دانشمندان و عالمان، ستارگان درخشان آسمان علم و معرفتاند. در میان این ستارگان، برخى درخشانترند و نور و روشنایى بیشترى دارند و طالبان و شیفتگان بیشترى را به شاهراه معرفت و هدایت رهنمون مىشوند. یکى از این عالمان و فقیهان کمنظیر در عالم تشیع و جهان اسلام، شیخ اعظم، شیخ مرتضى انصارى است؛ دانشمندى بلندمرتبه و فقیهى گرانسنگ و اقیانوسى بىکران از علم که تشنگان طریق معرفت را سیراب مىکرد؛ عالمى عامل و مجاهدى متقى که در زهد و وارستگى، راهنماى اهل سلوک بود و مرجعى بلامنازع در حوزه علمیه نجف اشرف و محققى نکتهسنج و ژرفنگر که با کاوشهاى علمى خویش، تحولات عظیمى را در فقه و اصول رقم زد و مبانى نوینى را در علوم اسلامى بنیان نهاد. شیخ انصارى از عالمانى بود که یاد و نامش هماره الهامبخش شیفتگان و طالبان علوم اسلامى بوده و آثارش رایجترین متون درسى حوزههاى علمیه تشیع بوده است. آوازه دانش وى، مرزهاى حوزههاى علمیه شیعه را در نوردیده و بزرگان دیگر مذاهب اسلامى را به حیرت واداشته و زندگى ساده و بىآلایش وى، در اوج مرجعیت و ریاست شیعه، سلاطین و پادشاهان را شگفتزده کرده است.
این خورشید درخشان فقاهت در روز عید غدیر 1214 ق. در محله مشایخ شهرستان دزفول دیده به جهان گشود.[1] پدرش شیخ محمدامین، یکى از عالمان پرهیزکار دزفول بود و نسب خاندان وى به جابر بن عبدالله انصارى، صحابى معروف پیامبر (صلى الله علیه و آله) مىرسد.[2] مادرش «حنون» دختر شیخ یعقوب، از عالمان همین خاندان و از زنان پرهیزکار عصر خویش بود.[3]
وى پیش از تولد شیخ در خواب دید که امام صادق (علیه السلام) قرآنى به وى هدیه مىدهد. هنگامى که از تعبیر خوابش پرسید، به او مژده دادند که خداوند فرزندى عالِم به او عطا خواهد کرد. از این رو پس تولد شیخ، همواره او را با وضو شیر مىداد.[4] از همان کودکى، آثار نبوغ و بزرگى در چهره شیخ هویدا بود. او ابتدا در مکتبخانه به آموزش قرآن و خواندن و نوشتن پرداخت و سپس براى تکمیل تحصیلات خویش، همراه پدر عازم عتبات عالیات شد.
پس از زیارت کربلا، پدرش او را به حضور سید محمد مجاهد برد که در آن عصر، زعیم و رهبر علمى حوزه کربلا بود. هنگامى که شیخ محمدامین، فرزندش را به سید محمد مجاهد معرفى کرد، سید از دیدن این نوجوان هیجده ساله تعجب کرد؛ زیرا فکر نمىکرد که وى بتواند از حوزه درس وى بهرهاى ببرد. از این رو، براى آزمایش این طلبه جوان، پرسید: شنیدهام شیخ حسین در دزفول نماز جمعه مىخواند و حال آنکه نماز جمعه در زمان غیبت جایز نیست؟»؛ شیخ مرتضى پاسخ داد: مگر در وجوب نماز جمعه تردیدى وجود دارد؟! سپس دوازده دلیل بر وجوب نماز جمعه اقامه کرد؛ به طورى که سید و حاضرین در مجلس از این استدلالها قانع شدند؛ امّا پس از آن وى تمام دلایل خود را با دلایل دیگرى پاسخ گفت؛ به طورى که باعث حیرت و شگفتى سید شد. سید محمد مجاهد که به نبوغ و استعداد شگرف شیخ انصارى پى برده بود، از شیخ محمدامین خواست که اجازه دهد فرزندش براى تحصیل در کربلا بماند.
