آستان مقدس کاظمین بهشتى است که فرشتگان در هواى آن پر مىزنند و دانشمندان و صالحان آرزوى زندگى در کنار آن را دارند. حرمى که پادشاهان و نامداران بسیارى سر بر آستان آن ساییدند. خاکى شدن با خاک آن، شرافتى بزرگ است. باب برآورده شدن حاجات و دعاهاست. خانه رحمت الهى و مأمن دلهاست و بهحق کاظمین تاج بغداد است.
این حرم شریف مزارِ زائران مشتاقى است که از مناطق دور مىآیند. با گنبدهایش که نور خورشید را منعکس مىکند و با منارههایش که در آسمانهاى بالاست، مانند آن است که ندا مىدهد: به این حرم وارد شوید؛ اینجاست که دعاها به اذن پروردگار پذیرفته مىشود؛ هیچ بىچارهاى را استقبال نمىکنم مگر آنکه حاجتش را برآورده کنم و هیچ غمگینى را تا خوشحال نکنم و شاد به دیارش نفرستم، رها نمىکنم. این بهشت موسى و جواد (علیهم السلام) است.
***
آرمگاه قریش که در غرب بغداد قرار دارد، پس از دفن امام هفتم موسى بن جعفر الکاظم و نوه ایشان، امام نهم محمد بن على الجواد (علیهم السلام) شرفى خاص و مرتبهاى منحصر به فرد نزد عاشقان و محبان اهلبیت یافت و آنها را به تکریم و آبادانى حرم مقدس امامین واداشت. کارهاى عمرانى حرم شریف در طول تاریخ با همت هر چه بیشتر ادامه یافت و به رغم فجایعى بزرگ، مردم حرم را مانند کعبه دلهایشان احاطه مىکردند.
بناى مرقد شریف امامین (علیهم السلام) مراحل بسیارى پشت سر نهاده است. هر که درباره تاریخ حرم کاظمین مطلبى نوشته، از بنایى جدید خبر داده است؛ از جمله علامه شیخ محمدحسن آلیاسین (رحمه الله) در کتابش به نام «تاریخ المشهد الکاظمى» که ما در نوشتههاى خود این کتاب را منبع قرار دادهایم.
بناى حرم کاظمین بنایى بزرگ است که در آن فنّ و هنر معمارى اسلامى و نبوغ هنرمندان مسلمان جلوهگر است. طلا و نقره بر دیوارهایش برق مىزند و سقفهایش پر از آینههایى است که با مهارت هر چه تمامتر با انواع نقوش و طرحهاى گوناگون ساخته شده است. اینهمه، نتیجه کار صدها هنرمند و معمار در دورانهاى تاریخى مختلف است که با عشق و عقیده و اخلاص براى امامان خود تلاش کردند. این آثار ماندگار، با ثروت هزاران نفر از ثروتمندان، از شاهان گرفته تا تاجران و مردمان عادى ساخته شده است.
تاریخچه بناى مرقد کاظمین (علیهما السلام) در عصر عباسیان
در سال 334 هجرى معزالدوله (یکى از پادشاهان آلبویه) به حکومت بغداد رسید. از کارهاى او در زمان حکومت، بناى مرقد امامین کاظمین (علیهم السلام) به زیباترین شکل ممکن بود. همچنین تعدادى از سربازان دیلمى خود را براى خدمت و حمایت از مرقد شریف در کاظمین مأمور کرد.
یکى از دلایل گسترش و آبادانى کاظمین، وجود قبرستان بزرگ قریش از گذشته بود که تعداد زیادى از مردم در مراسمهایى مانند شهادت امام حسین (ع) وعید غدیر به آن رفتوآمد داشتند. در سال هجرى به امر احمد بن بویه، ملقب به «معزّالدوله» از پادشاهان شیعى آلبویه، عمارت قبلى آستان خراب شد و بقعهاى نو و باشکوه بنا گردید و بر فراز هر دو قبر، ضریحى جداگانه از چوب ساج نصب شد. همچنین بر فراز آن مقبرهها، گنبدى بزرگ برافراشتند و داخل حرم را تزئین کردند.
