مقدمه

از جان بگذر جانان بطلب

آنگاه ز جانان، جان بطلب

شاید بتوان گفت که در جهان امروز یکی از نردبانهایی که دنیای مادی را به ملکوت متصل میکند، زیارت معصومان: است. زیارت میتواند یک فرایند فرهنگی و ملکوتی و بسته فرهنگی جامعی باشد که بر باور و عواطف مخاطبانش، عمیقترین و پایدارترین اثرها را بر فرد و اجتماع بگذارد.

باوجود روایات متعدد و دلیلهای عقلی روشن، نباید تردیدی نسبت به ارزش این زیارتها وجود داشته باشد. درعین حال به مانند هه اعمال عبادی تلاش برای بالاتر بردن عیار و ارزشمندتر کردن این زیارتها، مطلوب است.

یکی از آثار مهم این زیارتها ایجاد انگیزه و خطدهی به مخاطبان در استمرار مسیر زندگی و گرایش دینی و مذهبی آنان است.

نویسنده، این نوشتار را برای بالا بردن همت زائران ائمه و تبیین آرمانها و هدفهای معصومان: نگاشته است؛ چراکه آنچه در بستر جامعه و مجالس اهل بیت دیده میشود، بسنده کردن به اهدافی بس کوتاه، خرد و کماهمیت است؛ خواستهها و هدفهایی چون: برآورده شدن حاجتها، شفای بیماران، یک زیارت کربلای دیگر، زیارت اربعین، زیارت مدینه و... .

وقتی افق زائر شرکت در مراسم عزاداری اربعین یا رسیدن به کربلا باشد و به این حوایج بسنده کند، از افقهای بالاتر _ مثل رسیدن به لقای معصوم و حشر با او و حیات و ممات مثل او_ بازمیماند و ممکن است گرفتار عجب، خودبینی و غرور شود.

از سوی دیگر هرچند به پشتوانه ادله عقلی و نقلی باور داریم که زیارت هرکدام از حضرات معصومان:، به ویژه امام حسین۷، دارای اجر و ثوابهای عظیم و ارزشمندی است و هیچ مانعی برای طلب شفا یا دیگر حوایج از خداوند متعال با توسل به اهل بیت نیست،2 اما وجود این انگیزهها یا آثار و برکات نباید ما را از هدف غاییای که اهل بیت: برای زیارت و تولی خود مشخص کردهاند، غافل کند؛ به ویژه که میدانیم این وعدهها مشروط به داشتن تقواست؛ چنانکه قرآن کریم میفرماید: (إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ) (مائده: ۲۷)

زیارتنامههای مشهور و معتبری با محتوای بسیار عالی و رفیعی از اهل بیت عصمت و طهارت به ما رسیده که نشاندهنده اهتمام حضرات معصومان: برای خطدهی و راهنمایی پیروان خود است؛ از جمله این موارد زیارت عاشورا، دعای علقمه، زیارت جامعه کبیره، زیارت وداع ائمه و دعای عالیة المضامین است که بعد از زیارت اهل بیت: خواندنش سفارش شده است.

آنچه اهل بیت: به عنوان درخواست و تقاضای زائر در این متون ذکر کردهاند، بسیار است ولی در این نوشته، تنها به خواستههای اهل بیت: در این زیارت پرداخته است. مسئله این پژوهش آن است که بر اساس متون زیارتی، زائران چه خواستههایی را باید از خداوند متعال طلب کنند و اهل بیت: زائران خود را به درخواست چه اموری تشویق کردهاند و آن را هدف و آرمان خود از زیارت قرار دادهاند.

پژوهشی مستقل در این باره یافت نشد، هرچند در شروح زیارت جامعه کبیره و زیارت عاشورا، متون مرتبط با آداب زیارت میتوان مطالبی را یافت، ولی هیچ کدام از آنها از نقطه نظر این مقاله و به تفصیل آن سخن نگفته است.

۱. معرفت به اهل بیت: و معرفت به حق آنان

از وظایف مهم زائر نسبت به اهل بیت:، اولاً شناخت آنان و ثانیاً حقشناسی نسبت به آنان است. گرچه شناخت دارای مراتب و درجاتی است، ولی تفاوتی اساسی با حقشناسی دارد؛ چراکه ممکن است یک دشمن نیز از شناخت بالایی نسبت به یک فرد برخوردار باشد، ولی این شناخت بالا به معنای حقشناسی و پذیرفتن حق آنان نیست.

شناخت و معرفت امام آنچنان مهم است که طبق روایت معتبر اگر کسی بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی مرده است. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۱، ص ۳۷۶؛ ابن حنبل، ۱۴۲۱ق، ج ۲۸، ص ۸۸) در دعاهای مختلف معرفت ولیّ خدا طلب شده است. در دعای معروف عصر غیبت، مقدمه طلب معرفت امام، معرفت به خداوند و رسولش دانسته شده است.

معرفت به امام از شناخت اسم و خاندان او آغاز میشود و به شناخت سیره، خاندان و اندیشه او تسری پیدا میکند و در اوج، به شناخت جایگاه تکوینی و ولایی امام در سپهر آفرینش، که در برخی از روایات به معرفت به نورانیت تعبیر شده است، میرسد. یکی از نقاط کانونی معرفت، معرفت حق ولایت و ضرورت تبعیت و انقیاد نسبت به امام است. ساختاری که در زیارت جامعه به کار رفته3؛ جملاتی همچون «به من معرفت آنان را عطا کن» یا «آنان را به من بشناسان» تفاوت دارد. چرا که در جمله اول، گوینده به عنوان فردی که همواره عارف به امامان است تصور می شود که نشان دهنده استمرار و محوریت امام شناسی در شخص است. این ساختار بیان کننده تداوم و پایداری در شناخت و ارتباط با امامان است، نه صرفا درخواست موقت برای کسب معرفت.

۲. آبرومندی با امام حسین۷ در دنیا

آبرومندی با امام حسین۷ در دنیا، یعنی داشتن جایگاه و مقام در میان محبان آن حضرت است؛ طبعاً بالاترین افراد کسانی هستند که تناسب و سنخیت بیشتری با امام داشته باشند.

خداوند در سوره احزاب شرط کلی کسانی را که در دنیا انتساب و وجاهتی به اهل بیت پیدا میکنند، چنین بیان کرده است:

اى همسران پیامبر، شما مثل یکى از زنان [عادی] نیستید. اگر تقواپیشهاید پس به نرمى و کرشمه سخن نگویید تا [مبادا] آن که در دلش بیمارى است طمعى پیدا کند و نیکو و شایسته سخن بگویید. (احزاب: ۳۲-۳۳)

این مطلب در روایت امام سجاد۷ نیز آمده که آن حضرت وظیفه خاندان پیامبر اکرم۹ را نیز طبق این آیه بیان کردند.

۳. طلب همراهی و معیت با اهل بیت۸

الف) همراهی با اهل بیت: در دنیا

یکی از خواستههای پرتکراری که در زیارات دیده میشود، معیت و همراهی با اهل بیت: است.

نظر به تکرار فراوان این درخواست در متون روایی، موشکافی و دقت در آن شایسته است. همراهی با اهل بیت: مصادیق فراوانی دارد؛ از جمله: همراهی در دنیا و همراهی در آخرت که قطعاً نتیجه همراهی در دنیاست. همراهی در دنیا هم جسمی و هم روحی را شامل میشود؛ و هم شامل همراهی در زمان حیات و پس از وفات معصومان است. همراهی جسمی پس از وفات شامل مجاورت قبور مطهر اهل بیت، زیارت کردن آنها و موضع گیری زبانی و عملی در راستای خط و اهداف معصومان است و همراهی روحی پس از وفات به معنای همراهی در عزم، نیت، محبت، تمایل قلبی، سنخیت و هماهنگی وجودی با آنان است.

