیان را از دیرباز ترغیب مى‏کرده که وصیت کنند جنازه‏شان به نجف اشرف منتقل شده و در این قبرستان به خاک سپرده شود. استمرار سنت دفن شیعیان در وادى‏السلام تا به امروز، باعث شده است تا این قبرستان در گذر زمان به طور چشم‏گیرى گسترش یابد و به وسیع‏ترین قبرستان جهان تبدیل گردد.

در وادى‏السلام مزارات و مقام‏هاى منسوب به برخى از پیامبران و امامان (علیهم السلام) و نیز قبور برخى از علما و مشاهیر شیعه وجود دارد که در ادامه این نوشتار، به مهم‏ترین آنها اشاره خواهد شد.

فضایل قبرستان وادى‏السلام‏

1. در روایتى از امیر مؤمنان (علیه السلام) نقل شده است که فرمود: «هر مؤمنى در هر نقطه‏اى از زمین بمیرد، به روح او گفته مى‏شود: به وادى‏السلام ملحق شو، که آن‏جا قطعه‏اى از بهشت عدن است.[1]
2. از مروان بن مسلم نقل شده که به امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمود: برادرم در بغداد زندگى مى‏کند و مى‏ترسم که اجلش در آن‏جا فرا رسد. امام فرمود:

«ما تبالی حیثما مات، أما إنه لا یبقی مؤمن فی شرق الارض وغربها الا حشر الله روحه الی وادی السلام»؛ اهمیت نده که کجا بمیرد. هیچ مؤمنى در مشرق یا مغرب زمین نمى‏میرد، مگر آن‏که خداوند روحش را به وادى‏السلام مى‏فرستد. راوى پرسید: وادى‏السلام کجاست؟ حضرت فرمود:

«ظهر الکوفة، اما انی کأنی بهم حلق حلق قعود یتحدثون»؛

پشت کوفه. گویى من با چشم خود مى‏بینم که حلقه حلقه نشسته با یکدیگر سخن مى‏گویند.[2]

3. دیلمى مانند روایت فوق را از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده است که فرمود:

«ما مِن مؤمن یموت فی شرق الارض وغربها، الا حشر الله جلّ و علا روحه الی وادی السلام»؛

هیچ مؤمنى در شرق یا غرب دنیا نمى‏میرد، مگر این‏که روحش را خداوند متعال به سوى وادى‏السلام گسیل مى‏دارد. راوى پرسید: وادى‏السلام کجاست؟ فرمود:

«بین وادی النجف والکوفة، کأنی بهم خلق کبیر قعود، یتحدثون علی منابر من نور»؛

میان صحراى کوفه و نجف. گویى با چشم خود مى‏بینم که خلق بسیارى بر فراز منبرهایى از نور نشسته با یکدیگر سخن مى‏گویند.[3]

4. زید نرسى از اصحاب امام صادق (علیه السلام) از آن حضرت روایت مى‏کند که فرمود: «چون روز جمعه و عیدین (فطر و قربان) فرا رسد، خداوند منّان به رضوان، خازن بهشت دستور مى‏دهد که در میان ارواح مؤمنان که در عرصه‏هاى بهشت قرار دارند فریاد برآورد که خداوند به شما رخصت داده که به خویشان و دوستان خود در دنیا سرکشى کنید.» در ادامه روایت، امام توضیح مى‏دهد که چگونه آنها را به روى زمین مى‏آورند؛ سپس مى‏فرماید:

«فینزلون بوادی السلام، وهو واد بظهر الکوفة، ثم یتفرقون فی البلدان والامصار، حتی یزورون اهالیهم الذین کانوا معهم فی دار الدنیا ...»؛

پس آنها در وادى‏السلام فرود مى‏آیند، و آن منطقه‏اى در پشت کوفه است، و از آن‏جا به شهرها و کشورها پراکنده مى‏شوند؛ سپس به خویشان و آشنایان خود که در دنیا با آنها بوده‏اند سر مى‏زنند ... سپس به جایگاه خود در بهشت بازمى‏گردند.[4]

5. ابن‏عساکر، مورخ بزرگ اهل سنّت، به سند خود روایت کرده است که امام صادق (علیه السلام) به نجف مى‏آمد و مى‏فرمود: «وادى السلام محل گرد آمدن ارواح مؤمنان است و این‏جا چه خاک خوبى است براى مؤمنان؛ خدایا! قبر مرا در این مکان قرار ده».[5]
6. دیلمى در کتاب «الارشاد» یکى از ویژگى‏هاى وادى‏السلام را چنین نقل کرده است: «از ویژگى‏هاى تربت امیر مؤمنان (علیه السلام) آن است که از مدفونین در این سرزمین، عذاب قبر و سؤال‏ نکیر و منکر برداشته مى‏شود؛ چنان‏که در روایات صحیح به آن تصریح شده است».[6]