شیخ انصارى حدود چهار سال از محضر دو فقیه بزرگ حوزه کربلا، یعنى سید محمد مجاهد و شریف العلماء بهره برد و سپس همراه عدهاى از مردم دزفول که براى زیارت به کربلا رفته بودند، به دزفول بازگشت.[5] شوق به تحصیل علوم اسلامى و علاقه به نجف و کربلا موجب شد که شیخ دیگربار قصد سفر به عتبات کند. از این رو، پس از یک سال توقف در دزفول، در سال 1237 ق دوباره به کربلا مهاجرت کرد و بار دیگر در درس شریفالعلماء شرکت کرد. ایشان حدود یک سال بعد به نجف رفت و در درس شیخ موسى، فرزند شیخ جعفر کاشف الغطا حاضر شد و پس از حدود یک سال توقف در نجف، بار دیگر به دزفول بازگشت. وى که در این هنگام 25 سال داشت، با دختر شیخ حسین انصارى، استاد دوره سطح خود ازدواج کرد.[6]
سفرهاى علمى شیخ در ایران
شیخ پس از بازگشت از نجف، مجتهدى فاضل بود؛ امّا براى بهرهمندى از علم و دانش فضلاى حوزههاى علمیه ایران، بار سفر بست و در اولین گام، ابتدا به قصد زیارت امام رضا (علیه السلام) به سوى مشهد حرکت کرد. در این سفر، هر جا عالم و دانشمندى مىدید، به حضورش مىرسید، تا از دانش وى بهرهاى نصیبش شود. وى هدفش را از این مسافرتها چنین بیان مىکرد:
آنچه را از علماى عراق باید ببینم، دیدهام و مایلم در این سفر اگر از علماى ساکن ایران شخصیتهایى یافت شود که ممکن باشد مورد استفاده قرار گیرد، آنها را نیز ملاقات کرده و از ایشان بهرهمند گردم.[7]
مادر شیخ که سالها دورى فرزندش را تحمل کرده بود، این بار از مسافرت شیخ ناراضى بود. شیخ با مادر گفتوگو کرد و سرانجام قرار شد که استخاره کنند تا قرآن میان آنان داورى کند. شیخ قرآن را برداشت و با نیت مادر آن را گشود و این آیه پاسخ این استخاره بود:
(وَ لا تَخافِی وَ لا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْکِ وَ جاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ)؛[8] و نترس و غمگین مباش که ما او را به تو بازمىگردانیم و او را از رسولان قرار مىدهیم.
این آیه که خطاب به مادر حضرت موسى (علیه السلام) و درباره به دریا افکندن فرزندش بود، موجب تسکین مادر شیخ شد و او به مسافرت شیخ راضى گشت. سپس شیخ براى به همراه بردن برادرش، شیخ منصور نیز استخاره کرد و پاسخ آن آیه (سَنَشُدُّ عَضُدَکَ بِأَخِیکَ)[9] بود.[10]
شیخ در این سفرهاى علمى، ابتدا در شهر بروجرد و در مدرسه شیخ اسدالله بروجردى توقف کرد. شیخ اسدالله که خود از عالمان بزرگ بروجرد بود، از شیخ خواست تا تدریس فرزندانش را بر عهده گیرد. شیخ در پاسخ گفت: صبر کنید تا آنان علم بیشترى کسب کنند تا بهتر بتوانم برایشان مفید باشم. شیخ در این مدت در درس اصول شیخ اسدالله شرکت کرد و هنگام بحث به یکى از مطالب وى اشکال کرد. شیخ اسدالله پرسید: آیا شما از آراى علماى اصول آگاهى دارید؟ شیخ به برادرش شیخ منصور گفت: تقریراتى را که در تدریس معالم الاصول نوشتهاى خدمت شیخ اسدالله بده. شیخ اسداله پس از خواندن آن تقریرات، به مراتب علمى و فضل و دانش شیخ پى برد و از وى عذرخواهى کرد و از او خواست که مدت بیشترى در بروجرد بماند؛[11] امّا شیخ نپذیرفت و به سفر خود ادامه داد.
شیخ انصارى از بروجرد به اصفهان رفت تا از خرمن دانش عالمان اصفهان نیز خوشهاى برچیند. از این رو، براى شناخت عالمان آن شهر و کسب فیض از آنان، در درس آیت الله سید محمدباقر رشتى (شفتى) معروف به «حجة الاسلام» حاضر شد، که در آن عصر، ریاست حوزه علمیه اصفهان را بر عهده داشت و در امور اجتماعى و اختلافات نیز محل مراجعه مردم بود و حدود شرعى را جارى مىکرد.
