نجف قدیم، بیضوى شکل و روى زمین بلندى واقع شده بود و در میان خود، مرقد نورانى امیر مؤمنان على (علیه السلام) را در بر داشت و چهار محلّه مسکونى اصلى به نام‏هاى عماره، حویش مِشراق و بُراق و بازارى بزرگ به نام مسقّف دور تا دور آن را احاطه کرده بود؛ محلّاتى داراى بافت و سبک معمارى قدیم. در زاویه شمال غربى نجف، قبرستان وادى‏السّلام و در ضلع غربى، دریاچه‏اى نیمه‏خشک موسوم به «بحر نجف» یا «دریاى قدیمى نجف» قرار گرفته است.

منطقه نجف در ابتداى پیدایش، تنها دو درصد نجف کنونى را تشکیل مى‏داده است. توسعه این ناحیه با از میان برداشتن آخرین دیوار شهر کلید خورد؛ به گونه‏اى که نقطه ارتباط هر چه بیشتر با جهان پیرامونش شد.

شبکه حمل و نقل تجارى و مُسافرى در شکل ابتدایى آن، سیاق منظم‏ترى یافت و رو به افزایش گذاشت و فرصت مغتنمى براى هم‏گرایى بافت شهر با این پیشرفت پیدا شد.

نوسازى بافت فرسوده خانه‏ها و محلّه‏ها مطابق با نیاز روز، به برطرف شدن تراکم شدید اطراف حرم مطهر علوى انجامید. خانه‏ها مقدارى از حرم فاصله گرفتند و کوچه و خیابان عریض‏ترى ساخته شد و ظرفیت لازم براى پاسخ در خور و شایسته به نیاز مُجاورین و زائرین را به دست آورد.

در چند دهه گذشته تغییرات مهمّى در این شهر صورت گرفته که البته هر یک تأثیراتى بر بافت شهر بر جاى گذاشته است؛ از جمله:

1. تخریب دیوار ششم و ساخت خیابان کمربندى که محدوده قدیمى با بُرج و بارو و خندق را از میان برداشت.
2. تخریب بخش‏هایى از محلّه‏هاى قدیمى اطراف حرم مطهر و ساخت خیابان‏هایى عریض و در یک خطّ مستقیم، به منظور آسایش مردم و روان‏سازى حرکت خودروها در اطراف حرم و ایجاد فضاهاى باز در عماره و حویش.
3. ساخت شهرک زائرین که به ناچار به تخریب چند خانه و مدرسه قدیمى منتهى شد.

اما با این تغییر و تحوّل، مشکل جدیدى رُخ نمود و آن، تداخل حرکت عابران پیاده با خودروهاى عبورى در ساعت‏هاى پررفت‏وآمد بود؛ مخصوصا بعد از ایجاد امکانات و کاربرى‏هاى تجارى در اطراف حرم مطهر.

آنچه مى‏خوانید، مختصرى است از تاریخ گذشته بافت شهرى نجف اشرف که برخى از آثار آن تاکنون باقى مانده است.

واکاوى عوامل محیطى‏

نجف از همان ابتدا تبدیل به منطقه مسکونى شد. چهار محلّه اصلى نجف در اثناى حکومت عثمانى به سال 1875 م شکل گرفت. محلّه عماره در غَرب، محلّه حویش در جنوب، محلّه مِشراق در شمال و محلّه بُراق در شرق نجف قرار دارد. آنچه نجف را شهرى تأثیرگذار در اسلام و داراى ارزش‏هاى معنوى قرار داده، وجود مرقد نورانى مولى الموحدین امیر مؤمنان (علیه السلام) است که نقطه عطف همه این ارزش‏هاست. این حرم نورانى محور حیات مادّى و روحى این شهر مى‏باشد. نه فقط نجف، بلکه تمام سرزمین عراق، حیات خود را وامدار مرقد مولاست.

یکى از عناصر تأثیرگذار در تربیت فرد و جامعه، عوامل محیطى و فرهنگى است و از جمله آن، شکل و ظاهر خانه‏ها و ساختمان‏ها، خیابان‏ها و کوچه‏هاست. این مؤلّفه اجتماعى و محیطى، روابط میان انسان‏ها با یکدیگر و با خداوند تنظیم مى‏کند. هر چه محیط زیست مطابقت بیشترى با نیازهاى بشر و خُلق و خوى فطرى‏اش داشته باشد، راهش به سوى خیرات و مبرّات هموارتر مى‏شود.