ب) همراهی جسمی در زمان حضور ائمه

یعنی شخص در زمان ائمه کنار آنها باشد؛ مثلاً از اصحاب، ملازمان یا خادمان و نزدیکان معصوم باشد. این همراهی ممکن است صرفاً جسمی باشد؛ مانند ملازمان یا نزدیکان خائن یا خویشانی که با معصوم در یک خط و جهت نبودند. پس همراهی و دریک مکان بودن با معصوم صرفاً نمیتواند مطلوب باشد. هرچند اگر این همراهی صادقانه باشد برکات فراوانی میتواند برای شخص داشته باشد.

همراهی در زمان عدم حضور معصوم نیز متصور است؛ چه برای معصوم شهید شده و چه برای معصوم غایب. در زمان غیبت معصوم نیز در شرح حال بزرگانی چون مقدس اردبیلی، سیدمهدی بحرالعلوم، شیخ جعفر مجتهدی و... حکایاتی از تشرفات و ارتباط آنان با ائمه، به ویژه امام غائب/، مشهور است که نشان میدهد همراهی با ائمه شهید یا امام عصر/ در عصر ما امری ناممکن نیست و محبان اهل بیت میتوانند آن را آرزو بکنند و از خداوند متعال توفیقش را بطلبند.

امام کاظم۷ درباره ثواب همراهی با فرزندش امام رضا ۷ میفرماید: «هرکس او را زیارت و یک شب نزدش بیتوته کند، مانند کسی است که خداوند را در عرش زیارت کرده است». (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج ۹۹، ص ۴۲)

ج) توفیق زیارت مرقد مطهر معصوم

در روایات تأکید فراوانی بر زیارت شده و از مصادیق ادای حق امام شمرده شده و ثوابهای بسیاری بر آن وعده داده شده و ترک آن نهی شده است. به خصوص زیارت رسول خدا، امیر مؤمنان، امام حسین و امام رضا:. زیارت شامل توجه خاص به آن معصوم، رفتن به مرقد و مزار آن معصوم و مسافرت به آن شهر برای غیر ساکنان میشود.

بالاتر از این مرحله معیت روحی و معنوی و همان سنخیت و نزدیکی معنوی و روحی با معصوم است؛ چراکه معیت جسمی بدون معیت و همراهی معنوی بیفایده است. همه لشکریان عمر سعد به نحوی معیت و همراهی جسمی با سیدالشهدا داشتند. ولی تنها کسانی به معیت روحی و سنخیت معنوی رسیدند که توانستند با ملحق شدن به لشکر حسینی از شفاعت آن حضرت بهرهمند و سعادتمند شوند.

د) همراهی معنوی و روحی

معیت در دنیا بیشتر به هممسیری، تبعیت در اعتقادات و باورها و همراهی با همراهان و دوستان ابیعبدالله و کسانی که بر سیره و روش او سیر میکنند، اطلاق میشود. این معنا ازجمله «معکم معکم لا مع عدوکم» نیز در زیارت جامعه قابل برداشت است.

همراهی با امام۷ به معنای همراهی جسمی یا فیزیکی نیست. در روایات نمونه این همراهی را درباره اویس قرنی داریم که اگرچه او همراهی ظاهری با رسول اکرم۹ نداشت، اما از بالاترین معاصران آن حضرت و شهدای راه خدا در رکاب امیرالمؤمنین شد.

سنخیت با معصومان: وقتی تبیین میشود که بدانیم معصومان ریشه و تبلور همه خوبیها هستند، ازاینرو سنخیت با آنها، سنخیت با همه خوبیهاست؛ خوبیهای فردی (صداقت، بزرگواری)، اجتماعی (رسیدگی به همسایگان، گذشت از دیگران)، عبادی (نماز و روزه) یا انسانی (کمک به درمانده و گرسنگان و تشنگان و ناتوانان).

پیوند میان معصومان: و نیکیها در روایات، بسیار عمیق توصیف شده است؛ بهگونهای که اینهمانی میان خوبیها و شخص آنان متصور است؛ یعنی آنها تجسم انسانی همه نیکیها و خیرات هستند. این مقام نیز برآمده از روح بندگی و انتخاب عبودیت محض و مطلق آنان است؛ آنان آیینهای پاک و بازتاباننده نور الهی هستند. نوری که شامل همه خیرات است. این پیوند، در چند روایت، به ویژه در زیارت جامعه کبیره آمده است. آنجا که اهل بیت: ظرف اصلی حق و معدن آن، اول و آخر، اصل و فرع و نهایت خیر و نیکی معرفی شدهاند. (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۶۱۶؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج ۶، ص۹۵) این تعابیر به بیان روشنتری از امام صادق۷ چنین نقل شده است؛ «ما اصل هر نیکی هستیم و هر نیکی و خوبی از شاخههای ما است». (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۸، ص ۲۴۲)

در جای جای زیارت جامعه کبیره بر انتساب اهل بیت: به خداوند متعال و بندگی بیچون چرای آنان تأکید شده است. (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص۶۱۳)

در این فرازها که همه با ساختار حصر بیان شده است، اهل بیت: تنها به سوی خدا دعوت و بر او دلالت میکنند، تنها به او ایمان دارند و تسلیم فرمان اویند و به امر او عمل، به راه او هدایت و بر اساس سخن او داوری میکنند.

این تابلو از سیره معصومان: به این معناست که آنان هیچ جایگاه جداگانهای در مسیر کمال ندارند و بهخاطر عبودیت و انقیاد مطلقشان در برابر حضرت حق، مسیری جز خداوند متعال ندارند و به چیزی جز خداوند دعوت نمیکنند. این مقام معصومان: باعث میشود که بتوان یک اینهمانی مصداقی میان آنان و سرچشمه خوبیها یافت که در جمله «نَحنُ أصلُ کُلِّ خَیرٍ» آشکار شده است.

نکته کلیدی این روایت در ارتباط با تبری، این است که درباره دشمنان اهل بیت میگوید: «دشمنان اهل بیت: اصل و ریشه و سرچشمه همه بدیها هستند که بدیهای مختلف نیز از آنان منشعب شده است». (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۸، ص ۲۴۲)

بر این اساس دشمنان اهل بیت: تجسم همه بدیها و شرور هستند. بهگونهای که هر زشتی و ناپسندی از آنان منشعب شده است. این انشعاب در روایت به این گونه تفسیر شده است که آنان که در دشمنی با اهل بیت: بدون تغییر و ثابت هستند و سرشت آنان نیز از این آلودگی تأثیر میپذیرد. آنچنانکه سرشت الهی آنان را به سرشتی آلوده تبدیل میکند که با خیرات و نیکیها هیچ تناسب و سنخیتی ندارد. (ر.ک: شیخ صدوق،۱۳۸۵ق، ج ۲، ص ۴۹۰)

از همین روست که در زیارت عاشورا یکی از خواستههای اصلی زائر از خداوند متعال چنین است: «اَللَّهُمَّ اِجْعَلْ مَحْیَایَ مَحْیَا مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ مَمَاتِی مَمَاتَ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ». (ابن قولویه، بیتا، ص ۱۷۸) این خواسته و دعا از خداوند متعال به این معناست که زندگی پاکیزه والهی اهل بیت:، که بهدور از هرگونه گناه و انحرافی است، باید آرزوی همه علاقهمندان به آنان باشد.

