کتاب مراقد البصرة لها قصص و حکایات، از معدود آثار مستقلى است که تاکنون درباره مراقد و مکان‌هاى مقدس استان بصره نگاشته شده است. این کتاب، تألیف ولید المحمد است که به سال 2013 میلادى در 175 در بغداد به چاب رسیده است. این کتاب با یک مقدمه و چهار فصل تنظیم شده و تلاش مؤلف بر آن است که ضمن معرفى تمام مراقد استان بصره از صحابه، تابعان، اهل‌بیت (علیهم السلام)، سادات و شاعران، حتى بزرگانى را که در بصره دفن شده‌اند؛ ولى جاى قبر آنها مشخص نیست، شرح حال کوتاهى از صاحبان این مراقد و حکایت‌ها یا کرامت‌هایى از آنان بیان کند. مؤلف کتاب همچنین از قدمگاه چهار امام معصوم (علیهم السلام) در استان بصره نیز یاد مى‌کند که اکنون زیارتگاه شیعیان این شهر است.
این مقاله ضمن معرفى این اثر ارزشمند و روش مؤلف در نگارش کتاب، بخش‌هایى از آن در معرفى مراقد و قدمگاه‌هاى استان بصره را از این کتاب نقل مى‌کند.
واژگان کلیدى: مراقد البصرة لها قصص و حکایات، ولید المحمد، بصره، مرقد، قدمگاه.
مقدمه‌
درباره مراقد و مکان‌هاى مقدس بصره، تاکنون کتاب مستقلى را نمى‌شناختم، تا این‌که با کتابى از یک مؤلف معاصر به نام ولید المحمد آشنا شدم. نام کتاب «مراقد البصرة لها قصص و حکایات» بود. با اشتیاق کتاب را ورق زدم و آن را اثرى نو در این عرصه یافتم. این کتاب در 175 صفحه از سوى دار و مکتبه عدنان در سال 1392 ش منتشر شده است. اکنون در این مقاله، به معرفى این اثر جدید پرداخته و قسمت‌هایى از آن را به فارسى تلخیص و نگاشته‌ام.
توصیف کتاب‌
این کتاب از یک مقدمه و چهار فصل تشکیل شده است.
فصل اول: مراقد صحابه، تابعین، اهل‌بیت، سادات و شاعران‌
مرقد امام احمد بن على (ابوشاجور) در المدینه؛ مرقد امام عبدالله بن عقیل بن ابى‌طالب (علیه السلام)؛ مرقد سید صالح بن على بن امام على هادى (علیه السلام) در مطوعه؛ مرقد سید حسن جبیلى (مشهور به ظاهر بن على) در جبیله؛ مرقد سید جاسم موسوى در فاو؛ مرقد سید حسن بن على هادى (علیه السلام) در کوت الزین؛ مرقد سلیمان در دیر؛ مرقد سهل ابوعبدالله در ابوخصیب؛ مرقد سید احمد یاسرى در الزبیر؛ مرقد ثروان بن حسن در المدینه؛ مرقد صحابى طلحة بن عبیدالله در الزبیر؛ مرقد سید رجب رفاعى در ابى‌خصیب؛ مرقد سید هاشم موسوى در سیبه؛ مرقد سید محمد بن على بن حمزة بن حسن بن عبیدالله بن عباس (علیه السلام) در ناحیه الثغر؛ مرقد صحابى زید بن صوحان‌ عبدى در کوت الزین؛ مرقد صحابى انس بن مالک در الزبیر؛ مرقد صحابى زبیر بن عوام در الزبیر؛ مرقد حسن بصرى در الزبیر؛ مرقد ابن‌سیرین در الزبیر؛ مرقد على بن یقطین در بصره؛ مرقد ابى الحمد در ابى‌الخصیب؛ مرقد صحابى عباس بن مرداس سلمى در روستاى فیاضى در ابى‌الخصیب؛ مرقد شیخ محمدامین کواز در محله مشراق؛ مرقد ابى‌الجوزى در منطقه عبدالیان على طریق ابى‌الخضیب؛ مرقد شاعر بدر شاکر سیاب در الزبیر.
فصل دوم: قدمگاه‌هاى مبارک اهل‌بیت در سرزمین بصره‌
قدمگاه امام على (علیه السلام) در الزبیر؛ قدمگاه امام موسى کاظم (علیه السلام) در ناحیه الدیر؛ قدمگاه امام رضا (علیه السلام) در شط العرب؛ قدمگاه امام مهدى (عج) در ناحیه الدیر.