خانه‏هاى قدیمى نجف دو بخش «اندرونى» و «بیرونى» داشت. اندرونى بخش محفوظ و خصوصى خانه بود و با ورود شخص به خانه در زاویه نگاه او قرار نداشت. از طرفى تقسیم خانه به اندرونى و بیرونى، مانند تنظیم‏کننده گرما و سرما در طول روز عمل مى‏کرد. اختلاف دما در نجف در یک شبانه‏روز به 25 درجه نیز مى‏رسد؛ یعنى روز گرم‏ترین دما و شب خنک‏ترین دما را داشت. اندرونى و بیرونى به گونه‏اى ساخته مى‏شد که اندرونى هواى خنک شب را در خود نگه دارد و آن را تا ساعت‏هاى نزدیک به ظهر فردایش در اوج گرما حفظ کند. همچنین سرما را به دیوارهاى اطراف سرایت مى‏داد و این خود عایقى براى حفظ سرماى اندرونى بود. سرماى اندرونى به تدریج به بیرونى منتقل مى‏شد و فضاى بیرونى را در یک اعتدال دما نگه مى‏داشت تا این‏که سرماى اندرونى تمام مى‏شد و دوباره در طول شب این فرایند تکرار مى‏شد.

بافت نجف قدیم‏

آنچه اساساً در پیدایش این شهر نقش اساسى داشت، حرم مطهر أمیر مؤمنان على (علیه السلام) است و نجف را در ردیف مهم‏ترین شهرهاى مذهبى جهان اسلام قرار داده است. مدارس و مساجد در گِرد آن ساخته شد و تمدّن اسلامى درخشانى را از خود برجاى گذاشت. نقل است که أمیر مؤمنان على (علیه السلام) گاهى به منطقه غربى (نجف) مى‏آمد و چنین مى‏فرمود: «چه خوش‏منظرى و چه پاک‏سرشتى! خدایا! قبرم را در این منطقه قرار بده».[1]

تا سال 170 قمرى، نجف روستایى کوچک با تعداد کمى خانه بود؛ چون تا ده‏ها سال پس از شهادت امیرالمؤمنین در سال چهل هجرى، مرقد مطهّر مخفى بود و امام صادق (علیه السلام) آن را آشکار کرد. پس از آن، مسلمانان و به‏ویژه شیعیان در جوار مرقد حضرت مسکن گزیدند و حتى پس از فوتشان نیز وصیت مى‏کردند که پیکرشان از نجف خارج نشود و همان‏جا به خاک سپرده شود. نجف قدیم این‏طور بود که وقتى عابرى از کوچه‏هاى تنگ و تو در تو به سمت حرم حرکت مى‏کرد، از بالاى بام خانه‏ها گنبد و گلدسته‏ها را مى‏دید و پس از دقایقى به ناگاه خود را در برابر مرقد منور أمیر مؤمنان (علیه السلام) مى‏یافت و عظمت و ابّهت این مکان مقدّس تمام وجود انسان را مى‏گرفت و حسّى معنوى به او مى‏داد. از درب حرم که وارد مى‏شدى، گویى دریچه قلبت را به بهشت گشوده‏اى. در بافت قدیم، تمام کوچه‏ها به حرم مطهر مى‏رسید و اگر زائرى یا مسافرى راهش را گُم مى‏کرد، از هر کجاى شهر که بود، با ادامه حرکت به حرم علوى مى‏رسید.

دیوار قدیم‏

از آن‏جا که شورش و حملاتى از سوى طوایف بیابان‏نشین، به‏ویژه وهّابى‏ها به نجف صورت مى‏گرفت، دور آن دیوارى کشیده بودند که تا سال 1357 قمرى پس از چند مرحله بازسازى وجود داشت.[2] پس از تخریب آن، دیوار جدیدى ساخته نشد و به جاى آن، خیابانى ساختند که به خیابان دیوار شهر (شارع سور) معروف گردید. در سال 1359 قمرى وادى‏السلام را در حصار دیوارى قرار دادند و از محیط شهرى و خانه‏ها جدا کردند.

