میقات
«میقات» از ریشه «وقت» هم به معناى وقتى است که براى انجام عملى خاص تعیین شده است و هم به مکان گفته مىشود.[1] «میقات حج» جایى است که حاجیان براى مُحرِم شدن به آنجا مىروند و با گفتن «لبّیک اللهمّ لبّیک» براى حج یا عمره احرام مىبندند؛ مثل مسجد شجره در مدینه و جُحفه بیرون از مکّه که از مواقیت حج است. میقاتهاى دیگر عبارتند از: وادى عقیق، قَرن المنازل، یلَملَم، فخّ.
ناظم
نظمدهنده. در حرمهاى مطهّر (از جمله در آستان قدس رضوى) به کسى مىگویند که مسئول سامان دادن و هماهنگ کردن خدّام براى انجام وظایف خدمت در حرم است. به ناظم، «سرکشیک» هم مىگویند.
نایب
کسى که کارى را به جاى شخصى دیگر انجام مىدهد. به این عمل «نیابت» گفته مىشود. اگر کسى نتواند به حج برود، یا از دنیا برود، در حالى که حجّ واجب بر گردن او بوده، به کسى نیابت مىدهند که از طرف آن شخص، حج انجام دهد و به چنین حجّى «حج نیابى» گویند. در حج مىتوان به نیابت از دیگران هم طواف یا عمره مفرده انجام داد. در زیارتهاى مستحب نیز مىتوان به نیابت از دیگرى زیارت خواند و او را در ثواب خود شریک ساخت (ر. ک: نایب الزّیاره).
ناودان طلا
ناودانى که در بام کعبه مقدس نصب شده و هنگام بارندگى، آب بارانى که از ناودان مىریزد، شفابخش است و مردم به آن تبرّک مىجویند. نشستن زیر ناودان کعبه هم ثواب دارد. در حالات امام سجاد و امام صادق (علیهما السلام) نقل شده که هنگام حضور در مسجدالحرام، گاهى زیر ناودان در حجر اسماعیل مىنشستند و عبادت کرده، دعا و نماز مىخواندند.[2] نقل شده که امام صادق (ع) در حجر اسماعیل، زیر ناودان مىنشستند و رو به کعبه دعا مىخواندند.[3]
در شفابخشى آب بارانى که از ناودان کعبه مىآید، روایاتى وارد شده است. امام صادق (ع) فرموده است: «
ماء المیزاب یشفى المریض»
؛[4] آب ناودان، بیمار را شفا مىبخشد. نقل شده است که امام صادق (ع) در یکى از سفرهاى حج در مکّه بود. خبر آوردند که یکى از موالیان به شدّت بیمار گشته و در حال جان دادن است. حضرت فرمود: از آب ناودان به او بدهید. رفتند و هر چه گشتند کسى را نیافتند که داشته باشد. در همان حال ابرى در آسمان پیدا شد و رعد و برقى کرد و باران بارید. پولى دادند و ظرفى تهیه کردند و از آب باران ناودان برگرفتند و به آن بیمار در حال مرگ نوشاندند و بیمار شفا یافت.[5]
ناودان کعبه در طول تاریخ، تحوّلات بسیارى داشته و بارها عوض شده است این ناودان امروز طلایى رنگ است و از این جهت به «ناودان طلا» مشهور است. در بازسازىهاى اخیر کعبه، آبهاى بام کعبه توسّط لولهاى به زیر زمین و محلّ ریخته شدن آبهاى دیگر هدایت مىشود و آبى که از ناودان مىچکد، همان مقدار بارانى است که بر سطح این ناودان مىبارد.
در نجف اشرف نیز ناودان طلایى در ضلع جنوبى رواق مطهّر قرار دارد که به «میزاب الرّحمه» معروف است و هنگام نزول باران، مردم و زائران آن آب باران را که از ناودان جارى مىشود به عنوان تبرّک و شفا جمع مىکنند.
نایب التّولیه
کسى که نایب و جانشین تولیت حرمهاى مطهّر، یا نایب متولّى موقوفه یا حرم و زیارتگاه و مسجد است و در نبود مقام تولیت، کارهاى او را انجام مىدهد و در نقش یک معاون، عمل مىکند (ر. ک: تولیت).