خداوند در سوره روم به تأثیرگذاری اعمال انسان بر باورهای درونی اشاره کرده است: «سپس فرجام کسانی که بدکاری میکردند این بود که آیات خدا را دروغ میدانستند و آن را مسخره میکردند». (روم: ۱۰) این رابطه به بیان دیگری در حدیث جنود عقل و جهل آمده است. طبق این حدیث خیرات و نیکیها جنود معصومان: در برابر لشکریان شیطان هستند و در حقیقت معصومان به مدد نیکیهایی که به آن متصف هستند، انسانها را به سمت خیر و کمال مطلق رهنمون میکنند. در حقیقت معصومان به سبب اتصاف به این صفات در بالاترین درجه یک اینهمانی میان خود و نیکیها میبینند. حدیث جنود عقل و جهل مجموعه جنود عقل را در انبیا، اوصیا و مؤمنان خاص میداند. (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج ۱، ص ۲۳) و در مقام تبیین برائت، برای رسیدن به این مقام والا دوری از جهل و جنود او را ضروری میشمرد: «إِنَّمَا یُدْرَکُ ذَلِکَ بِمَعْرِفَةِ اَلْعَقْلِ وَ جُنُودِهِ وَ بِمُجَانَبَةِ اَلْجَهْلِ وَ جُنُودِهِ». (همان)

بر این اساس تبری اخلاقی به معنای جدا شدن و فاصله گرفتن کامل شخص از صفات ناپسند، رذائل اخلاقی و افعال ناروا و زشت است؛ چراکه فروع دشمنی اهل بیت علاوه بر صفات رذیله (کل قبیح)، افعال ناشایست (فاحشة) را نیز شامل میشود. بنابراین درجه مطلوب تبری، تزکیه اخلاقی و حداقل، برخورداری از پایینترین درجه تقواست که انسان را از ارتکاب گناه باز میدارد. همانطور که گفته شد این نوع تبری گفتمانی فرادینی را برای تمام کسانی که در جهان مشتاق خیر و نیکی هستند، فارغ از گرایشات دینی آنان، فراهم میکند.

البته مفهوم گناه و فاحشه میتواند معنایی دروندینی داشته باشد که پس از پذیرش یک دین برای معتقدانش بار معنایی و قانونی خواهد داشت و بدون آن تنها غرایز انسانی و ارزشهای فطری میتوانند به عنوان ملاک و زبان مشترک در این زمینه عمل کنند.

تهذیب و سنخینی که در سطرهای بالا برای تبلور همراهی با اهل بیت بیان شد، همان چیزی است که در زیارتها از خداوند میطلبیم؛ فرازهایی مانند:

۴. ثابت قدمی در مسیر اهل بیت:

از آنجا که همراهی مطلوب با اهل بیت: مقطعی و موقت نیست، بلکه یک رویکرد ابدی و دائمی است، نگرانی از بازماندن در این مسیر به دلیل موانع مختلف یا دشواری پیمودن این مسیر همواره وجود دارد، ازاینروست که معصومان ثابتقدم ماندن در این مسیر را از زائران خود خواستهاند تا این مطلب را از خداوند متعال بطلبند. این مطلب در فرازهای مختلفی از متون زیارتی نقل شده است (شهید اول،۱۴۱۶ق، ج ۱، ص ۲۱۴):

و بر اطاعت خود و طاعت رسول و ذریه پاک با شرافت و سعادت رسولت که درود و رحمت و تحیت و برکاتت بر روان پاکشان باد، مرا ثابتقدم بدارى و مادامى که زنده ام بر اطاعت آنها زندهام دار و چون بمیرانى با طاعت آنها بمیران. (کفعمی، ۱۴۰۵ ق، ج ۱، ص ۴۶۸)

۵. تثبیت در موالات، محبت و دین

از آنجا که ثبات قدم در مسیر اهل بیت: خواستهای دشوار و زمانبر است، در متون زیارتی، زائران به درخواست ثبات در محبت و ولایت اهل بیت: تشویق شدهاند. این تشویق در فرازهای مختلفی آمده است؛ از جمله: در زیارت جامعه کبیره (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۶۱۶ امین الله4 (مجلسی، ۱۴۱۳ق، ج ۹۷، ص ۲۶۹) و عالیة المضامین.5 (کفعمی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص ۴۶۸)

موالات پیروی بر مبنای اعتقاد و محبت، و محبت گرایش مبتنی بر معرفت و اعتقاد است، چه بسیار کسانی که باور دارند ولی ایمان ندارند و برخی باور دارند ولی محبت ندارند و برخی محبت و اعتقاد دارند ولی موالات و پیروی ندارند. با توجه به اهمیت این مراحل است که بر هر سه آنها در زیارت تأکید شده است. (شهید اول،۱۴۱۶ق، ج ۱، ص ۱۷۸؛ ابن قولویه، بیتا، ج ۱، ص ۱۷۴)

آثار محبت اهل بیت:

محبت اهل بیت: سرمایه بسیار ارزشمندی است که موجب ارتقای شأن و منزلت افراد است و در مقابل دشمنی و مخالفت با آنان هلاکت و شقاوت ابدی در پی خواهد داشت. به برخی از آثار و برکات عشق به اهل بیت: در سخنان امیر مؤمنان۷ اشاره میشود:

الف) همراهی با اهل بیت: در روز قیامت

آن حضرت فرمود: «هر که ما را دوست بدارد، در روز قیامت با ما خواهد بود و اگر کسی سنگی را دوست داشته باشد، خداوند او را با آن محشور خواهد کرد». (شیخ صدوق،۱۳۷۶ش، ص ۲۰۹)

ب) رسیدن به زیباترین نیکیها

امیر مؤمنان۷ فرمود: «زیباترین نیکیها دوستی و زشتترین بدی ها مخالفت و دشمنی با ما است». (آقا جمال خوانساری،۱۳۶۶ش، ج ۲، ص۴۸۰)

ج) رسیدن به مقام شهید

حضرت علی۷ فرمود:

وَ اَلْمَیِّتُ مِنْ شِیعَتِنَا صِدِّیقٌ شَهِیدٌ؛ صَدَّقَ بِأَمْرِنَا، وَ أَحَبَّ فِینَا، وَ أَبْغَضَ فِینَا، یُرِیدُ بِذَلِکَ اَللهَ عَزَّ وَ جَلَّ. (استرآبادی، ۱۴۰۹ق، ص۶۴۲)

میت شیعه ما (اگر به مرگ طبیعی بمیرد) صدیق و شهید است؛ چون که امر ما را [ولایت و امامت] تصدیق کرده و در راه ما دوستی و دشمنی ورزیده و این کار را بخاطر رضای خدای عزوجل انجام داده است.

د) دیدار اهل بیت: در سختترین لحظات زندگی

روزی امام علی۷ به حارث همدانی، که از روی محبت برای دیدار ایشان آمده بود، فرمود:

بدان که هیچ بندهای از دوستان ما نمیمیرد، مگر اینکه هنگام مردن مرا آنطوری که دوست دارد میبیند و همچنین از دشمنان و مخالفان ما هم کسی نمیمیرد تا اینکه هنگام مرگ، درحالیکه دلش نمیخواهد، مرا میبیند و شرمنده میشود. (دیلمی، ۱۴۰۸ ق، ص۴۴۸)

ای که گفتی فمن یمت یرنی

جان فدای کلام دل جویت

کاش روزی هزار مرتبه من

مردمی تا بدیدمی رویت

در حدیث دیگری چنین آمده است:

[ای حارث،] دوستی و محبت ما اهل بیت در سه جای مهم و سرنوشتساز برای تو سود خواهد داد: هنگام نازل شدن فرشته مرگ و موقعی که در قبر مورد سؤال و بازخواست قرار میگیری و زمانی که در روز قیامت در مقابل پروردگار ایستاده باشی. (همان، ص ۴۶۱)

هـ) قبولی ایمان و عمل صالح

محبت اهل بیت: شرط قبولی ایمان و عمل است، اگر انسان تمام کارهای خیر و اعمال نیک را انجام داده، واجبات الهی را به جای آورد، اما از اهل بیت، ولایت و محبت آنان دور باشد، هیچیک از اعمال و نیکیهای او ثمرهای نخواهد داشت.