روزى سید محمدباقر شفتى مسئلهاى را که چند روز پیش مطرح کرده بود، دوباره بیان کرد و منتظر پاسخ شاگردان شد. در این هنگام شیخ انصارى پاسخ مسئله را براى یکى از طلابى که در کنارش نشسته بود، بیان کرد و خودش از مجلس درس خارج شد. هنگامى که آن طلبه پاسخ را براى استاد بیان کرد، استاد گفت: «این پاسخ از تو نیست؛ یا آن را حضرت ولى عصر (عج) به تو تلقین کرده یا شیخ مرتضى آن را به تو یاد داده است.» آن طلبه گفت: عالمى ناشناس که در کنار من نشسته بود، این پاسخ را به من یاد داد و خودش از مجلس خارج شد. سید رشتى فهمید که شیخ انصارى به اصفهان آمده است؛ از این رو چند نفر از طلاب را به جستوجوى او فرستاد. آنان شیخ انصارى را در کاروانسرایى یافتند و به وى گفتند: حجة الاسلام سید محمدباقر رشتى مىخواهد خدمت شما برسد. شیخ گفت: من خودم خدمت حجةالاسلام خواهم رسید و به عزم دیدار سید به راه افتاد و در بین راه سید را ملاقات کرد که با جمعى از شاگردانش به طرف محل سکونت او مىآمدند. سید مقدم شیخ را گرامى داشته، وى را به خانه برد و احترام فراوان به ایشان نهاد. شیخ انصارى یک هفته میهمان سید بود و در درس او شرکت مىکرد. سید از وى خواست که براى سکونت در اصفهان بماند؛ امّا شیخ نپذیرفت و از اصفهان خارج شد.[12]
آوازه فضل و دانش ملا احمد نراقى، یکى از نامآوران و فضلاى عصر شیخ انصارى، موجب شد که شیخ براى بهرهمندى از دانش و کمالات وى راهى کاشان شود. ایشان سه یا چهار سال در کاشان ماند و از محضر آیت الله ملا احمد نراقى بهره برد. تحصیل، تدریس و تألیف در محضر فقیه کاشان، موجب شد که وى یکى از برجستهترین و فاضلترین شاگردان حوزه درس نراقى شود؛ به گونهاى که وى در مقام تجلیل از مقام علمى شیخ فرمود: «من پیر، ناتوان و مریضم و شما به شیخ انصارى مراجعه کنید و از او کسب فیض کنید.»[13] وى همچنین فرمود: «در مسافرتهاى مختلف، بیش از پنجاه مجتهد مسلم دیدم؛ امّا هیچ یک از ایشان مانند شیخ مرتضى نبودند».
آرى، شیخ در حالى که بیش از سى سال نداشت، جانشین شخصیت ارزندهاى چون نراقى در تدریس فقه و اصول گردید. گرچه نراقى به شیخ اجازه و تصدیق اجتهاد داد، امّا خودش درباره شیخ انصارى مىگفت: «استفادهاى که من از این جوان بردم، بسیار بیشتر از بهرهاى است که او از من برده است».