نایب الزّیاره
همچنانکه در واژه «نایب» گذشت، انجام زیارت خانه خدا یا حرمهاى مطهّر معصومین (علیهم السلام) به نیابت از دیگرى امکانپذیر است. کسى که به نیابت از دیگرى زیارت مىکند و ثوابش را به آن شخص اهدا مىکند «نایب الزّیاره» نام دارد. وقتى کسى از زیارتى بازمىگردد و به ملاقاتکنندگان مىگوید: «نایب الزّیاره بودم»، یعنى هنگام زیارت به یاد تو هم بودم و از طرف تو هم زیارتنامه خواندم.
در روایات، از شریک ساختن دیگران در ثواب و اجر حج خود سخن به میان آمده است. همچنین طواف به نیابت از پیامبر خدا (ص) و ائمه معصومین و حضرت زهرا و امام زمان (علیهم السلام) نیز وارد شده و ثواب دارد.[6]
نجف اشرف
یکى از شهرهاى زیارتى و مقدّس در عراق، در 160 کیلومترى بغداد که حرم حضرت على (ع) در آنجاست و حوزه علمیه نجف، بیش از هزار سال قبل، به دست شیخ طوسى در آن تأسیس شده است. نام قبلى نجف، «غرى» و «ظهر الکوفه» بوده است (چون در پشت شهر کوفه بود) و امیر مؤمنان (ع) وصیت کرد پس از شهادت، پیکر مطهرش را آنجا دفن کنند. در نجف و حرم حضرت امیر، قبور پاک بسیارى از علماى شیعه و شخصیتهاى معروف قرار دارد که زیارتگاه زائران است. طبق روایات، نجف مهبط اولیاى الهى و خانه هجرت پیامبران بوده است. در گذشته، به نجف، «مشهد على (ع)» هم مىگفتند. با گذشت زمان، نجف به شهرى آباد تبدیل شد که شیعیان به آن روى آوردند و یکى از بزرگترین پایگاههاى علمى و فقاهت شیعه گشت. وادىالسلام، بزرگترین قبرستان جهان اسلام که از قداست و احترام خاصّى برخوردار است، در این شهر قرار دارد که قبر حضرت هود و صالح (علیهما السلام) هم در آن است.
زیارت امیر مؤمنان (ع) در نجف ثواب بسیار دارد و آداب خاصّى دارد و متون زیارتى متعددى براى زیارت این حرم شریف وارد شده است. امام صادق (ع) فرمود: هر کس جدم امیرالمؤمنین را با معرفت به حق او در این سرزمین زیارت کند، براى هر گام او ثواب حج و عمره مقبول نوشته مىشود.[7]
مساجد متعدد، بقعههاى مقدس و آرامگاههاى فراوانى از علما و مزاراتى از بزرگان در این شهر است.[8]
نذر
نذر آن است که کسى نزد خداوند متعهد شود و بر عهده بگیرد که کارى را انجام دهد؛ مثل نماز، روزه، زیارت، رفتن به زیارت، اطعام و صدقه و .... متعلق نذر صحیح و شرعى، هم باید رجحان داشته باشد و هم با صیغه خاصّى اجرا گردد. یکى از موارد نذر، به «زیارت» مربوط مىشود. بسیارى نذر مىکنند که در صورت برآورده شدن حاجتشان، به زیارت فلان امام بروند، یا در ایام خاصّى در راه امام حسین (ع) احسان کنند، یا گوسفندى، فرشى، پولى به فلان آستانه مقدس اهدا کنند. اداى نذر واجب است و به همان صورت که نذر شده، باید عمل انجام گیرد. مثلًا اگر نذر کرده در روز اربعین به کربلا برود، یا روز عاشورا احسان دهد، باید در همان روز همان کار انجام گیرد. یکى از پشتوانههاى مهّم تأمین بودجه و نیازهاى حرمهاى مطهر و امامزادگان، نذرها و و وقفهایى است که از سوى مؤمنین انجام مىگیرد. معمولًا در حرمها دفترى و صندوقى براى دریافت «هدایا و نذورات» وجود دارد.