امیر مؤمنان۷ فرمود:

هر کس ما اهل بیت را دوست داشته باشد، ایمان او مفید بوده و اعمالش مورد پذیرش قرار خواهد گرفت، اما اگر کسی محبت ما اهل بیت را در دل نداشته باشد، از ایمان خویش بیبهره بوده و کارهای نیک و اعمال دینی او مقبول نخواهد بود؛ گرچه روزها روزه گرفته و شبها به عبادت بپرازد. (صفار، ۱۳۸۴ش، ص ۳۶۴)

در کلام دیگری آن بزرگوار به قنبر فرمود:

ای قنبر، به خدا قسم کسی که در دل یقین به ولایت ما خانواده داشته باشد برای او از عبادت هزار سال بهتر است. اگر بندهای هزار سال خدا را عبادت کند خداوند عبادت او را نخواهد پذیرفت تا اینکه ولایت ما اهل بیت را قبول داشته باشد.

آنگاه حضرت با تأکید بر اهمیت این موضوع چنین ادامه میدهد:

«اگر بندهای هزار سال خداوند را عبادت کند و اعمال نیک هفتاد و دو پیامبر را هم به جا آورد، خداوند از او نخواهد پذیرفت تا اینکه ولایت ما را بپذیرد وگرنه خداوند او را با صورت به جهنم خواهد انداخت».(نوری، ۱۴۰۸ ق، ج ۱، ص۱۶۸)

البته روشن است که این ارزشهای متعالی مربوط به محبت واقعی است، نه ادعای محبت بیپشتوانه و لافزدن محبت. در سخنان اهل بیت: آمده است که محب و عاشق فرمانبردار محبوب اهل بیت است.(ابن شعبه، ۱۳۶۳ش، ص ۲۱۴)

ازاینرو اطاعت شرط اصلی محبت واقعی است و هرچه این محبت قویتر باشد، اطاعت و فرمانبرداری بیشتر است و هرچه این عشق فروبکاهد، آن اطاعت کمتر. وابستگی، ارتباط عمل و محبت باعث میشود که به ناپایدار بودن محبت پی ببریم و از اینجا است که میبینیم اهل بیت: دغدغه پایداری این محبت مهم را به زائران یادآور میشوند و از آنان میخواهند استمرار این توفیق را از خداوند متعال بطلبند.

۶. از بین نرفتن نفرت از دشمنان اهل بیت:

محبت خالصانه یک فرد، همیشه ملازم با دشمنی با دشمنان است. در تعالیم قرآن و سنت همیشه محبت با برائت همراه شده و میتوان این مسئله را به صورت خلاصه در کلمه طیبه «لا اله الا الله» دید که ابتدا شامل نفی غیر الله و سپس اثبات الله تبارک و تعالی در این جمله است. اهل بیت: با گنجاندن این مطلب در خواستههای زائرانشان، آنان را نسبت به این مطلب توجه دادهاند. بر اساس تعالیم اهل بیت: محبت واقعی آنان دو لازمه دیگر دارد که در ادامه این حدیث ذکر شده است: یکی کینه دشمنان اهل بیت: و دیگری همراهی با دیگر دوستان اهل بیت:. قاعده محبت راستین این است که با دشمنان محبوب، دشمن و با دوستانش دوست باشیم و این دو چیزی است که در بسیاری از سخنان اهل بیت: بر آن تأکید شده است. «...وَ بُغْضَ أَعْدَائِهِمْ»؛ «و کینه دشمنانشان را از قلب من محو نکنی». (کفعمی، ۱۴۰۵ ق، ج ۱، ص۴۶۸)

نفرت از دشمنان اهل بیت لازمه برائت از آنان است که به عنوان یکی از واجبات و ضروریات مذهب اهل بیت: شمرده میشود و همانطور که برائت، هم فردی و هم تاریخی و هم اخلاقی است، نفرت از دشمنان نیز همینگونه است.

۷. توفیق اطاعت اهل بیت:

اطاعت از اهل بیت: گوهر ارزشمندی است که بهدست آوردن آن در گرو گذشتن از موانع بسیار و کوشش فراوان است. در بیان موانع اطاعت اهل بیت:، که همان اطاعت خداست، موانع یا دشمنان متعددی یاد شده است؛ از جمله: نفس اماره یا همان بعد حیوانی انسان که او را گرفتار خاک و تلاش میکند که خواستههای حیوانی و غریزی او را بر انسان امیر کند. امام سجاد۷ درباره این مانع مهم اطاعت میفرماید:

نفسی که شتابنده به سوی خطا و آزمند به انجام گناهان و در معرض خشم توست، نفسی که مرا به راه هلاکت میکشاند و هستیام را نزد تو از پستترین تباهشدگان قرار میدهد، بیماریهایش بسیار، آرزویش دراز است. اگر گزندی به او رسد بیتابی میکند و اگر خیری به او رسد از انفاقش دریغ میورزد، به بازی و هوسرانی میل بسیار دارد، از غفلت و اشتباه آکنده است، مرا به سرعت به جانب گناه میراند و با من در توبه و ندامت امروز و فردا میکند. (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج ۹۱، ص۱۴۳)

دوم شیطان یا همان ابلیس و جنود اوست که سوگند خورده همه آدمیان را گمراه کند و خداوند انسانها را از او و جنودش بر حذر داشته است. امام درباره این شیطان خطاب به خداوند متعال عرضه میدارد:

از شیطانی که به بیراههام میبرد به تو شکایت میکنم، شیطانی که سینهام را از وسوسه انباشته و زمزمههای خطرناکش قلبم را فرا گرفته است، شیطانی که با هوا و هوس به من کمک میکند و عشق به دنیا را در دیدگانم نیکو و آراسته جلوه میدهد و بین من و بندگی و مقام قرب پرده میافکند. (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج ۹۱، ص۱۴۳)

با توجه به این خطرات است که میبینیم توفیق اطاعت اهل بیت آنچنان با ارزش است که باید آن را از خداوند متعال طلب کرد: «وَفَّقَنِی لِطَاعَتِکُمْ». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص۶۱۶؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۹۵)

۸. همراهی و نیکی با دوستان اهل بیت:

همراهی دائم با دوستان اهل بیت: و نیکی به آنها: «وَ مُرَافَقَةَ أَوْلِیَائِهِمْ وَ بِرَّهُمْ». (کفعمی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص ۴۶۸) در دعای عالیة المضامین نیز آمده است: «دیگر آنکه سینهام را باز کنی [و بلندی نظر به من دهی] برای پرداختن زکات و دادن صدقات و انجام کار نیک و احسان نسبت به شیعیان آل محمد: و مواسات با آنها».

سفارشهای امامان نسبت به شیعیانشان بسیار فراگیر و وظایف شیعیان نسبت به یکدیگر بسیار فراوان است؛ برای نمونه به فهرستی از این حقوق، که ابن بابویه از معصومان نقل کرده، ارجاع میدهیم. (شیخ صدوق، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۶۱۰)

امام کاظم۷ درباره توجه به نیازهای مؤمن فرمود: «کسی که مؤمنی را خشنود کند، گویا اول خدا را و در مرحله دوم رسول اکرم۹ را و سوم ما را خشنود کرده است». (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۷۱، ص۳۱۴) هچنین امام باقر۷ از رسول اکرم۹ چنین نقل کردند: « کسی که مؤمنی را خشنود کند مرا خشنود کرده است». (کلینی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۸۸) با نگاه به این اهمیت است که رفاقت و نیکی با محبان معصومان را در زیارتها از خدا میخواهیم.

جدایی نیفتادن میان زائر و اهل بیت: در دنیا و آخرت

جدایی افتادن نقطه مقابل معیت و همراهی است و وقتی در زیارت از خدا میخواهیم که در دنیا و آخرت میان ما و آل محمد جدایی نیندازد، در حقیقت بالاترین مراتب همراهی ابدی در دنیا و آخرت را از خداوند میطلبیم.

از طرفی جدایی از اهل بیت: یا به معنای عقب ماندن از آنان است یا به معنای پیشی گرفتن بر آنان که هردو فرض گمراهی و هلاکت را بهدنبال خواهد داشت: «المتقدم لهم مارق و المتاخر عنهم زاهق». بنابراین اهل بیت به زائرانشان میآموزند که جدایی نیفتادن را با اصرار از خداوند متعال بطلند. ازاینروست که این خواسته در زیارات متعددی آمده است.

