مؤلف
«ابوالقاسم جعفربن محمدبن قولویه قمى»، یکى از فقیهان و محدثان بزرگ و مورد اعتماد شیعه است. نجاشى درباره وى مىنویسد:
جعفربن محمدبن موسى قولویه، یکى از بهترین اصحاب سعدبن عبدالله بود. وى از بزرگان حدیث و فقه و مورد وثوق بوده و داراى آثارى چون «کتابالصلاة»، «کتاب الجمعة و الجماعات»، «کتابالصرف»، «کتابالصداق»، «کتابالقسمة الزکاة»، «کتاب الحج»، «کتاب الشهادات»، «کتابالعقیقه»، «کتاب تاریخ الشهور و الحوادث فیها» و «کتاب الزیارات» بوده است.[1]
شیخ طوسى در «الفهرست» نیز از وى چنین یاد کرده است: جعفربن محمدبن قولویه قمى، ثقه و مورد اعتماد و داراى کتابهاى زیادى به تعداد ابواب فقه است.[2]
برخى استادان جعفر بن محمد بن قولویه عبارتند از: 1. محمدبن قولویه (پدرش) که از بهترین اصحاب سعد بن عبدالله بود؛ على بن محمد بن قولویه (برادرش)؛ ابو على احمدبن ادریس بن احمد بن الاشعرى القمى؛ ثقة الاسلام کلینى و ابى عمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز الکشى.
شاگردان و راویانى که از وى روایت نقل کردهاند نیز عبارتند از: احمد بن عبدون؛ احمد بن محمد بن عیاش؛ حسین بن عبیدالله الغضائرى؛ محمد بن سلیم الصابونى؛ الحسین بن احمد بن المغیره؛ حیدر بن محمد بن نعیم السمرقندى؛ ابوالحسن على بن بلال المهلبى؛ بن عزور و محمد بن محمد بن النعمان المفید[3].
وى در سال 369 هجرى وفات یافت و در کاظمین، در ضلع شرقى رواق شریف، به خاک سپرده شد.[4]
کتاب کامل الزیارات
یکى از آثار ارزشمند ابن قولویه کتاب «کاملالزیارات» است. نجاشى از این کتاب با عنوان «کتاب الزیارات» نام برده است[5] و شیخ طوسى در «الفهرست» از آن با عنوان «جامعالزیارات» یاد کرده است.[6] علامه مجلسى درباره این کتاب نوشته است:
و کتاب کاملالزیارات من الاصول المعروفه و اخذ منه الشیخ فى التذهیب و غیره من المحدثین[7]؛
کتاب کاملالزیارات از اصول معروف است و شیخ در تهذیب و دیگر محدثین از آن روایت نقل کردهاند.
در این کتاب، احادیث فراوان و پراکندهاى که در موضوع زیارت وارد شده، گردآورى، تنظیم و فصلبندى شده است. این اثر ارزشمند نخستین بار به وسیله علامه امینى (بزرگ امانتدار خونین تشیع) تصحیح شد و با توضیحات و تعلیقات ایشان در سال 1356 هجرى در چاپخانه مرتضویه نجف اشرف به چاپ رسید[8]. این کتاب 108 باب دارد که شامل مطالب زیر است:
باب اول: درباره ثواب زیارت رسول الله صلىاللهعلیهوآله و زیارت امیرالمومنین علیهالسلام و امام حسن و امام حسین علیهماالسلام است و در آن 5 روایت آمده است.
باب دوم درباره ثواب زیارت است و در آن 21 روایت آمده است. در نخستین روایت از پیامبر صلىاللهعلیهوآله چنین روایت شده:
«من أتانی زائراً کُنت شفیعهُ یوم القیامه؛
هر کس براى زیارت نزد [مرقد] من بیاید، من در روز قیامت شفیع او خواهم شد».
باب سوم: درباره زیارت قبر رسول الله صلىاللهعلیهوآله و دعا در آنجاست و در این باب ده حدیث آمده است.
باب چهارم: شامل 8 حدیث در فضیلت نماز در مسجد پیامبر صلىاللهعلیهوآله و ثواب آن است.
باب پنجم: 2 حدیث درباره زیارت حضرت حمزه و قبور شهیدان است که حدیث اول از سه طریق نقل شده است.
باب ششم: 6 حدیث در باب فضیلت رفتن به مشاهد و مساجد مدینه و ثواب آنهاست.
باب هفتم: 3 حدیث درباره وداع با قبر رسول الله صلىاللهعلیهوآله است.
باب هشتم: 19 حدیث در باب فضیلت نماز در مسجد کوفه و مسجد سهله و ثواب آن است.
باب نهم: 13 حدیث درباره راهنمایى براى یافتن قبر امام على علیهالسلام است.
باب دهم: 3 حدیث درباره ثواب زیارت قبر امام على علیهالسلام است.
باب یازدهم: 5 حدیث درباره چگونگى زیارت قبر امام على علیهالسلام و دعا در آنجا است.