نقّاره
نقّاره به نوعى طبل کوچک دوتایى گفته مىشود که صداى یکى زیر و صداى دیگرى بم است و با دو عدد چوب به آنها مىزنند و به این کار، نقّارهزنى، گفته مىشود و به کسى که بر این طبلها مىکوبد، نقارهچى یا نقّارهزن مىگویند. در بعضى حرمها مثل حرم امام رضا (ع) روزى دو نوبت در صبح و شام، تعدادى از خدّام در جایگاه خاصّى که «نقّارهخانه» نام دارد، طبل و شیپور مىزنند و این نشان شوکت و عظمت بارگاه رضوى است. اصل معناى نقاره یعنى نوبت، و چون این طبل و شیپور در نوبتهاى خاصّى زده مىشود، به آن نقّارهزنى گفته مىشود.[9]
آیین نقّارهنوازى یا نوبتنوازى، در قرن نهم و دهم معمول بوده و تا زمان قاجار ادامه داشته است. این سنّت قدیمى در جهان اسلام، براى نخستین بار از سوى خاندان شیعه آلبویه رواج یافت.
نقارهزنى در حرم رضوى، شاید به دلیل عنوان ولایتعهدى او بوده که او را سلطان مىخواندهاند. نقاره زدن و نواختن شیپور براى احترام و بزرگداشت بارگاه حضرت رضا (ع) جنبه تشریفاتى دارد. غروبها قبل از اذان نقاره نواخته مىشود. همچنین وقتى حادثه خاصّى رخ مىدهد که مردم شاد مىشوند (مثل شفا یافتن یک بیمار) از جمله در شبهاى میلاد ائمّه، عید فطر، عید قربان و زمان تحویل سال نو هم نقاره حرم نواخته مىشود.
نماز زیارت
مستحب است پس از انجام زیارت امام، دو رکعت نماز خوانده شود و ثواب آن به آن امام یا پیشواى مورد زیارت هدیه شود؛ مثل نماز پس از زیارت عاشورا، یا زیارت حضرت على (ع) و زیارت حضرت رضا (ع) که در روایات آمده است.
در توصیههاى معصومین (علیهم السلام) درباره نماز زیارت آمده است: پس از حمد، سورههایى از قبیل: الرحمان، یس، تبارک، و ... خوانده شود که البته مىتوان مثل نماز صبح خواند. در نقلهایى هم از سیره معصومین (علیهم السلام) نماز چهار رکعت نقل شده و سفارش شده که پس از این نماز، حاجات خود را از خداوند طلب کنید. بهترین جا براى خواندن نماز زیارت، طرف بالاى سر حرمهاى مطهّر است.
وادىالسّلام
نام قبرستان قدیمى و بسیار بزرگى در نجف اشرف که قبور بسیارى از علما و بزرگان در آنجاست. قبر حضرت هود و حضرت صالح (علیهما السلام) نیز در این قبرستان است که زائران به زیارتش مىروند.
در روایات آمده است که روح انسانهاى باایمان، پس از مرگ به «وادىالسلام» منتقل مىشود.[10] وادىالسلام از مکانهاى دیدنى نجف اشرف است و عالمان عارف، حضور مستمرّ در این آرامگاه بزرگ و اسرارآمیز داشتهاند. این قبرستان در شمال شرقى نجف و در مسیر کوفه به کربلا قرار دارد و وسعت آن را یک تا بیست کیلومتر مربع گفتهاند و به عنوان بزرگترین قبرستان جهان شناخته مىشود. مقام امام صادق (ع) و مقام حضرت حجّت (عج) هم در وادىالسّلام مورد توجّه زائران عتبات است. حبّه عرنى از اصحاب بزرگ حضرت على (ع) نقل مىکند که روزى با امام از کوفه به سمت وادىالسّلام آمدیم و ایشان زمانى طولانى با ارواح در این دیار سخن گفت و از آنجا به عنوان محلّ تجمّع ارواح مؤمنین و صالحان یاد فرمود.[11]
وارث
ارث برنده. لقبى که براى امام حسین (ع) در زیارتنامهها آمده است؛ وارث آدم، وارث نوح، وارث محمّد (ص) و .... نام یکى از زیارتهاى معروف اباعبدالله الحسین (ع) (ر. ک: مدخل «زیارت وارث»).