۱۰. محشور شدن در زمره پیامبر و آلش

در فرازهایی از دعاها و زیارتها این خواسته بیان شده است؛ از جمله:

_ وَ تَحْشُرَنِی فِی زُمْرَةِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ. (کفعمی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص۴۶۸ )

مرا در زمره محمد و آلش، که درود خدا بر او و آنان باد، محشور فرمایى.

_ وَتَوَفَّنِی عَلَىٰ مِلَّتِهِمْ، وَاحْشُرْنِی فِی زُمْرَتِهِمْ. (دعای علقمه)

مرا بر دین محمد و آل محمد بمیران و در میان آنان محشورم کن.

_ وَ یُحْشَرُ فِی زُمْرَتِکُمْ... وَ تَقِرُّ عَیْنُهُ غَداً بِرُؤْیَتِکُمْ. (زیارت جامعه کبیره)

در زمره شما محشور شود... و فردا [روز قیامت] با دیدن شما چشمانش روشن شود.

_ وَحَشَرَنِیَ اللّٰهُ فِی زُمْرَتِکُمْ، وَأَوْرَدَنِی حَوْضَکُمْ. (زیارت وداع ائمه)

خدا مرا در گروه شما محشور و به حوض شما وارد کند.

خداوند همراهان انبیا و اولیا را در این آیه بیان کرده است: (وَمَن یُطِعِ اللهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَٰئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِم مِّنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُولَٰئِکَ رَفِیقًا ٭ ذَٰلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللهِ وَکَفَىٰ بِاللهِ عَلِیمًا) و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند، (در روز رستاخیز،) همنشین کسانی خواهد بود که خدا نعمت خود را بر آنها تمام کرده؛ از پیامبران و صدیقان و شهداء و صالحان، و آنها رفیق های خوبی هستند! ٭ این موهبتی از ناحیه خداست. و کافی است که او، (از حال بندگان و نیات و اعمال آنها) آگاه است. (نساء: ۶۹ - ۷۰)

طبق این آیه صدیقان، شهدا و صالحان از همراهان انبیای الهی هستند. ازاینرو طلب حشر با پیامبر اکرم۹ و آل آن حضرت به معنای همراهی با این افراد در آخرت است. از آنجا که آخرت انعکاس و تبلور برزخی، معنوی و قیامتی دنیاست، زائر اهل بیت با گفتن این فرازها در حقیقت همراهی با صدیقان، صالحان و شهیدان راه خدا را در دنیا میطلبد.

روایاتی نیز وجود دارد که از کیفیت حشر پیامبر اکرم و اهل بیت: سخن گفته است؛ از جمله:

_ در روز قیامت امام حسین۷ به همراه برادر و پدر و مادرشان در درجه رسول الله هستند. (علی بن جعفر، ص ۳۲۳)

_ امام حسین۷ با سر بریده در محضر جد و پدر و مادر و برادرش حاضر میشوند، درحالیکه لوای حمد در دستان رسول الله است و آن حضرت بر منبری با هزار پله نشسته است. (مجلسی، ۱۴۰۳ ق، ج ۷، ص ۳۳۶)

_ امام حسین۷ با حلههای گلی در سمت راست عرش الهی کنار پنج تن است. (همان، ص ۳۲۸)

این روایتها نشاندهنده جایگاه ویژهای است که زائر سیدالشهدا و اهل بیت آن را برای آخرت خویش از خداوند طلب میکند.

در خطبه سیدالشهدا در مکه نیز به این جایگاه اشاره شده است:

لَنْ تَشُذَّ عَنْ رَسُولِ اللهِ۹ لَحْمَتُهُ، وَ هِی مَجْمُوعَةٌ لَهُ فی حَظیرَةِ الْقُدْسِ، تَقَرُّ بِهِمْ عَینُهُ وَ ینْجَزُ بِهِمْ وَعْدُهُ. (سید ابن طاووس، ۱۴۱۷ق، ص۱۲۶؛ اربلی، ۱۴۳۳ق، ج ۲، ص ۲۳۹)

هرگز پاره تن رسول خدا از وی جدا نمیشود و در حضیرة القدس (درجات عالی بهشت) به او ملحق خواهد شد و چشمان رسول خدا۹ به ذرّیهاش روشن میشود و وعدهاش بهوسیله آنان وفا خواهد شد.

همراهی با سیدالشهدا۷ در این خطبه مشروط به شروطی شده است که به نظر میرسد اصلیترین و جامعترین شرایط همراهی واقعی با اهل بیت: در دنیا و آخرت باشد:

۱. «مَنْ کانَ باذِلا فینا مُهْجَتَهُ»؛ «هرکس خون قلب خود را در راه ما نثار کند». این مطلب نشاندهنده اوج جاننثاری و فداکاری او برای اهل بیت: است. شاید این مطلب به تعبیر دیگری در زیارت عاشورا «بأبی انت و امی»6 و به صورت کاملتر در زیارت جامعه کبیره «بِأَبِی أَنْتُمْ وَ أُمِّی، وَ أَهْلِی وَ نَفْسِی وَ مَالِی وَ أُسْرَتِی»7 آمده است. این سطح از فداکاری، ایثار و جاننثاری مرحلهای سخت و بالاست که جز با مجاهدت و فداکاریهای مستمر در مسیر اهل بیت: حاصل نمیشود و حداقل آن شرکت در تلاشهای اجتماعی در مسیر اهل بیت: و پرداخت خمس و صدقات واجب و مستحب برای کمک به دوستان و مسیر اهل بیت: است.

۲. «مُوَطِّناً عَلی لِقاءِ اللهِ نَفْسَهُ»؛ «نفسش را آماده لقای الهی کرده است». لقای الهی بالاترین تجربه ملکوتی و بازگشت همه انسانهای دورافتاده از خالق، به خالق هستی است: (وَلِلهِ مُلْکُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللهِ الْمَصِیرُ)؛ «حکومت آسمانها و زمین از آن پروردگار است و بازگشت همگى به سوى اوست». (نور: ۴۲) این بازگشت مستلزم رشد و تعالی انسان و گذر از مسیر سخت و دشوار بندگی و گذشتن از فتنهها و آزمایشهای فراوان و سیر الی الله است (یَا أَیُّهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّکَ کَدْحًا فَمُلَاقِیهِ)؛ «اى انسان، تو با تلاش و رنج به سوى [لقاى] پروردگارت میروی و او را ملاقات خواهى کرد». (انشقاق: ۶) بنابراین لقای پروردگار و وصول به حضرت حق حتمی است ولی مهم این است که انسان خود را آماده این لقا کرده باشد؛ چراکه امید لقاداشتن و آمادگی برای این وصول نیازمند تلاش در بندگی خداست تا آنجا برآیند اعمال او را در شمار اصحاب یمین جای دهد که سرنوشتشان در آیات بعدی آمده است: (فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ ٭ فَسَوْفَ یُحَاسَبُ حِسَابًا یَسِیرًا ٭ وَیَنقَلِبُ إِلَىٰ أَهْلِهِ مَسْرُورًا) اما کسی که نامه اعمالش به دست راستش داده شده. ٭ به زودی حساب آسانی برای او میشود. ٭ و خوشحال به اهل و خانوادهاش باز میگردد. (انشقاق: ۷ _ ۹) بنابراین در این فراز امام حسین۷ آمادگی برای این لقا را خواسته که شرطش پیمودن مسیر اصحاب یمین در دنیاست.