باب دوازدهم: یک حدیث درباره وداع با قبر امام على علیهالسلام است.
باب سیزدهم: 17 حدیث در باب فضیلت نوشیدن آب از رود فرات و غسل در آن است.
باب چهاردهم: 13 حدیث درباره علاقه و محبت پیامبر صلىاللهعلیهوآله نسبت به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و امر به دوست داشتن ایشان است.
باب پانزدهم: 3 حدیث درباره زیارت امام حسن علیهالسلام و ائمه بقیع علیهمالسلام است
از باب شانزدهم تا نود و هشتم، یعنى حدود 83 باب این کتاب درباره شهادت امام حسین علیهالسلام، ثواب زیارت امام حسین علیهالسلام و دیگر شهداى کربلا، نزول ملائکه و ارواح انبیا بر قبر امام حسین علیهالسلام، فضیلت سرزمین کربلا و شفاى تربت امام حسین علیهالسلام، کیفیت و کمیت زیارت امام حسین علیهالسلام، اثرات این زیارت و دعاى پیامبر صلىاللهعلیهوآله و ائمه علیهمالسلام و ملائکه براى زائران قبر امام حسین علیهالسلام است. در این 83 باب حدود ششصد حدیث گردآورى شدهاست.
باب نودونهم: 14 حدیث درباره ثواب زیارت امام موسى بن جعفر و امام جواد علیهماالسلام است.
باب صدم: یک حدیث درباره کیفیت زیارت امام کاظم و امام جواد علیهماالسلام است.
باب صدویکم: 13 حدیث درباره ثواب زیارت امام على بنموسىالرضا علیهماالسلام است.
باب صدودوم: یک حدیث درباره کیفیت زیارت امام رضا علیهالسلام است.
باب صدوسوم: یک حدیث درباره کیفیت زیارت امام هادى و امام عسکرى علیهماالسلام در سامراست.
باب صدوچهارم: 2 حدیث درباره زیارت همه ائمه علیهمالسلام است.
باب صدوپنجم: 20 حدیث در کیفیت زیارت مؤمنین است.
باب صدوششم: 2 حدیث درباره فضیلت زیارت حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها است.
باب صدوهفتم: یک حدیث درباره زیارت حضرت عبدالعظیم حسنى است.
باب صدوهشتم: 14 حدیث درباره نوادرالزیارات است.
برشى از کتاب
1- ثواب زیارت پیامبر صلىالله علیه وآله
الف- در باب دوم کتاب «کاملالزیارات» درباره زیارت پیامبر صلى الله علیه وآله از امام صادق روایت شده است::
قال رسولالله صلى الله علیه وآله:
من اتانی زائراً کنت شفیعه یوم القیامه
؛ پیامبر صلى الله علیه وآله فرمود: هر کس به زیارت من بیاید، من در روز قیامت او را شفاعت مىکنم.[9]
ب. در باب اول درباره ثواب زیارت پیامبر صلى الله علیه وآله و امام على علیهالسلام و امام حسن وامام حسین علیهماالسلام، از امام صادق روایت شده است:
قالالحسین علیهالسلام لرسولالله صلی الله علیه وآله ما جزاء من زارک؟ فقال: با بنی من زارنی حیاً او میتاً او زار اباک او زار اخاک او زارک کان حقاً علی أن أزوره یومالقیامة حتی اخلصه من ذنوبه؛
امام حسین علیهالسلام از پیامبر صلى الله علیه وآله پرسید: پاداش کسى که تو را زیارت کند، چیست؟ فرمود: اى پسرم! کسى که مرا در حال حیات یا پس از مرگ زیارت کند یا پدرت را یا برادرت را یا تو را زیارت کند، سزاوار است بر من که در روز قیامت او را زیارت کنم؛ تا اینکه او را از گناه پاک گردانماو را شفاعت کنم.[10]
2- ثواب زیارت امام حسین علیهالسلام
الف- امام باقر علیهالسلام مى فرماید:
مروا شیعتنا بزیارة قبرالحسین علیهالسلام فانّ اتیانه مفترض علی کل مومن یقرّ للحسین علیهالسلام بالامامة من الله عزّوجلّ؛
شیعیان ما را به زیارت قبر امام حسین علیهالسلام امر کنید. همانا زیارت قبر او بر هر مؤمنى که معتقد به امامت امام حسین علیهالسلام از طرف خدا باشد، واجب است.[11]
ب- امام صادق علیهالسلام مى فرماید:
من سره أن یکون علی موائدالنور یوم القیامة فلیکن من زوّار الحسین بن علی علیهماالسلام؛
هر کس دوست دارد که در قیامت، بر سفرههایى از نور بنشیند، پس باید از زائران امام حسین علیهالسلام باشد.[12]
ج- ابو اسامه مىگوید: از امام صادق علیهالسلام شنیدم که مىفرمود:
من اراد ان یکون فی جوار نبیه صلی الله علیه وآله و جوار علی و فاطمة فلا یدع زیارة الحسین بن علی علیهماالسلام؛
کسى که مىخواهد [در قیامت] همسایه پیامبر صلى الله علیه وآله و امام على علیهالسلام و حضرت فاطمه علیهاالسلام باشد، پس نباید زیارت امام حسین علیهالسلام را ترک کند.[13]
د- عبدالله بن سنان مىگوید: امام صادق علیهالسلام فرمود:
من اتی قبر الحسین علیهالسلام عارفاً بحقه غفر له ما تقدم من ذنبه و ما تأخر؛
کسى که به زیارت قبر امام حسین علیهالسلام بیاید، در حالى که حق او [امام علیهالسلام] را ادا کند، خداوند گناهان گذشته و آینده او را مىآمرزد.[14]
ه- ابى خدیجه مىگوید: از امام صادق علیهالسلام درباره زیارت قبر امام حسین علیهالسلام سؤال کردم؛ فرمود:
انّه افضل ما یکون من الاعمال؛
آن برترین اعمال است[15].