وداع
خداحافظى و وداع با حرم یا زیارتگاهى که به دیدار آن مىروند. وداع همیشه نشان اندوه بر جدایى و ابراز عشق به دیدار دوباره است. حجّة الوداع نیز آخرین زیارت همراه با وداع بود که رسول خدا (ص) از خانه خدا داشت.
از جمله آداب زیارت معصومین (علیهم السلام) وداع در پایان دیدار از مرقد شریف است. این توصیه نسبت به قبور مطهّر بعضى امامان آمده است. نسبت به غیر ائمه نیز (مانند زیارت حضرت ابالفضل (ع)) توصیه به زیارت وداع شده است. نسبت به امام حسین (ع) گفتهاند: وقتى خواستى از کربلا کوچ کنى و بازگردى، با امام حسین (ع) وداع کن؛ به این نحو که سراغ قبر شریف او برو، مثل وقوفت در آغاز زیارت، کنار قبر او بایست و رو به ضریح مطهر خطاب به حضرت سیدالشهداء (ع) بگو: «یا ولى الله».[12] در وداع با حرم حضرت امیرالمؤمنین (ع) هم دعاى خاصّى آمده که متضمّن است بر تصمیم به بازگشت و درخواست برگشتن سالم به وطن و نزد خانواده و آرزو و درخواست زیارت دوباره و این که این زیارت، آخرین دیدار نباشد.[13] (نکاتى هم در مدخلِ «زیارت وداع» گفته شد). وداع با آنکه زیارتش مىکنیم، نشانه ادب و احترام و گواه عشق و محبّت است.
وقف
اختصاص ساختمان، زمین یا وسیلهاى براى استفاده عموم، یا قشر خاصّ، براى خدا و به قصد قربت و براى خدمت به مردم.[14] به چنین اموالى «موقوفات» و «اوقاف» گفته مىشود. متدینین، اموال، وسایل، زمینها و بناهایى را وقف ائمّه و زیارتگاهها و حرمها و حسینیهها مىکنند و هزینههاى زیارتگاهها و اماکن مذهبى و برگزارى مراسم و عزادارى و روضهخوانى، اغلب از درآمد موقوفات و هدایاى مردمى تأمین مىشود. یکى از وظایف متولّى هر آستانه، نظارت بر دریافت و صرف و حُسن اجراى موقوفات و وقفهاست.
وقف، کارى خیر و پسندیده است و ثواب آن به واقف مىرسد و صدقه جاریه به شمار مىرود. امام على (ع) نیز چاهها و نخلستانهاى بسیارى را پدید آورد و آنها را وقف مسلمین و فقرا نمود.
[1] . فخرالدین طریحى، مجمع البحرین، واژه« وقت».
[2] . محمد محمدى رىشهرى، الحج والعمره فى الکتاب والسنّه، حدیث 711.
[3] . محمدباقر مجلسى، بحارالأنوار، ج 46 ص 101 و ج 47 ص 303.
[4] . همان، ج 96 ص 199.
[5] . همان، ج 59 ص 286.
[6] . همان، ج 63 ص 457.
[7] . شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 10 ص 294.
[8] . مطالب متنوّع و مقالات علمى فراوانى در« فرهنگ زیارت»، شماره 5 و 6( ویژهنامه نجف اشرف) که در زمستان 1389 چاپ شده، آمده است. برخى از مدخلهاى خاصّ نجف در همان شماره آمده است.
[9] . حرم در واژهها( از سرى جزوات رهنما)، آستان قدس رضوى، ص 58.
[10] . بحارالأنوار، ج 100 ص 233.
[11] . محمد بن یعقوب کلینى، کافى، ج 3، ص 243. مطلب مربوط به وادى السلام، در ویژهنامه نجف اشرف« فرهنگ زیارت» هم آمده است.
[12] . بحارالأنوار ج 98 ص 219.
[13] . همان، ج 97 ص 296
[14] . به فرموده پیامبر خدا:« حَبّس الأصلَ وَ سَبّل الثَمَرة». میزان الحکمه، حدیث 22324.