رسیدن به مقام محمود

این مقام در روایت ها، مقام ویژه حمد و ثنای الهی به وسیله پیامبر اکرم۹ در عرصه حشر عالمیان است که از سویی بالاترین ستایش الهی به وسیله اشرف مخلوقات محقق میگردد و مشهود خلایق میشود و از سوی دیگر جایگاه رفیع و عرشی پیامبر اکرم۹ و پیروان آن وجود نورانی برای همگان، هنگامی که همه گرفتار خویش و در حال فرار از پدر و مادر و فرزندان و همسرند، روشن میشود و مقامی است که آن حضرت با شفاعت خویش، امتش را از بدبختی، خسران ابدی و آتش جهنم نجات میدهد.

مردمان در روز قیامت در جایی جمع میشوند که مقام محمّد و محمود است. در آنجا پیامبر اکرم۹ آن گونه خداوند را ستایش میکند که قبل از ایشان کسى اینچنین او را ستایش نکرده است و سپس بر همۀ فرشتگان درود میفرستد و فرشتهاى نمىماند، مگر اینکه آن حضرت بر او درود فرستاده باشد. سپس بر پیامبران درود مىفرستد، به طورى که تا قبل از ایشان کسى چنین درودى نفرستاده بود. سپس بر هر مرد و زن مؤمنى درود میفرستد و از صدیقان و شهیدان شروع میکند و به انسانهاى شایسته درود مىفرستد. اهل آسمان و زمین او را ستایش میکنند و این تفسیر سخن خداوند است که مىفرماید: «امید است که پروردگارت تو را به مقام و جایگاهى ستایششده برانگیزاند». خوشا به حال کسى که در آن مقام بهرهاى داشته باشد و واى به حال کسى که هیچ بهرهاى از آن ندارد. (شیخ صدوق، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۲۵۴ و ۴۰۹) بنابراین یکی از خواستههای زائران اهل بیت باید توفیق یافتن و دسترسی به ایشان در عرصه قیامت و شفاعت شدن به وسیله آنان باشد.

۱۱. زندگی کردن و مردن طبق زندگی کردن و مردن محمد و آل محمد

در زیارت عاشورا و دعای پس از آن این مضمون دوبار تکرار شده است. (شهید اول،۱۴۱۶ق، ج ۱، ص ۱۷۸؛ ابن قولویه، بیتا، ج ۱، ص۱۷۴) هرچند این دو فراز از یکدیگر جدا نیست و نتیجه محمدی زندگی کردن، محمدی مردن است، ولی از آنجا که در فراز ممات به تفصیل درباره شهادت، که مرگ محمد و آل محمد۹ است، سخن خواهیم گفت در این قسمت از فراز نخست میگوییم.

شاید بتوان جامعترین وصف برای این سبک زندگی را در این آیه شریفه دید: «بگو نماز، و تمام عبادات من و زندگى و مرگ من همه برای خداوند پروردگار جهانیان است»؛ (انعام: ۱۶۲) آری چیزی که معصومان از ما میخواهند این است که تمام زندگی ما و تمام سلوک ما برای خدا باشد و این راه همراهی با اهل بیت: است.

۱۲. از بهترین پیروان اهل بیت شدن

خواسته دیگری که در زیارات مطرح شده این است که دعاکننده و زائر از بهترین پیروان اهل بیت: در مسیر آنچه به آن دعوت کردهاند باشد. (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ ق، ج ۲، ص۶۱۶؛ طوسی، ۱۳۶۵ ش، ج۶، ص۹۵)

این مطلب مبتنی بر چند سطح بودن جایگاه بهشتیان است که در قرآن و احادیث به آن اشاره شده است؛ مانند آیه ۱۶۳ آل عمران: «هریک از آنان درجه و مقامى در پیشگاه خدا دارند و خداوند به آنچه انجام مىدهند، بیناست».

ابوعمرو زبیری میگوید: به امام صادق۷ گفتم: «آیا برای ایمان درجات و مراتبی است که مؤمنان نسبت به آنها نزد خدا بر یکدیگر برتری دارند؟» فرمود: «آری ... هر گروهی را به اندازه درجات و مراتبشان نزد خود قرار می دهد». سپس آنچه را خدای عزوجل به سبب آن بعضی از اولیایش را بر بعض دیگر ترجیح داده بیان فرمود: (هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ الله). (حسینی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۸۱۶) از امام رضا۷ فاصله این درجات را به اندازه فاصله میان آسمان و زمین نقل کردهاند. (همان، ص۸۱۴) امام صادق۷ نیز ملاک برتری در این درجات را درجه ولایت و معرفت آنان نامیدهاند و خطاب به عمار فرمودهاند: «ای عمّار! به خدا که ایشان درجات اهل ایمانند که به وسیله ولایت و معرفت ایشان نسبت به ما خدا اعمال نیکشان را چند برابر کند و درجات عالی آنها را افراشته سازد». (همان، ص۸۱۶)

طبیعی است که رسیدن به این مقام، یعنی کسب سنخیت و همانندی بیشتر با معصومان. ازاینروست که در زیارات اهل بیت: این مطلب جزء خواسته مهم زائر شمرده شدهاند که توفیق آن از خداوند متعال مسئلت شده است.

۱۳. بهکارگیری مسیر اهل بیت: در هدایت

«جَعَلَنِی مِمَّنْ یَقْتَصُّ آثَارَکُمْ»؛ «خداوند مرا از پیروان شما، که تابع فرمانتان هستند، قرار دهد». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص۶۱۶؛ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۹۵)

پیروی کامل از اهل بیت: به معنای تبعیت از آنان در همه عرصههای زندگی است؛ یعنی علاوه بر رعایت چهارچوبهای کلان، انسان به صورت جزئی و خرد مسیر اهل بیت: را برای تمام عرصههای زندگی انتخاب کند و نباید به تبعیت کلی و سطحی از خط و مسیر آنان بدون توجه به سبک زندگی و جزئیات بسنده کند.

برای رسیدن به حق و حقیقت از پیمودن غیر راه اهل بیت: نهی و به پیمودن این مسیر توصیه شده است. روشن است که این مطلب منافاتی با آموختن از غیر اهل بیت ندارد؛ زیرا تبعیت از دستورات اهل بیت، که به استفاده از علم و فن دیگران بدون در نظر گرفتن شخص آنان سفارش کردهاند، اقتضا میکند که از دیگران حتی اگر منافق و گمراه هم باشد، دانشی را که مفید است بیاموزیم و در چارچوب مسیر اهل بیت از آن استفاده کنیم.

راه پیمودن از مسیر اهل بیت: «وَ یَسْلُکُ سَبِیلَکُمْ» و هدایت یافتن به هدایت آنها «یَهتَدی بِهُداکُم»

در توضیح این فقرات میتوان گفت که باوجود اینکه هر هدایت و هر راهی به سوی نور و خداوند متعال ورستگاری ابدی نیکوست، ولی از پیروان اهل بیت و کسانی که آنان را شناختهاند پذیرفته نیست که راهی را بر راه آنان به سوی خدا ترجیح دهند.

۱۴. طلب مرگ مانند مرگ محمد و آل محمد

زنده شدن دوباره زائر و زندگی و همراهی با امام زیارتشده از زیباترین آرزوها و دعاهای دستیافتنی برای اهل معنا است و اهل بیت: به آن توصیه کردهاند.