و- محمد بن مسلم مىگوید: امام باقر علیهالسلام فرمود:
مروا شیعتنا بزیارة قبرالحسین علیهالسلام فانّ اتیانه یزید فیالرزق و یمد فیالعمر و یدفع مدافع السوء و ایتانه مفترض علی کل مؤمن یقر للحسین بالامامة من الله؛
شیعیان ما را به زیارت قبر امام حسین علیهالسلام امر کنید. همانا زیارت قبر او روزىها را افزایش مىدهد و عمرها را طولانى مىکند و بدىها [و گرفتارىها] را از انسان برطرف مىسازد و این زیارت بر هر کسى که معتقد به امامت امام حسین علیهالسلام از طرف خدا باشد، واجب است.[16]
ز- امام صادق علیهالسلام فرمود:
حق علیالغنی أن یأتی قبرالحسین علیهالسلام فی السنة مرّتین و حق علیالفقیر أن یأتیه فیالسنة مره؛
سزاواراست که توانگران، سالى دو بار به زیارت قبر امام حسین علیهالسلام بیایند و نیازمندان، سالى یکبار.[17]
3- زیارت امام کاظم و امام رضا علیهماالسلام
الف- حسن بن على بن الوشاء مىگوید: امام رضا علیهالسلام فرمود:
زیارة قبر ابی مثل زیارة قبرالحسین علیهالسلام؛
زیارت قبر پدرم (امام کاظم علیهالسلام) مثل زیارت قبر امام حسین علیهالسلام است.[18]
ب- على بن مهزیار مىگوید: از امام جواد علیهالسلام پرسیدم: فدایت گردم! زیارت امام رضا علیهالسلام برتر است یا زیارت امام حسین علیهالسلام؟ فرمود:
زیارة أبی أفضل و ذاک ان اباعبدالله علیهالسلام یزوره کلالناس و ابی لا یزوره الا الخواص منالشیعه؛
زیارت پدرم برتر است؛ چون امام حسین علیهالسلام را همه مردم زیارت مىکنند؛ اما امام رضا علیهالسلام را فقط شیعیان برگزیده زیارت مىکنند.[19]
عمرو بن عثمان الزارى مىگوید: از امام موسىبنجعفر علیهماالسلام شنیدم که مىفرمود:
من لم یقدر ان یزورنا فلیزر صالحی موالینا یکتب له ثواب زیارتنا و من لم یقدر صلتنا فلیصل صالحی موالینا یکتب له ثواب صلتنا؛
کسى که نتواند ما را زیارت کند، پس دوستان صالح ما را زیارت کند که [در این صورت] ثواب زیارت ما را خواهد داشت و کسى که توانایى ارتباط با ما را نداشته باشد، پس با دوستان صالح ما ارتباط داشتهباشد که ثواب ارتباط با ما را خواهد داشت.[20]
[1] . رجال النجاشی، ج 1 ص 305 و 306.
[2] . ابن قولویه، کامل الزیارات، ص 6.
[3] . همان، ص 9- 14.
[4] . همان، ص 20.
[5] . رجال النجاشی، ج 1، ص 306.
[6] . کامل الزیارات، ص 16.
[7] . بحارالانوار، ج 1، ص 27
[8] . سیدمحمد حسینى، زیارت، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1364، ص 10.
[9] . کاملالزیارات، باب 2، ص 41 و 42.
[10] . همان، باب 1، ص 40.
[11] . همان، باب 43، ص 236.
[12] . همان، باب 50، ص 258.
[13] . همان، باب 52، ص 260.
[14] . همان، باب 54، ص 264.
[15] . همان، باب 58، ص 276.
[16] . همان، باب 61، ص 376.
[17] . همان، باب 98، ص 490.
[18] . همان، باب 99، ص 499.
[19] . همان، باب 101، ص 510- 511.
[20] . همان، باب 105، ص 528.