فصل سوم: صحابه، تابعین، سادات و شاعرانى که در بصره دفن شده‌اند اما جاى قبورشان نامعلوم است‌
حکیم بن جبله عبدى؛ جعفر بن اسحاق بن موسى کاظم (علیه السلام)؛ ابوداود سجستانى؛ صحابى نفیع بن حارث (ابوبکره)؛ سفیان ثورى؛ صحابى عبدالرحمن بن سمره قرشى؛ صحابى عائذ بن عمرو مزنى (أبوهبیره)؛ هند بن ابى‌هاله؛ حارث بن نوفل بن حارث بن عبدالمطلب؛ خلیل بن احمد فراهیدى؛ جعبرى؛ شاعر سریجى اوالى؛ مالک بن دینار؛ اسماعیل بن محمود آل بالیل موسوى؛ مفجع بصرى؛ حریرى؛ تنوخى؛ شیخ محسن بن شیخ محمد؛ محمد بن ابراهیم شیرازى؛ مسلم بن عبدالله.
فصل چهارم: مراقد فى البصره قید التحقق لمعرفه حکایاتها
مرقد صالح بن على هادى در قرنه (شافى)؛ مرقد عون بن على در قرنه؛ مرقد شخصى که صاحب آن شناخته شده نیست در جنوب ابى الخصیب (فاو)؛ مرقد عاصف بن على در معقل؛ مرقد خلیفة بن على در محله مناوى لجم فى عشار؛ مرقد عبدالله بن على در عشار.
روش مؤلف در نگارش‌
مؤلف کوشیده است تا تمام مراقد استان بصره را معرفى و شرح کوتاهى از شخصیت مدفون در آن و حکایات مربوط به آن را بیان کند. استان بصره شامل شهرهاى المدینه، القرنه، شط العرب، البصره، ابوالخصیب، الفاو و الزبیر مى‌باشد و مؤلف تمام مراقد این شهرها را معرفى کرده است. وى همه این مراقد را با صرف نظر از مذهب شخصیت مدفون در آن معرفى کرده است و پس از توضیحى کوتاه درباره هر شخصیت، کرامت یا حکایتى از صاحب قبر بیان مى‌کند. یکى از ضعف‌هاى کتاب این است که بسیار کم به منابع مراجعه کرده و اگر هم مراجعه کرده، مصدر را بیان نکرده است.
توصیف مقدمه کتاب‌
مؤلف در مقدمه، شناسایى مراقد بزرگان و نیکان را امرى بایسته و لازم مى‌داند؛ سپس حدیثى از امیرمومنان على (علیه السلام) در این باره آورده در وصیت خود به امام حسن (علیه السلام) مى‌فرماید:
«أحى قلبک بالموعظه ... و اعرض علیه أخبار الماضین ... و سِر فى دیارهم و آثارهم، فانظر فیما فعلوا، و عما انتقلوا ... أى بنى إنى و إن لم أکن عمرت عمر من کان قبلى فقد نظرت فى أعمالهم و فکرت فى إخبارهم، و سرت فى آثارهم حتى عدت کأحدهم، بل کأنى بما انتهى إلى أمورهم قد عمرت مع أولهم إلى آخرهم».[1]
نمونه‌هایى از مراقد معرفى شده‌
مرقد امام احمد بن على‌
مؤلف کتابش را با معرفى مرقد امام احمد بن على آغاز مى‌کند. مرقد امام احمد بن على معروف به «ابوالشاجور»، در شهرستان المدینه، ناحیه امام صادق (علیه السلام) واقع شده است. او به سید احمد بن على شناخته مى‌شود اما نسب او این گونه است: سید احمد بن عیسى بن زید بن على سجاد بن امام حسین (علیه السلام).
وى در روز دوم محرم 157 قمرى در حجاز متولد شد. وى در مدینه روحیه انقلابى گرى داشت و هنگامى که به بغداد سفر کرده بود، توسط هارون الرشید دستگیر و زندانى شد. وى به کمک یاران زیدى‌اش از زندان گریخت و در شهرها متوارى شد. سرانجام هارون الرشید در بصره بر او دست یافت و او را گردن زد و به شهادت رسید.[2]
مرقد سلیمان در ناحیه الدیر
این مرقد در شمال استان بصره، در ناحیه الدیر واقع شده است و مردم از دیرباز آن را زیارت مى‌کنند و براى برآورده شدن حاجات و نیازهاى خود، صاحب این مرقد را واسطه قرار مى‌دهند. گفته مى‌شود این مرقد، مقام سلیمان بن داود پیامبر است که براى او حکایتى بوده است. سلیمان پیامبر به این‌جا آمده و معرکه‌اى بین او و جنّیان درگرفته است؛ اما حقیقت چیز دیگرى است و این مرقد سلیمان بن رزین، نامه‌رسان امام حسین (علیه السلام) به سوى اهالى بصره است. شیخ محمد حرزالدین در کتابش «مراقد المعارف» جلد اول، صفحه 325 همین قول را تأیید کرده و نوشته است:
همانا این قبر از آنِ سلیمان بن رزین، غلام ابى‌عبدالله حسین (علیه السلام) و نامه‌رسان اوست که امام ایشان را براى فرستادن نامه‌اى به سوى بزرگان شیعه بصره به آن دیار فرستاد؛ اما عبیدالله بن زیاد او را دستگیر کرد و قبل از ورود امام حسین (علیه السلام) به عراق، او را در بصره به شهادت رساند.