پس از او، عضدالدوله دیلمى در سال 369 هجرى همانند سایر مزارات امامان شیعه، تغییرات بسیارى در حرم انجام داد و آن را توسعه بخشید و دیوارى در اطراف شهر کشید. بیمارستانى نیز بین کاظمین و بغداد ساخت که در خدمت زائران این مزار بود.
در هجرى به دنبال درگیرىهاى شیعه و سنى در محله کرخ بغداد، آتشسوزى بزرگى رخ داد که به مشهد کاظمین سرایت کرد و آسیب بسیارى به بقعه مطهر رساند. ابوالحرث ارسلان بساسیرى با کمک ابونصرفیروز، فرزند ابىکالیجار، به بازسازى و مرمت آستان و منارهها پرداختند و داخل حرم را تزئین و صحن شریف را بازسازى کردند و دو صندوق بر مزار دو امام نصب کردند.
در هجرى مجدالملک ابوالفضل براوستانى، وزیر شیعى برکیارق، از پادشاهان سلجوقى، به تعمیر و بازسازى حرم پرداخت و بناهاى جدیدى به اطراف آن افزود. دیوارهاى آستان را با کاشى تزئین کرد و در شمال آن، مسجدى بزرگ ساخت و دو مناره زیبا و یک مکان بزرگ براى استراحت زائران و سکونت آنان احداث کرد.
در سال هجرى صحن و حرم شریف بر اثر طغیان رود دجله دچار آسیب شد و خلیفه عباسى، الناصر لدین الله، به همت وزیر شیعىاش مؤیدالدین محمد قمى در هجرى تعمیراتى در آن انجام داد و حجرههایى در اطراف صحن ساخت. او در اطراف آستان، خانههایى براى زائران و فقیران بنا کرد که به «دار الضیافه» مشهور شد. افزون بر این، حجرههاى اطراف صحن را در هجرى به مدرسه علوم دینى تبدیل کرد. خلیفه عباسى چند سال بعد که دوباره حرم بر اثر طغیان دجله آسیب دید، به بازسازى آن پرداخت و خرابىها را ترمیم کرد. در زمان فرزندش، الظاهر نیز حرم مطهر دچار آسیب شد و بسیارى از لوازم و نفایس آن در آتش سوخت و حتى به ضریح گنبد و منارهها خساراتى وارد شد که خلیفه به بازسازى آن پرداخت.
درسال هجرى هنگام تهاجم هولاکوخان مغول به بغداد، شهر کاظمین دچار تاراج و آتشسوزى شد؛ اما دو سال بعد وزیر وى، عطاملک جوینى به هنگام حکومتش بر عراق، به بازسازى و جبران خسارت وارده به مشهد کاظمین پرداخت و دیوارهاى آستان را با کاشى تزئین کرد. یک سده بعد، دوباره بر اثر طغیان دجله، حرم رو به تخریب و ویرانى رفت و سلطان اویس جلایرى به ترمیم و تعمیر آن اقدام کرد.
در سال 769 هجرى سلطان اویس جلائرى، مرقد مقدس را که بر اثر سیلها شکاف برداشته بود، تعمیر کرد. وى دو گنبد و دو مناره براى حرم ساخت و دستور داد تا دو صندوق از سنگ مرمر بر روى دو قبر شریف بگذارند و همچنین حرم را با آجر کاشى که بر روى آن سورههایى از قرآن نوشته شده بود، تزئین کنند. دیوارهاى صحن را با کاشىهاى زیبا آراست و سپس دو صندوق خاتمکارى بر روى قبرهاى مقدس نصب کرد و به جاى یک گنبد، که در عصر آلبویه ساخته شده بود، دو گنبد بر فراز قبرهاى مطهر ساخت. اما باز هم چند سال بعد در هجرى دجله طغیان کرد و خرابىهاى بسیارى در مشهد کاظمین به بار آورد.