سید نعمت‏الله جزائرى نیز در همین رابطه مى‏گوید: «بهشت روى زمین، وادى‏السلام است که محل آن بیرون کوفه، بین نجف و کربلاست و ارواح مؤمنان در پیکرهاى مثالى در آن‏جا از نعمت‏هاى الهى برخوردار مى‏شوند تا این‏که به بهشت برین وارد شوند».[7]

زیارتگاه‏هاى قبرستان وادى‏السلام‏

1. مرقد حضرت هود و صالح (علیهما السلام)

در میان قبرستان وادى‏السلام، قبرى منسوب به دو پیامبر بزرگ الهى حضرت هود و صالح (علیهما السلام) وجود دارد که از زیارتگاه‏هاى مشهور و شناخته شده شیعیان در نجف به شمار مى‏آید. درباره محل قبر هود و صالح (علیهما السلام) باید گفت که بیشتر مورخان و جغرافى‏دانان مسلمان، مدفن این دو پیامبر را در یمن تعیین کرده‏اند؛ اما در منابع حدیثى شیعه، روایات دیگرى وارد شده است که بر وجود قبر آنها در وادى‏السلام دلالت دارد. از جمله صاحب کتاب «فرحة الغرى»، روایت کرده است که امیر مؤمنان (علیه السلام) به امام حسن (علیه السلام) چنین توصیه فرمود که «مرا در پشت کوفه، در قبر دو برادرم هود و صالح به خاک بسپارید.»[8] در روایت دیگرى آمده است که امام على (علیه السلام) به امام حسن (علیه السلام) فرمود: «مرا در قبر برادرم هود دفن کنید».[9]

همچنین در پایان زیارت‏نامه‏هاى امیرالمؤمنین (علیه السلام) پس از سلام بر آن حضرت و دو پیامبر مدفون در کنار ایشان یعنى آدم و نوح (علیهما السلام)، ضمن سلام بر حضرت هود و صالح از این دو پیامبر به عنوان همسایه امیرالمؤمنین (علیه السلام) یاد شده است؛ چنان‏که مى‏خوانیم: «السلام علی جارَیکَ هودٌ وصالحٌ».

زیارتگاه کنونى هود و صالح در وادى‏السلام را علامه سید مهدى بحرالعلوم آشکار کرد.[10] گویا پیش از آن، مزار هود و صالح در جاى دیگرى از وادى‏السلام قرار داشت، اما سید بحرالعلوم محل فعلى را به عنوان مزار هود و صالح شناسایى کرد و گنبدى از سنگ و گچ بر فراز آن ساخت. سپس یک ایرانى آن را تخریب و به جاى آن ساختمان جدیدى با گنبد کاشى‏کارى بنا کرد. این ساختمان در سال 1337 ق که همزمان با دوره اشغال عراق توسط بریتانیا بود، بازسازى گردید.[11]

2. مقام حضرت مهدى و امام جعفر صادق (علیهما السلام)

به فاصله چندصد متر از سمت شمال غربى مرقد هود و صالح، مقام حضرت مهدى و امام صادق (علیهما السلام) قرار دارد. گویا ساختمان این زیارتگاه براى نخستین بار به دست علامه سید مهدى بحرالعلوم ساخته شده است. شیخ جعفر آل‏محبوبه به وجود کتیبه‏اى مورخ 1200 ق در داخل زیارتگاه اشاره کرده که ظاهراً مربوط به زمان ساختن زیارتگاه به دست سید بحرالعلوم است. در سال 1310 ق نیز یک شیعه هندى به نام سید محمدخان، ساختمان مقام را بازسازى کردو براى آن گنبدى با کاشى‏هاى آبى رنگ ساخت.[12]

زیارتگاه داراى صحنى است که با یک ورودى در زاویه جنوب غربى آن، به فضاى قبرستان متصل مى‏شود. در سمت راست ورودى، اتاقى هست که داخل آن چاه آبى منسوب به امام زمان (عج) به چشم مى‏خورد. ساختمان اصلى مقام در ضلع جنوب شرقى صحن قرار دارد و داراى دو اتاق است. در اتاق اول (غربى) محرابى کاشى‏کارى وجود دارد که همان مقام حضرت مهدى (عج) است. در اتاق دوم (شرقى) نیز مقام منسوب به امام جعفر صادق (علیه السلام) به صورت یک محراب کاشى‏کارى قرار دارد. شیخ کلینى و ابن‏قولویه از ابان بن تغلب روایت کرده‏اند که گفت:

همراه امام جعفر صادق (علیه السلام) بودم که از پشت کوفه عبور کردند. امام در جایى از مرکب پیاده شدند و دو رکعت نماز خواندند؛ سپس اندکى جلو رفته و دو رکعت دیگر خواندند؛ سپس کمى حرکت کردند و باز پیاده شدند و باز دو رکعت نماز خواندند؛ سپس فرمودند: این‏جا قبر امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. عرض کردم: فدایت شوم! پس آن دو مکان که در آن نماز خواندید چه بود؟ حضرت‏ فرمودند: یکى مکان سر امام حسین (علیه السلام) بود و دیگرى جاى منبر قائم (عج).[13]

بنابراین روایت، مقام حضرت مهدى (علیه السلام) در وادى‏السلام، منطبق بر محل منبر حضرت قائم (عج) و مقام امام صادق (علیه السلام) نیز محل نماز خواندن آن حضرت- که در روایت فوق اشاره شده- مى‏باشد.

مهم‏ترین شخصیت‏هاى مدفون در قبرستان‏

1. سید على آقا قاضى طباطبایى‏

حاج سید میرزا على، فرزند سید حسین قاضى طباطبایى، در ذى‏حجه 1285 ق در تبریز به دنیا آمد. در آغاز، در حوزه علمیه تبریز به تحصیل علوم دینى پرداخت. سپس براى ادامه تحصیل راهى نجف اشرف شد و از محضر استادانى چون آخوند خراسانى، شریعت اصفهانى، شیخ محمدحسن مامقانى و سید محمدکاظم یزدى طباطبایى بهره برد و در سن 27 سالگى به درجه اجتهاد رسید. او بیشتر سال‏هاى عمر پربرکت خود را به مجاهدت و تهذیب نفس و کسب مقامات عرفانى سپرى کرد و شاگردان بزرگى همچون علامه سید محمدحسین طباطبایى صاحب تفسیر المیزان، محمدتقى بهجت، سید عبدالحسین دستغیب، سید عبدالاعلى سبزوارى و بسیارى دیگر از عرفاى معاصر به دست ایشان تربیت شدند. سید على آقا قاضى در سال 1366 ق درگذشت و پیکرش در وادى‏السلام به خاک سپرده شد. مدفن شریف ایشان در ابتداى ورودى اصلى قبرستان وادى‏السلام، روبه‏روى خیابان متصل به مرقد هود و صالح (علیهما السلام) قرار دارد.[14]

2. رئیسعلى دلوارى تنگستانى‏

رئیسعلى دلوارى از شخصیت‏هاى ملى و رهبران نهضت مبارزه با استعمار انگلیس در سواحل شمالى خلیج فارس به شمار مى‏آید. او در خانواده‏اى مذهبى در روستاى دلوار، از توابع تنگستان (در استان بوشهر) متولد شد و در دامان پدر و مادرى متدین و معتقد به دین اسلام پرورش یافت. پدرش «زایر محمد» فرزند زایر غلامحسین، فرزند عالى، فرزند عیوض، کدخداى دلوار و از طایفه احمدى بود و مادرش شهین، فرزند على، فرزند زایر محمد، از طایفه فولادى ساکن باغک تنگستان بود. تاریخ تولد وى در هیچ منبعى ثبت نشده است. در سال 1326 ق، در دوره استبداد صغیر که محمدعلى شاه قاجار مجلس شوراى ملى را منحل کرد و آزادى‏خواهان را به زندان انداخت و مردم ایران در شهرهاى مختلف از جمله تبریز، رشت، اصفهان و نقاط دیگر مبارزه را آغاز کردند، رئیسعلى دلوارى با همکارى روحانیون و دیگر آزادى‏خواهان، این شهر را از تصرف نیروهاى وابسته به محمدعلى شاه خارج کردند. رئیسعلى دلوارى در کنار تدارک حمله به بوشهر، تقریباً هر شب به پادگان انگلیسى‏ها حمله مى‏کرد و ضرباتى بر آنها وارد مى‏آورد؛ تا این‏که سرانجام در جریان یکى از این حملات به اردوگاه انگلیسى‏ها، در سال 1333 ق به شهادت رسید.[15]

جنازه رئیسعلى مدتى پس از شهادت، به نجف اشرف انتقال یافت و در قبرستان وادى‏السلام به خاک سپرده شد. قبر این شخصیت مبارز تا به امروز در این قبرستان باقى مانده است و مردم و علاقه‏مندان بر آن فاتحه مى‏خوانند.