طلب شهادت در زیارت معصومان از دو فراز قابل استفاده است: یکی از فراز «مماتی مماتهم»؛ چراکه ما میدانیم که معصومان فرمودهاند: «به خدا سوگند هیچ کدام از ما نیست، مگر اینکه کشته و شهید شده و میشود». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۲، ص ۵۸۵) ازاینرو درخواست مرگی چون مرگ محمد و آل محمد، که حداقل در زیارت عاشورا و دعای علقمه آمده، در حقیقت درخواست شهادت است. طلب شهادت در راه خدا در دعاهای دیگری نیز آمده؛ از جمله در دعاهای ماه رمضان8، دعای حج9 و دعای عهد.10

برای یادآوری جایگاه والای شهادت برخی از احادیث رسول مکرم۹ و اهل بیت: درباره را مرور میکنیم:

رسول الله۹ فرمودند: «برتر از هر نیکی، نیکیای است تا شخص در راه خدا به شهادت برسد که برتر از شهادت نیکی دیگری نیست». (حر عاملی، ۱۴۱۲ق، ج ۱۱، ص۱۰) همچنین امیر مؤمنان فرمودند: «بالاترین مرگها شهادت در راه خداست». (شریف رضی، ۱۴۱۴ق، خطبه۱۲۳)

۱۵. همراهی با قائم اهل بیت در دنیا و توفیق خونخواهی امام حسین۷

باید دانست که امام معصوم در اندیشه شیعه منصبی بسیار فراتر از یک جایگاه سیاسی و اجتماعی است. در روایتی از امام رضا۷ به رابطه عاطفی میان امام و پیروانش اشاره شده است؛ حضرت فرمود:

امام اُنس رفیق و شفقت پدر و همراهى برادر و خوبى مادر به فرزند کوچک را دارد و در آگاهى و خصوصیات کمال و جمال، برابر و جایگزین ندارد و این همه بخششى است که به خاطر رهبرى و ولایت نوع انسان به او عنایت شده بدون طلب و کوشش و تلاش. (کلینی، ۱۴۰۷ ق، ج ۱، ص ۲۰۰؛ نعمانی، ص۲۱۹؛ شیخ صدوق، ۱۳۹۵، ج۱، ص۶۷۸)

این گذشته از اشتیاق همه انسانها، به ویژه انبیا و اولیا و صالحان، به ظهور و قیام آن حضرت است. بر همین اساس است که میبینیم همراهی با امام قائم اهل بیت برای خونخواهی امام حسین۷، به صراحت در دو بند از زیارت عاشورا آمده است. (ابن قولویه، بیتا، ج ۱، ص ۱۷۴)

باید بدانیم که خونخواهی و انتقامگیری از قاتلان سیدالشهدا۷ یک مفهوم فردی و کینهتوزانه ندارد، بلکه به معنای از بین بردن نمادهای دشمنی با امام حسین۷ و خوبیهای متبلور و مجسمشده در وجود شریف آن حضرت است و در حقیت به معنای پایان دادن و ریشهکنی شرارتهایی است که عامل شهادت امام حسین۷ است و خواهینخواهی در افرادی که مرتکب جنایت در حق آن حضرت شدند، متبلور میشود؛ به همین دلیل در دوره رجعت زنده و به دست لشکریان امام زمان/ کشته میشوند. همینطور کسانی که در عصر ظهور زندگی میکردند و به اعمال آنها رضایت داشتند نیز مشمول این انتقام میشوند؛ چراکه شرارتهای باطنی آنهاست که آنان را به این موضعگیری کشانده و آنان را مستحق انتقام اولیای الهی میکند. ولی انتقام اصلی با ریشهکن شدن اصول شرارت و بزرگترین طاغوتهای بشری فراهم میشود که لازمهاش سیطره اسلام بر جمیع جهان است. (توبه: ۳۳)

علاوه بر این مطلب، برخی از آنچه در دوران حکومت امام عصر/ رخ میدهد عبارت است از: مقام، مکنت، شرافت و تمکین یافتن اهل بیت:.

زندگی در دوران رجعت

یکی از فرازهای قابل ملاحظه در زیارات طلب زندگی در دوران رجعت و دولت کریمه اهل بیت: است. در زیارت وداع اهل بیت میخوانیم: «و در دوران رجعت شما مرا زنده کند و مرا در ایام شما فرمانروایم فرماید». این عبارتها نیز در زیارت جامعه کبیره و با تفصیل بیشتر آن در دعای عهد آمده است. در دعای عهد میخوانیم:

خدایا، اگر بین من و او مرگى که بر بندگانت حتم و قطعى ساختى حائل شد، کفن پوشیده مرا از قبر بیرون آور، با شمشیر از نیام برکشیده و نیزه برهنه، پاسخگو به دعوت آن دعوتکننده، در میان شهرنشین و بادیهنشین». (کفعمی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص۵۵۰)

عقیده به رجعت یکی از اعتقادات قطعی و ضروریات مذهب اهل بیت: است که ادله قرآنی و روایی متعدد دارد. (سند، ۱۳۹۵ش، ج ۱، ص۱۷) بر اساس روایات فراوان پاکترین انسانها و آلودهترین آنها در عصر ظهور زنده خواهند شد و در جنگ نهایی میان حق و باطل شرکت خواهند کرد. (سلیمیان، ۱۳۸۷ش، ص۲۲۹) در شمار کسانی که پس از رجعت زنده خواهند شد پیامبر اکرم ۹، امامان معصوم: و برخی از پیامبران گذشته هستند. (همان، ص۲۰۷ _۲۱۶) ازاینروست که دیدن این بزرگواران در دنیا و زیستن با آنها در جامعهای که حق مسلط است و دیگر ستم و ظلمی بر آنان نمیرود بسیار لذتبخش و آرزوی هر انسانی خواهد بود.

۱۶. رسیدن به مقام در دولت ائمه:

در زیارات چنین آمده است: «قدرتی در دولت شما به من بدهد و در بازگشت شما زندهام کند و مرا در ایام شما فرمانروایم فرماید».

این معنا در عبارتهای زیارت جامعه آمده است: «وَ یُمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرَّفُ فِی عَافِیَتِکُمْ وَ یُمَکَّنُ فِی أَیَّامِکُمْ». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۱۶؛ ۱۳۶۵ ش، ج۶، ص۹۵)

مقام و منصب یافتن در دولت اهل بیت: افتخاری است که زائر، آن را از خداوند تبارک و تعالی طلب میکند؛ چراکه تصدی منصب در این دولت از بالاترین عبادات است؛ زیرا در خدمت امام عادل است که هدایتشده و هدایتگر است و باعث اقامه سنتهای الهی و باطل کردن بدعتها میشود و. (شریف رضی، ۱۴۱۴ق، نامه ۴)

منصب در این نگاه امانت است، نه لقمهای برای خاصه خواری. (شریف رضی،۱۴۱۴ق، ص۳۶۶) این مناصب بر اساس شایستهسالاری است؛ چراکه بنا بر روایات پیامبر اکرم۹ «هر کسی پیشوای گروهی شود درحالیکه داناتر از او در میان آنها باشد، کار این افراد تا روز قیامت به تباهی خواهد کشید». (شیخ صدوق، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۲۶)

امام صادق۷ فرمود:

هر که عهدهدار امرى از امور مردم شود و با عدالت رفتار و در خانهاش را به روى مردم باز کند و پرده خانه را کنار زند و در امور مردم نظر کند، بر خداوند متعال حق است که روز قیامت او را نترساند و به بهشت برد. (فتال نیشابوری، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۴۶۵)

این مسئله در کلام نورانی امیرالمؤمنین به روشنی بیان شده است:

اگر نبود حضور آن جمعیت و تمام شدن حجّت باوجود یار و یاور و اگر نبود که خداوند از دانایان پیمان گرفته است که بر سیرى ستمگر و گرسنگى ستمدیده رضایت ندهند، هر آینه مهار شتر خلافت را بر شانهاش مىانداختم. (شریف رضی، ۱۴۱۴ق، خ۳ «شقشقیه»)

این همه در کنار آیات و روایاتی است که مقام و منصب را نکوهش کرده است؛ مانند آیه شریفه:

(تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ) (قصص: ۸۳)

(آری) این سراى آخرت را تنها براى کسانى قرار میدهیم که اراده برترىجویى در زمین و فساد را ندارند و عاقبت نیک برای پرهیزگاران است.