بناى مرقد کاظمین (علیهما السلام) در دوره صفویان
عمدهترین بازسازىها و تعمیرات آستان کاظمین در دوران صفویه انجام شد. در سال 914 قمرى صفویان عراق را در کنترل خود گرفتند. شاه اسماعیل صفوى کاظمین را زیارت کرد و دستور به تشکیل مدیریت خاص براى شهر و دادگاه شریعتى به ریاست قاضى که به «شیخ الاسلام» معروف شد داد و همچنین دستور به آباد کردن هر چه بیشتر حرم کاظمین داد و براى خدمه ومسئولان مرقد شریف حقوقى در نظر گرفت.
در همین سال شاه اسماعیل به بغداد آمد و به بازسازى و توسعه مرقد کاظمین (علیهم السلام) پرداخت. همچنین راهروها را با سنگ مرمر آراست و دو صندوق چوبى را بر روى آرامگاه امام قرار داد. حرم را از داخل و خارج با آجر و کاشى که بر روى آن آیات قرآنى ونوشتههاى تاریخى بود زینت داد. همچنین منارههاى جدیدى ساخت و مسجد بزرگى به نام مسجد صفوى در سمت شمال حرم ساخت که امروزه به «جامع الجوادین» معروف است. اهداى فرش و فانوس و استخدام خدمه و مؤذنها از دیگر کارهاى شاه اسماعیل بوده است. حرم کاظمین تا امروز با همان بنا پا بر جااست.
در سال 941 قمرى سلطان سلیمان قانونى (سلطان عثمانى) بغداد را فتح کرد و کارهاى ناتمام صفویان در بازسازى حرم را کامل کرد.
در سال 978 قمرى مناره دیگرى در سمت شمال شرقى حرم مقدس بنا کردند.
در سال 1032 قمرى شاه عباس کبیر صفوى دوباره بغداد را فتح کرد و دستور به بازسازى ویرانىهاى جنگ و فتنهها داد. همچنین دستور داد ضریحى فولادى بر روى دو صندوق چوبى قبور نصب کنند تا از دزدىها در هنگام جنگها و حمله قبایل به شهر در امان باشد. به سبب مشکلات موجود در روابط ایران و عثمانى، رسیدن ضریح تا سال 1115 قمرى به تأخیر افتاد.
در سال 1045 قمرى شاه صفى بن عباس صفوى به اجراى بعضى از تعمیرات مانند قوى کردن قاعده منارهها پرداخت. امروزه کتیبهاى از کارهاى شاه اسماعیل در کاظمین موجود است. سلطان محمد خدابنده، برادر وى که در این سالها در عراق حکومت مىکرد، کارهاى او را تکمیل کرد. سلطان سلیمان قانونى پس از تسخیر عراق و سلطه عثمانىها بر بغداد، منبرى زیبا از آجر و پوششى از کاشى به مسجد صفوى تقدیم کرد. شاه عباس صفوى براى نخستین بار، ضریحى از فولاد بر فراز قبرهاى امامان ساخت و حرم و روضه مطهر را تزئین کرد.
در قمرى شاه صفى نیز چهار مناره در گوشههاى صحن ساخت که کنون نیز پابرجاست.
بناى حرم در دوره قاجاریان
در سال 1207 قمرى کار تعمیرات در مرقد کاظمین آغاز شد. آقامحمدخان قاجار دستور به کامل کردن کارهایى که صفویان در کاظمین آغاز کرده بودند داد؛ مانند بازسازى منارهها و بناى صحنى که حرم را از سه جهت شرقى، جنوبى و غربى احاطه کرده و از جهت شمالى به حرم متصل مىشود.