قصر عبیدالله بن زیاد، معروف به «دار البیضاء» یا قصر ابیض در شمال بصره و نهر الدیر واقع بوده و این یعنى عبیدالله بن زیاد سلیمان را در قصر به شهادت رسانده و در همان نزدیکى دفن شده است و اکنون مزار وى به موقعیت قصر عبیدالله نزدیک است.
مرقد ثروان بن حسن (علیه السلام)
این مرقد شریف در شمال استان بصره، شهرستان المدینه، ناحیه امام صادق (علیه السلام) واقع شده و به مرقد سید ثروان بن قاسم بن حسن بن على بن عبدالرحمن بن قاسم بن حسن بن زید بن حسن مجتبى (علیه السلام) معروف است.
قبه‌اى متوسط بر فراز آن ساخته شده که بر خانه‌هاى اطراف آن احاطه دارد. این مرقد در سال 1915 م. بنا شده و در سال 1945 م. تجدید بنا شده است و چون بناى آن از گل بوده، در سال 1960 م. دوباره بازسازى شده است و آخرین بار در سال 2003 بازسازى شده است.
امروزه ارادتمندان این مرقد از استان بصره و دیگر استان‌هاى عراق براى زیارت به این مکان مى‌آیند و به مقام شریف او تبرک مى‌جویند. از این مرقد و صاحب آن، کراماتى نقل شده است. اکنون در این مزار، مرکز علوم قرآن تأسیس شده است که زیرمجموعه اداره مزارات شیعیه عراق است.
مرقد سید محمد بن على بن حمزه، معروف به «محمد ابوالخلخال»
مرقد محمد بن على بن حمزة بن حسن بن عبیدالله بن عباس (علیه السلام) در ناحیه الثغر واقع است. نویسندگان نسب‌شناس، نسب عباس بن على (علیه السلام) را در عبیدالله بن عباس منحصر کرده‌اند. عبیدالله جدّ اعلاى این امامزاده، از عالمان بزرگ شیعه است که به جمال و کمال مشهور بوده و در سال 155 هجرى درگذشته است. او سه همسر از سه خانواده بزرگ برگزید: رقیه، دختر حسن بن على (علیه السلام)؛ دختر معبد بن عبدالله بن عبدالمطلب و دختر مسور بن مخزمه زبیرى. منزلت و جایگاه عبیدالله نزد امام سجاد (علیه السلام)، یادآور جایگاه پدرش قمر بنى هاشم (علیه السلام) بود. امام سجاد (علیه السلام) هرگاه عبیدالله را مى‌دید، متأثر مى‌شدند و مى‌گریستند. وقتى علت را مى‌پرسیدند، مى‌فرمود: «إنى أذکر موقف أبیه یوم الطف فیما املک نفسى».
نسل عبیدالله در فرزندش حسن ادامه یافت و وى 67 سال عمر کرد و 5 فرزند داشت: فضل، حمزه، ابراهیم، عباس، عبیدالله. همه فرزندانش از فاضلان و بزرگان بودند، اما حمزه، شبیه جدش امیرالمومنین (علیه السلام) بود. بنابر گزارش‌هاى تاریخى، مأمون عباسى صدهزار درهم به سبب شابهت او به امیرالمومنین (علیه السلام) به وى بخشید. حمزه (جد امامزاده مورد نظر) با زینب دختر حسین بن على بن عبدالله بن جعفر طیار معروف به (زینبى) ازدواج کرد.
سید محمد، صاحب این مرقد و نوه حمزه، عالم و شاعر بود و در بصره ساکن شد. وى از امام رضا (علیه السلام) روایت نقل کرده و در سال 286 هجرى درگذشته است. خطیب بغدادى در «تاریخ بغداد» (ج 2، ص 63) شرح حال وى را نوشته و درباره او گفته است: «کان روایة للاخبار و هو صدوق و له الروایة عن جماعه کثیره». نیز در «تهذیب التهذیب» (ج 9، ص 352) به «علوى، صدوق و ثقه» توصیف شده است.