3. شهید آیت‏الله سید محمدباقر صدر

آیت‏الله سید محمد باقر، فرزند سید حیدر صدر، در 25 ذى‏القعده 1353 ق در کاظمین دیده به جهان گشود. خاندان صدر، همه از چهره‏هاى سرشناس، وارسته، دانشمند و باتقوا بودند. شهید صدر که در 14 سالگى پدرش را از دست داد، از همان دوران کودکى تحصیلات دینى خود را آغاز کرد و از محضر اساتیدى چون شیخ محمدرضا آل‏یاسین و سید ابوالقاسم خوئى بهره برد و به درجه اجتهاد رسید. او به فراگیرى دانش فقه و اصول که در آن زمان در حوزه نجف اشرف متداول بود بسنده نکرد؛ بلکه به سایر موضوعات فکرى اسلامى، همچون فلسفه، اقتصاد، منطق، اخلاق، تفسیر و تاریخ نیز پرداخت و در هر یک از این زمینه‏ها آثارى ارائه کرد. از مهم‏ترین تألیفات ایشان مى‏توان به کتاب‏هاى فلسفتنا، اقتصادنا، غایة الفکر فى علم الاصول، فدک فى التاریخ و بحث حول المهدى اشاره کرد.

پس از رحلت مرحوم آیت‏الله العظمى حکیم، شهید آیت‏الله صدر به دنبال فعالیت‏هاى سیاسى خود، به تدریج به عنوان یک رهبر شناخته شده، مورد توجّهِ خاصّ مردم قرار گرفت و به علت مبارزه خستگى‏ناپذیر خود با رژیم بعثى عراق و همچنین حمایت بى‏دریغ از حرکت امام خمینى+ و انقلاب اسلامى، بارها در عراق دستگیر، زندانى و شکنجه شد. بعثى‏ها براى مدتى نیز او را در خانه‏اش زندانى کرده و از رفت و آمد مردم به آن‏جا جلوگیرى کردند. سرانجام در 19 جمادى‏الاول 1400 ق او را دستگیر کردند و به بغداد بردند و پس از شکنجه‏هاى فراوان، در تاریخ 22 جمادى‏الاول 1400 ق (19 فروردین 1359 ش)، به همراه خواهرش بنت‏الهدى که بانویى بافضیلت و نویسنده‏اى پُرتوان بود، به شهادت رساندند.[16] پیکر مطهر شهید صدر را به نجف منتقل کردند و در نقطه دورافتاده‏اى در انتهاى قبرستان وادى‏السلام به خاک سپردند. اما پس از سقوط رژیم بعثى عراق، پیکر ایشان را از آن‏جا خارج کردند و به محل دیگرى در میان شهر نجف انتقال دادند تا براى وى مقبره‏اى باشکوه و لایق شخصیت این عالم بزرگ و اندیشمندِ شهید مسلمان احداث کنند.

[1] . محمد بن یعقوب کلینى، الکافى، ج 3، ص 243.

[2] . همان؛ الشیخ الطوسى، تهذیب الاحکام، ج 1، ص 466.

[3] . دیلمى، ارشاد القلوب، ص 391.

[4] . الاصول الستة عشر، ص 43- 44.

[5] . ابن‏عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج 1، ص 213.

[6] . ارشاد القلوب، ص 390.

[7] . سید نعمةالله جزائرى، قصص الانبیاء، ص 294.

[8] . ابن‏طاووس، فرحة الغرى فى تعیین قبر امیرالمؤمنین على( علیه السلام)، ص 126- 127.

[9] . همان، ص 128- 129.

[10] . السید حسین البراقى، تاریخ النجف، ص 223.

[11] . جعفر آل محبوبة، ماضى النجف وحاضرها، ج 1، ص 96.

[12] . همان، ص 95- 96

[13] الکافى، ج 4، ص 572، ابن قولویه، کامل الزیارات، ص 31، ترجمه کامل الزیارات، ص 98.

[14] . ر. ک: گلشن ابرار، ج 4، ص 381- 392.

[15] . عباس قدیانى، فرهنگ جامع تاریخ ایران، ج 1، ص 414- 416.

[16] . سید احمد علوى، راهنماى مصوّر سفر زیارتى عراق، ص 525.