شیخ انصارى در ادامه سفرهاى خویش، به تهران و مشهد سفر کرد و حدود شش ماه در جوار بارگاه ملکوتى امام رضا (علیه السلام) توقف کرد و به کسب فضایل معنوى پرداخت. مسافرتهاى علمى شیخ انصارى حدود پنج سال به طول انجامید. وى از این مسافرتها بهرههاى علمى و اخلاقى فراوانى کسب کرد و از نظر علمى و اخلاقى به تکامل رسید و سپس بار دیگر به دزفول بازگشت. در دزفول شیخ مورد توجه طلاب و عالمان این شهر قرار گرفت و از سال 1245 تا 1249 قمرى به تدریس و تعلیم طلاب مشغول شد. در همین سالها بود که پدرش، شیخ محمدامین رحلت کرد.[14]
مهاجرت به نجف
شیخ انصارى پس از درگذشت پدر، در سال 1249 ق بار دیگر به عتبات مهاجرت کرد. وى ابتدا به کربلا و سپس به نجف رفت. شیخ در این هنگام با اینکه مجتهدى مطلق و فاضل بود، امّا براى احترام به خاندان بزرگ کاشفالغطاء در درس شیخ على، فرزند شیخ جعفر کاشفالغطاء شرکت مىکرد.[15] روزى شیخ على به شیخ جعفر شوشترى فرمود: «تو گمان مدار که شیخ مرتضى براى استفاده بردن در مجلس ما حاضر مىشود؛ بلکه شنیده در خانوادههاى علمى، تحقیقاتى هست که او براى به دست آوردن آنها در این محضر حاضر مىشود؛ وگرنه او دیگر حتیاجى به خواندن درس ندارد».[16]
پس رحلت شیخ على کاشفالغطاء، شیخ به تدریس پرداخت. وى در آغاز تدریس در نجف، شهرت چندانى نداشت و عدهاى اندک از طلاب در درس وى شرکت مىکردند. در آن زمان آیت الله سید حسین کوه کمرى در مسجدى براى جمع کثیرى از طلاب تدریس مىکرد. روزى سید حسین کوه کمرى زودتر از وقت تدریس به مسجد آمد. در این هنگام شیخى را دید که در گوشهاى از مسجد براى چند نفر از طلاب تدریس مىکند. سید به سخنان وى گوش کرد و دریافت که وى بسیار محققانه و مستدل تدریس مىکند. روز دیگر سید زودتر به محل تدریس آمد و با دقت به بحث شیخ توجه کرد. بیان مستدل و روان شیخ و تسلط وى بر مبانى فقهى و اصولى، سید را به حیرت واداشت. آیت الله کوه کمرى که از پارسایى و فضایل اخلاقى فراوانى بهرهمند بود، از آن پس به شاگردانش فرمود: این شیخ براى تدریس از من شایستهتر و عالمتر است و خود و شاگردانش در درس شیخ شرکت کردند و از این زمان، شیخ به فضل و دانش مشهور شد و مورد توجه طلاب قرار گرفت.[17]
مرجعیت و رهبرى
پس از تأیید و اقرار به افضل و اعلم بودن شیخ انصارى توسط آیتالله سید حسین کوه کمرى و شرکت در درس او، به تدریج شیخ مورد توجه طلاب و علما قرار گرفت و بیش از گذشته در حوزه علمیه نجف شناخته شد. هنگامى که آیتالله محمدحسن نجفى (صاحب جواهر) مرجع و زعیم حوزه نجف در آخرین روزهاى حیاتش در بستر بیمارى آرمیده بود، شاگردان و عالمان و بزرگان شیعه بر سر بالین وى گرد آمدند تا نظر آن عالم بزرگوار را درباره ریاست و مرجعیت پس از وى بشنوند. صاحب جواهر نگاهى به اطراف خویش کرد و چون شیخ انصارى را ندید، دستور داد تا وى را حاضر کنند. هنگامى که به جستوجوى شیخ رفتند، وى را در حرم مطهر حضرت على (علیه السلام) یافتند؛ در حالى که مشغول دعا براى سلامتى و شفاى صاحب جواهر بود. چون شیخ نزد صاحب جواهر حاضر شد، او دست شیخ را روى قلب خویش گذاشت و گفت: اکنون مرگ براى من گوارا شد. سپس رو به اطرافیان کرد و گفت: مرجع و رئیس حوزه پس از من، ایشان هستند و رو به شیخ نموده، گفت: «اى شیخ! در مسائل فقهى از احتیاطهاى خود کم کن؛ زیرا اسلام شریعتى است که احکام آن بر آسانى و سادگى بنیان نهاده شده است».
شاگردان صاحب جواهر و دیگر عالمان و اطرافیان حاضر در مجلس شیخ را به زعامت و مرجعیت پذیرفتند، امّا شیخ از پذیرش این مسئولیت خوددارى کرد و در نامهاى براى سعیدالعلماى مازندرانى نوشت: «هنگامى که من و شما در کربلا نزد شریف العلما تحصیل مىکردیم، شما از نظر درس و تحصیل بر من برترى داشتید و اکنون شایسته است که به نجف بیایید و ریاست حوزه را عهدهدار شوید». سعیدالعلما در پاسخ شیخ نوشت: «من مدتى است که به امور درسى اشتغال ندارم و شما که همواره به تدریس و مباحثه مشغولید، براى تصدى این مسئولیت، سزاوارترید».