در سال 1211 قمرى فتحعلى شاه پس از فوت محمدخان قاجار نقش داخلى دو گنبد را با آب طلا و وقطعههاى شیشهاى رنگى و همچنین همه دیوارهاى حرم را با کاشىهاى معرق قرآنى تزئین کرد و دیوارهاى داخلى حرم و سقف را با قطعههاى آینهاى ثابت شده بر روى چوب آراست. در سال 1229 قمرى دو گنبد و منارههاى کوچک را طلاکارى کردند و این آشکارترین کار شاه بود.
در سال 1255 قمرى ایوان کوچکى که در سمت جنوبى بود را طلاکارى کردند.
منوچهرخان، معروف به «معتمدالدوله» همه مخارج آن را پرداخت.
در سال 1255 قمرى سلطان محمود دوم (عثمانى) پرده نبوى را که از پارچه سندس بود به حرم هدیه داد و در شب قدر همان سال بر روى ضریح نصب شد.
در عصر صفوى آیتالله شیخ عبدالحسین تهرانى، معروف به «شیخ العراقین» وکیل امیر کبیر، از ثلث ماترک میراث وى تعمیراتى در آستان انجام داد و به بازسازى و تذهیب ایوانها و آینهکارى حرم و رواقها و کاشىکارى صحن پرداخت. یک سال بعد، ناصرالدین شاه ضریحى از نقره براى دو مزار مطهر ساخت و آن را جایگزین ضریح فولادى عصر صفوى کرد.
در سال 1281 قمرى کار بازسازى مرقد مطهر دوباره آغاز شد. نوسازى دیوارهاى حرم و تزئین آن با آجر و کاشى و بناى ایوانى با 22 پایه که به «طارمة باب المراد» معروف بود و طلاکارى ایوان، از کارهاى این دوره است. همچنین از سمت جنوبى سقفى با 14 پایه که به «طارمة باب القبلة» معروف بود، بنا کردند که ساخت آن در سال 1258 قمرى به پایان رسید. پس از اجراى تمام این تعمیرات، حرم مطهر به یکى از زیباترین بناهاى اسلامى تبدیل شد.
در سال 1296 قمرى امیر فرهادمیرزاى قاجار، فرزند عباسمیرزا و عموى ناصرالدین شاه براى کمک به برنامه بازسازى اساسى حرم داوطلب شد. این بازسازى شامل ساخت زیرزمینهاى منظم براى دفن مردگان و طلاکارى
منارههاى بزرگ از جاى مؤذن تا نوک آن و بناى دیوارى بلند و دو طبقه بود که 76 اتاق در خود داشت و صحن را احاطه مىکرد.
در سال 1301 دو ساعت بزرگ بالاى دو درب باب المراد و باب القبله نصب کردند.
به سبب سنگینى و فشار این ساعتها بر دربها، بعدها این دو ساعت برداشته شد و به جاى آن دو برج ساعت که امروزه بر روى باب القبله دیده مىشود ساختند.
از برجستهترین کارهاى هنر معمارى در آستان قدس کاظمین، ساخت قاعدهاى مربع شکل با کاشى کربلایى است که بر روى آن آیات قرآنى با رنگهاى زیبا حک شده و بر هر چهار طرف آن، یک ساعت کار گذاشتند.
در سال 1332 قمرى ایوانى به نام «طارمة قریش» در سمت غربى حرم ساخت شد. سقفى با 18 ستون بنا کردند و آن را با سوره أعلى و آجر و کاشى زینت کردند.