با برداشتن دیوار شهر، خدمات عمومى مانند مدارس و شرکت‏ها و اداره‏جات و مؤسسات بهداشتى- پزشکى و سامانه حمل‏ونقل رو به بهبودى گذاشت. این دیوار مردم را از صدمات حفظ مى‏کرد، ولى در عین حال آنان را در تنگناى شدیدى قرار داده بود. حتى پایانه مسافرى نجف- کربلا با همان شکل ابتدایى‏اش در ضلع شرقى و پشت دیوار شهر قرار داشت. مردم آن‏قدر در فشار قرار گرفته بودند که تصمیم گرفتند روزنه‏اى در ضلع غربى دیوار ایجاد کنند و مصالح ساختمانى و زراعى را به آن سوى دیوار انتقال داده و مشغول ساخت خانه در پَس دیوار شهر شدند. به مرور زمان، این روزنه به دروازه‏اى بزرگ تبدیل شد و محلّه‏اى جدید به وجود آمد که به محلّه روزنه (ثُلقه) معروف گردید و با پیدایش نواحى مسکونى و زراعى، امنیّت آن نیز تأمین شد. از طرفى دیوار گرد شهر به انتشار سریع بیمارى‏هاى عفونى و خطرناک کمک مى‏کرد؛ به همین علّت نجف بارها در معرض بیمارى‏هاى مسرى قرار گرفت.[3]

سرداب قدیم‏

زمین نجف به گونه‏اى است که پس از چند متر کَندن، به صفحات بزرگ سنگى مى‏رسید و این وضعیت، براى ساخت سرداب و زیرزمین در خانه‏ها بسیار مناسب است. سرداب‏ها پناه‏گاهى براى در امان ماندن از گرماى تابستان بود؛ امّا در شهرهایى مانند کربلا به دلیل بالا بودن سطح آب‏هاى زیرزمینى، امکان ساخت سرداب وجود ندارد؛ برخلاف نجف که غالب خانه‏ها از سرداب بهره مى‏برند. ظاهراً آمار خانه‏هاى سرداب‏دار، بیش از نود درصد است؛ امّا در حال حاضر پنجاه درصد این سرداب‏ها قابل استفاده نیستند.[4]

سرداب‏ها انواع گوناگون داشته و هر یک نام و کاربرى مشخّصى دارند و عمق آنها از حداقل شش متر تا حداکثر سى متر مى‏رسد. مساحت متوسّط هر سرداب 25 متر مربع مى‏باشد[5] و به طور تخمینى، سرداب‏هاى نجف مساحتى بالغ بر 50 هزار متر مربع را در بر مى‏گیرد که نزدیک به 5 درصد مساحت کل شهر مى‏باشد.

برخى سرداب‏ها در چند طبقه ساخته مى‏شوند که علاوه بر جان‏پناه بودن از گرما، مخزن مواد غذایى، هیزم و وسایل اضافى نیز هست. گاهى فضاى داخلى سرداب تا زیر کوچه امتداد دارد که امروزه براى حفر کانال آب توسط شهردارى مشکلاتى پدید آورده است و بدین ترتیب مساحت یک سرداب ممکن است از مساحت کل خانه بیشتر باشد.

قنوات و چاه‏ها

حفر قنات در نجف براى اتصال به فرات بوده و میانگین عمق آنها شصت متر و قطر آن یک متر و نیم است. آب از قنات کشیده شده و به درون حوض وسط حیاط خانه ریخته مى‏شده است. قنواتى نیز موسوم به «قنوات عباسى» وجود دارد که نقل است با هزینه شاه‏عباس و به دستور او براى تأمین آب ساخته شده است. میانگین عمق آنها چهل متر و قطرش 5/ 2 متر مى‏باشد. این نوع از قنات دریچه‏اى نیز به سرداب خانه دارد تا براى آب کشیدن نیازى به بیرون رفتن نباشد.

جالب این است که با وجود امکانات کم آن روزها، غالب خانه‏ها در نجف دو مسیر فاضلاب داشته‏اند: یکى براى سرویس بهداشتى و یکى براى مصارف دیگر.