مرقد زید بن صوحان عبدى، در کوت الزین‌
زید بن صوحان از صحابه بزرگ پیامبر گرامى اسلام است که در رکاب مولا على (علیه السلام) در جنگ جمل به شهادت رسید و در منطقه کوت‌الزین دفن شد. وى در روز جمل از حضرت اجازه خواست که به میدان برود و با عمرو بن یثرى ضبى مبارزه کند. حضرت موافقت کردند. زید به حضرت عرض کرد: من دستى را از آسمان دیدم که مى‌گفت: به سوى ما بیا. من به سوى ابن یثرى خارج مى‌شوم؛ اگر کشته شدم، مرا با خونم دفن کنید و مرا غسل‌ نکنید؛ زیرا مى‌خواهم این گونه خدا را ملاقات کنم. سپس به سوى ابن یثرى خارج شد و به شهادت رسید. امام على (علیه السلام) بر بالین او حاضر شدند و فرمودند:
«یرحمک الله یا زید فقد کنت خفیف المؤونة عظیم المعونة»
. بنابر نقل «طبقات الکبرى» زید بن صوحان همراه برادرش سبحان بن صوحان در یک قبر دفن شدند.
مؤلف کتاب در فصل دوم، از چهار قدمگاه نیز یاد مى‌کند که اکنون زیارتگاه شیعیان بصره است.
قدمگاه حضرت على (علیه السلام)
علامه محمدجواد مغنیه در کتاب «الشیعة فى المیزان» مى‌نویسد:
حداقل در بصره 13 مکان منسوب به امام على (علیه السلام) است که شیعه آنها را مقدس مى‌شمارد. یکى از آن آثار، مکانى است که در شهر الزبیر واقع است و مورد توجه شیعیان است. این مکان در کنار مسجد جامع الزبیر قرار دارد. الزبیر، شهر قدیمى بصره است؛ یعنى جایى که امام على (علیه السلام) پس از معرکه جمل در آن‌جا حاضر شد و خطبه‌اى در مذمت مردم بصره ایراد کرد که اکنون یادآور امام على (علیه السلام) است.
قدمگاه امام موسى کاظم (علیه السلام) در ناحیه الدیر
در این ناحیه، مکانى منسوب به امام موسى کاظم (علیه السلام) است که بنابر گزارش‌هاى تاریخى، بسیار نزدیک به حقیقت است. هنگامى که بنى‌عباس قدرت را به دست گرفتند، زندان‌هایى را در بصره در جایگاهى معرف به «دار زیاد» بنا کردند که منسوب به زیاد بن ابیه بود واکنون در غرب الدیر در جنوب ناحیه الزبیر واقع شده است. ابوالفرج اصفهانى مى‌نویسد:
پس از آن‌که هارون الرشید امام کاظم (علیه السلام) را دستگیر کرد، دستور داد ایشان را به بصره نزد عیسى بن جعفر منصور زندانى کنند. ایشان حدود یک سال در این زندان به سر بردند. مصادر تاریخى اشاره کرده اند که حضرت در 7 ذى‌الحجه 179 به بصره رسیدند و در آن‌جا زندانى شدند.[3]
قدمگاه امام رضا (علیه السلام) در شهرستان شط العرب (التنومه)
امام رضا (علیه السلام) در سفر تاریخى خود به مرو، به قطع و یقین از بصره عبور کردند و اکنون مکانى منسوب به ایشان در منطقه شطالعرب واقع شده است. رجاء بن ابى‌ضحاک مى گوید:
مأمون مرا به همراه اشخاصى مأمور کرد که على بن موسى (علیه السلام) را از مدینه به مرو بیاورم. وى تأکید کرد که از راه بصره و اهواز و فارس ایشان را به مرو ببرم، نه از راه قم.[4]
قدمگاه امام مهدى (عج) در ناحیه الدیر
قدمگاه دیگرى در سرزمین بصره هست که منسوب به امام مهدى (علیه السلام) مى‌باشد و در ناحیه الدیر در جهت غربى شط العرب واقع شده است. شیعیان اعتقاد خاصى به این مکان دارند و همواره آن را زیارت مى‌کنند.
 
 
[1] . ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 16، ص 62.
[2] . براى مطالعه بیشتر درباره شخصیت احمد بن عیسى بن زید ر. ک: دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج 2، ص 3، ذیل احمد بن عیسى.
[3] . ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبیین، ص 502.
[4] . عزیزالله عطاردى، مسند امام رضا( علیه السلام)، ج 1، ص 39.