وضعیت کنونى حرم
ساختمان امروزى حرم، از ساختههاى دوره آغازینِ صفویه و بازسازىهاى دورههاى بعدى است. معمارى و هنر دوره صفویه از ایوانهاى زیبا و کاشىکارىهاى معرق نفیس و آینهکارىهاى بدیع آن به روشنى آشکار است. حرم مطهر داراى دو گنبد طلایى است که هر یک بر روى بقعه یکى از دو امام (علیهم السلام) قرار گرفته است. در زیر دو گنبد، فضاى مربع مستطیلى است که میانه دو دیوار شرقى و غربى را دو ستون عظیم پایه گنبد اشغال کرده است. یک ضریح نقرهاى قبر دو امام را با دو صندوق خاتم نفیس در بردارد. با ورود از ایوان جنوبى به نخستین رواق و سپس به درون حرم و گنبدخانه، نخست در برابر قبر مطهر حضرت موسى بن جعفر (ع) قرار مىگیریم که در پشت سر آن، قبر مطهر حضرت جواد (ع) قرار دارد. اطراف حرم چهار شبستان بزرگ قرار گرفته و رواقهاى جنوبى و غربى، هر یک به ایوانى زیبا و بزرگ راه دارد. مجموعه حرم و رواقها را سه صحن وسیع در بر گرفته که صحن غربى به نام «صحن قریش» معروف است.
برج و بارو و دروازههاى هفتگانه صحن که معمارى زیبا و چشمنواز آن و کاشىکارىهاى نفیس سردرها و کتیبههایش، هر بینندهاى را به حیرت و شگفتى وامىدارد، از ساختههاى مرحوم فرهاد میرزاست.
فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج16-15، ص: 323
برخى حجرات و ضمایم حرم مطهر جزو مسجد صفوى است. این مسجد از ساختههاى شاه اسماعیل صفوى به شمار مىآید که پس از تسخیر عراق، آن را به سبک ساختمانهاى عراقى ساخت. مسجد از زیبایى خاصى برخوردار است که حس تحسین بیننده را در برابر عظمت ستونهاى بزرگ و طاقهاى قوسى آن برمىانگیزد. این مسجد، گنبد کاشىکارى بسیار کوتاهى دارد که به زحمت مىتوان آن را از درون صحن دید. در کنار محراب و منبر کهن مسجد، پنجرهاى به درون رواق شمالى حرم مطهر باز شده است که از میان آن، ضریح مطهر دیده مىشود.
پروژههاى در دست اقدام
پس از سقوط رژیم بعثى عراق که هیچ اهمیتى به مراقد مقدس نمىداد، با توکل بر خدا و همت مؤمنان و محبان اهل بیت (علیهما السلام) پروژههاى توسعه و نوسازى آستان قدس کاظمین که نزدیک به 100 پروژه است، در حال انجام است که چند مورد از آنها را نام مى بریم:
پروژه تعمیر و نگهدارى و طلاکارى دوباره گنبدهاى امام کاظم و امام جواد (علیهم السلام)؛
تبدیل و تعویض ضریح امامین معصومین (علیهم السلام)؛
توسعه صحنهاى حرم؛
تعمیر پنجره ضریح شیخ مفید (رحمه الله) و خواجه نصیرالدین طوسى (رحمه الله)؛
تبدیل و تعویض دربها و داربستهاى نقرهاى و چوبى، با دربهاى طلایى که 9 عدد بودند؛
بناى صحن جدید با مساحت 7000 متر تقریبا در جهت شمالى؛
پروژه کاشى کارى معرق ایوانها و تعمیر مرمرهاى صحن شریف و اتاقهاى بالا و آماده سازى و تعمیر دربها و مدخلهاى صحن و ساختن سه درب جدید؛
ساخت صحن امام زمان (عج) در سمت غرب حرم و صحن امام على (ع) که در کنار طرح توصعه صحن انجام مىگیرد؛
تعمیر و توسعه سرویس هاى بهداشتى و حمامها، از دیگر پروژه هاى در حال انجام است تا مسلمانانى که از کشورهاى گوناگون به زیارت حرم امام کاظم و امام جواد (علیهم السلام) مشرف مىشوند، از امکانات رفاهى مطلوبى برخوردار باشند.