و مانند فرمایش پیامبر اکرم۹ که فرمود: «عشق به مقام و مال در دل نفاق ایجاد میکند؛ چنانکه آب در زمین سبزه میرویاند». (ورّام، ۱۴۱۰ ق، ج۱، ص۲۵۶)

دولت معصومان در عصر ظهور، طبق روایت امام صادق۷، دولتی است که باید به مدد الهی و تلاشهای مجاهدانه عدل و داد را در سراسر زمین گسترده سازد. ازاین رو مسئولیت در عصر ظهور سختی بسیاری خواهد داشت؛ چنانکه در روایت اهل بیت به آن اشاره شده است. (حائری، ۱۳۸۵ش، ص۲۹۸)

این سختی چنان پاداشی دارد که امام صادق۷ میفرمود:

لا وَ لَوْ أَدْرَکْتُهُ لَخَدَمْتُهُ أَیامَ حَیاتِی. (نعمانی، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۱۴۴)

اگر دوران او را درک میکردم، همه زندگی ام را در خدمت به او میگذراندم.

این خدمت مایه دلبستگی و ارتباط خاص میان امام و کارگزارانشان میشود؛ چنانکه ابراز محبت و شوق خاص امام علی۷ نسبت به یاوران صدیقش، چون مالک اشتر و محمد بن ابیبکر و عمار یاسر و ابوهیثم بن تیهان را در خطبه ای که ایراد کرده اند، مشاهده می کنیم

کجایند برادران من که قدم در راه نهادند و همراه حق درگذشتند! عمار بن یاسر کجاست! ابن تیّهان کجاست! ذو الشهادتین کجاست! کجایند همانندان ایشان، برادرانمان که با هم مرگ پیمان بستند و سرهایشان به سوى فاجران فرستاده شد! (شریف رضی، ۱۴۱۴ق، ص۲۶۴)

ازاینرو منصب داشتن در دستگاه اهل بیت، به ویژه در زمان امام عصر/، فضیلت بسیاری دارد و انسان با این دعا میخواهد که خداوند لیاقت، شایستگی و این منصب را به او مرحمت کند.

این معنا در عبارتهای زیارت جامعه نیز آمده است: «وَ یَکِرُّ فِی رَجْعَتِکُمْ وَ یُمَلَّکُ فِی دَوْلَتِکُمْ وَ یُشَرَّفُ فِی عَافِیَتِکُمْ وَ یُمَکَّنُ فِی أَیَّامِکُمْ». (شیخ صدوق، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۱۶؛ شیخ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۶، ص۹۵)

۱۷. آبرومندی با امام حسین۷ در آخرت

وجاهت در آخرت بسیار سختتر و ارزشمندتر از وجاهت دنیاست؛ چراکه در آخرت سرائر افراد آشکار میشود و کسانی میتوانند در برابر بالاترین مقامهای اخروی آبرومند باشند که از متوسط نجاتیافتگان و بهشتیان بالاتر باشند؛ وگرنه میان مقامات بهشتی اختلاف ایجاد میشود.

در زیارات دیگر نیز درباره مقامات امام حسین۷ سخن آمده است؛ از جمله مقام محمود و وجاهت دنیا و آخرت. (شهید اول، ۱۴۱۶ ق، ج ۱، ص۱۷۸؛ ابن قولویه، بیتا، ج۱، ص۱۷۴)

نتیجهگیری

باوجود اهمیت حضور در شهرهایی که مزار اهل بیت: در آن است و اهمیت و فضیلت زیارت آن سروران، به ویژه زیارت سیدالشهدا و حضور در کربلای معلا، متون زیارتی منتسب به اهل بیت عصمت و طهارت: خواستههای بسیاری را به زائران تعلیم دادهاند که در آن میان خواستههای مربوط به نسبت زائر و اهل بیت (خواستههایی که به نوعی با اهل بیت ارتباط دارد) بسیار پراهمیت و پرتکرار است و ما را به طلب و تقاضاهای بالاتری نیز رهنمون ساخته است. محور اصلی این نوع خواستهها همراهی با اهل بیت در دنیا و آخرت، ثابتقدم بودن در مسیر آنان، اطاعت و پیروی از آنان و رسیدن به درجه آنان در بهشت است که این امور افق بالاتری را برای زائر میگشاید و زائر را به پیروی از مسیر، سیره و زندگی ائمه _ که مرگی مانند آنان با فضیلت و نورانی در پی دارد و حشری به همراه آنان را به ارمغان میآورد _ رهنمون میسازد.

منابع

٭ قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی

1. آقا جمال خوانساری، محمد بن حسین، شرح غرر الحکم، (۱۳۶۶)، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
2. ابن طاووس، علی بن موسی، (۱۴۱۷ ق)، الملهوف علی قتلی الطّفوف، قم، انتشارات اسوه.
3. ابن قولویه، جعفر بن محمد، (بیتا)، کامل الزیارات، مصحح: امینی، عبدالحسین و عرفانیان یزدی، غلامرضا، نجف اشرف.
4. ابن طاووس، علی بن موسی، (۱۳۶۷ش)، إقبال الأعمال، تهران، دار الکتب الإسلامیة .
5. اربلی، علی بن عیسی، (۱۴۳۳ ق)، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تهران، مجمع جهانی اهل بیت:.
6. استرآبادی، علی، (۱۴۰۹)، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، محقق: استادولی، حسین، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
7. جعفری، محمدعلی، (۱۴۰۰)، راز سربلند، شهید کاظمی.
8. حائری، محمدعلی (۱۳۸۵)، «ویژگیهاى حکومت و کارگزاران حضرت مهدى/ در قرآن»، نشریه پاسدار اسلام، شماره ۲۹۸.
9. حر عاملی، محمد بن حسن، (۱۴۱۲ق/۱۹۹۱م)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة محقق: ابوالحسن شعرانی و دیگران، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
10. حسینی بهارانچی، سیدمحمد، (۱۳۹۳)، تفسیر اهل البیت:، قم، انتشارات مطیع.
11. سلیمیان، خدامراد، (۱۳۸۷ش)، بازگشت به دنیا در پایان تاریخ (تحلیل و بررسی مسئله رجعت)، قم، بوستان کتاب.
12. سند، محمد، (۱۳۹۵ش)،حقیقت رجعت، مترجم: قاسمی، علیرضا، قم، دلیل ما.
13. شریف رضی، محمد بن حسین، (۱۴۱۴)، نهج البلاغة (صبحی الصالح)، قم، مؤسسة دار الهجرة.
14. شیخ صدوق، محمد بن علی، (۱۳۸۵)، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول.
15. -------، (۱۴۱۳)، کتاب من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم.
16. -------، (۱۳۹۵)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، اسلامیه،چاپ دوم.
17. صفار، محمد بن حسن و معلم، محمدحسین، (۱۳۸۴)، بصائر الدرجات، قم، المکتبة الحیدریة.
18. طبرسی، احمد بن علی، (۱۴۰۳ق)، الإحتجاج علی أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
19. طوسی، محمد بن حسن، (۱۳۶۵)، تهذیب الاحکام فی شرح المقنعة، تهران، فراهانی.
20. علی بن جعفر عریضی، مسائل علی بن جعفر و مستدرکاتها، مؤسسة آل البیت: لاحیاء التراث.
21. فتال نیشابوری، محمد بن احمد و خرسان، محمدمهدی، (۱۳۷۵)، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی.
22. کفعمی، ابراهیم بن علی، (۱۴۰۵)، المصباح، قم، الشریف الرضی.
23. کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷)، الکافی، تهران، اسلامیه، چاپ چهارم.
24. مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، (۱۴۰۳)، بحارالانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار:، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم.
25. نعمانی، محمد بن ابراهیم، (۱۳۷۶ش)، الغیبة، مصحح: غفاری، علی اکبر، تهران، صدوق.
26. نوری، حسین بن محمدتقی، (۱۴۰۸-۱۹۸۷)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسة آل البیت: لإحیاء التراث.
27. ورام، مسعود بن عیسی، (۱۴۱۰)، تنبیه الخواطر و نزهة النواظر المعروف بمجموعة ورّام، قم، مکتبه فقیه، چاپ اول.