اقتصاد قدیم‏

طبیعت اجتماعات انسانى، مقتضى وجود بازارى براى تبادل کالا و خدمات است و در حقیقت جزء جدانشدنى یک شهر مى‏باشد. در نجف قدیم بازار بزرگ شهر یک‏چهارم مساحت کلّ شهر را به خود اختصاص داده بود. وجود چنین بازارى با این مساحت، حاکى از میزان بالاى تجارت کالا و خدمات است. بازار هر شهرى معمولًا در مرکز آن شهر واقع مى‏شود و قلب تپنده هر شهر مى‏باشد. یکى از درهاى بازار بزرگ و مسقّف به حرم مطهر امیر مؤمنان على (علیه السلام) باز مى‏شود. بازارى به عرض تقریبا شش متر و سقفى قوسى شکل با روزنه‏هایى منظم و دایره مانند براى نورگیرى و تصفیه هواى بازار. تابش نور خورشید از این روزنه‏ها ستون‏هایى از نور را تا انتهاى بازار ایجاد مى‏کند که جلوه بصرى بسیار زیبایى را رقم مى‏زند.

در معمارى ساختمان بازار سعى بر این بوده تا متناسب با حرم مطهّر باشد. این بازار از درب اصلى حرم شروع شده و در یک خط از بین دو محلّه بُراق و مشراق گذشته و تا بیرون شهر ادامه مى‏یابد و اصحاب حِرَف و صنایع و مشاغل گوناگون را در خود جاى داده است.

علاوه بر بازار بزرگ، بازارها و بازارچه‏هاى دیگرى هم در نجف فعال است:

1. بازار حویش که از درب قبله تا محلّه حویش کشیده شده؛ 2. بازار مشراق که از درب شرقى صحن شریف شروع شده و به محلّه مشراق مى‏رسد؛ 3. بازار قاضى که از درب غربى حرم مطهر تا محلّه عماره ادامه دارد.

این سه بازار در درجه اهمیّت پس از بازار بزرگ قرار مى‏گیرد. بازارچه‏هاى دیگرى از جمله بازارچه ریخته‏گرها، خیاطها، قصّاب‏ها، آهنگران و کفاش‏ها، دبّاغ‏ها، سفال‏گران و شیرینى‏پزها در حاشیه بازار بزرگ به فعالیّت مشغولند. این بازارها و بازارچه‏ها از گذشته‏هاى دور در نجف بوده‏اند و این حجم بالاى تجارت در تعداد زیاد زائر و مسافر و در عین حال نظام یافته بودن و چارچوب مشخّص اقتصادى این شهر نهفته است. شبکه حمل و نقل بار و مسافر نیز قابل توجه است. کاروان‏سراها نیز به عنوان محلّ اسکان مسافرین و انبار کالا سهم عمده‏اى در این بازار گسترده خدمات دارند.

در آمارى که به سال 1984 میلادى در یک مطالعه میدانى به دست آمد، معلوم شد روزانه به طور میانگین ده‏هزار نفر به زیارت آستان قُدس علوى مشرف شده‏اند. این تعداد در روزهاى جمعه و تعطیلى به بیش از چهل‏هزار و در مناسبت‏هاى خاصّ مانند عید قربان و عاشورا به صدهزار نیز مى‏رسد. 43 درصد مسافرین یک روز، 52 درصد ایشان تا دو روز و پنج درصد نیز بین سه تا هفت روز در نجف اقامت داشته‏اند،[6] تا جایى که مسافرخانه‏ها و کاروانسراها ظرفیّت گنجایش این تعداد را ندارد.

[1] . به نقل از کتاب« فرحة الغرى» نوشته سید بن طاووس.

[2] . جعفر باقر محبوبه، ماضى النجف و حاضرها، ص 227.

[3] . همان، ص 408.

[4] . گزارشى از سرداب‏هاى محلّه عماره، اداره شهردارى نجف، شماره 142.

[5] . عبدالمُحسن شلاش، آمار نجف و مجاریها، ص 7.

[6] . مجلة مهندسى، شماره اوّل، سال نهم، ص 13.