شیخ پس از دریافت پاسخ سعیدالعلما به منبر رفت و براى جمع کثیرى از فقها، طلاب و مردم، سخنانى در اثبات تقلید اعلم بیان کرد. دلایل شیخ چنان متقن، قوى و مستدل بود که حتى مخالفین نیز به اعملیت وى اذعان کردند. شیخ سپس به حرم مطهر حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام) رفت و در آنجا از خداوند خواست تا در امر خطیر ریاست و مرجعیت، وى را از لغزشهاى مختلف حفظ کند.
شیخ انصارى از سال 1266 ق تا هنگام وفات (1281 ق.) مرجعیت شیعیان و ریاست حوزه علمیه نجف را عهدهدار بود. وى نخستین فقیهى بود که یگانه مرجع تقلید شیعیان جهان گردید.[18] ایشان پس از مرجعیت و ریاست، بیش از گذشته در امور خویش احتیاط مىکرد. از این رو، با وجود تسلط کامل بر مبانى فقه و اصول و با آن توان علمى کمنظیر، هنگام تدریس به سخنان و اشکالات پایینترین شاگردانش از نظر علمى نیز توجه مىکرد. خود شیخ در این باره فرموده است:
من در ایام تحصیل در خدمت شریفالعلما و حاج ملا احمد نراقى و شیخ على کاشفالغطاء به نوعى بر ذهن و ادراک و حافظه خود مغرور بودم که هرگاه در مطلبى تعمق مىکردم و چیزى را درک مىکردم، اگر برخلاف آن را از استادان خود مىشنیدم، توجهى به آن نمىکردم و به بقیه بیانات ایشان هم گوش نمىدادم؛ ولى اکنون به نحوى شدهام که هرگاه کمترین شاگردانم سخنى بگوید، گوش مىدهم تا مطلبش تمام شود؛ زیرا تجربه کردهام و بعضى از افکار خود را به واسطه سخن یکى از شاگردان مبتدى، باطل دیدم.[19]
شیخ انصارى در گفتار دانشمندان
شیخ انصارى سرآمد عالمان و فقیهان شیعه و یکى از کاملترین آنان است. قوت استدلال، نبوغ علمى، خلاقیت و ابتکار و مراتب فضل و دانش وى مورد اذعان جمع کثیرى از بزرگان معاصر وى و متأخر از اوست. مؤلف کتاب «علماء معاصرین» مىنویسد: «بعد از وفات صاحب جواهر، چهارصد مجتهد مسلّم اعلمیت شیخ انصارى را تصدیق کردند».[20]
میرزا حبیبالله رشتى هنگامى که در درس صاحب جواهر شرکت مىکرد، اشکالى به نظرش رسید و آن را مطرح کرد؛ امّا پاسخ قانعکنندهاى نیافت. وى سپس این اشکال را با شیخ انصارى در میان گذاشت. شیخ در پاسخ او فرق حکومت و ورود را بیان کرد. میرزا حبیبالله از این اصطلاحات در شگفت شد. شیخ که به تحیّر او پى برده بود، گفت: براى حل این اشکال باید حداقل دو ماه در درس من حاضر شوى. میرزا حبیبالله در درس شیخ شرکت کرد و او را دریایى از علم و دانش یافت. از این رو با آن که قصد مسافرت به ایران را داشت، از تصمیم خود منصرف شد و در نجف ماند تا از محضر شیخ بهره ببرد. وى درباره شیخ گفته است: «شیخ انصارى کسى است که در علم و عمل در مرتبه پس از معصوم قرار دارد».[21]
آقارضى شیرازى یکى از نوادههاى میرزاى شیرازى مىگوید:
وقتى میرزا شیرازى مسئلهاى را مطرح مىکرد و در آن برخلاف شیخ انصارى نظر مىداد، پس از مدتى از نظرش عدول مىکرد و خطاب به شاگردانش مىگفت: نمىشود از مطالب شیخ عدول کرد. شما شیخ را درک نکردید و سر و کارتان با کتابهاى شیخ است. ما حیات شیخ را هم درک کردیم و مىدانیم شیخ کسى نیست که بتوان به راحتى از نظرش گذشت. شیخ عبدالکریم حائرى نیز در درس خود به شیخ انصارى اشکالاتى وارد کرد و سالها بعد از آنها عدول کرده، گفت: وقتى ما دندان عقل درنیاورده بودیم، به شیخ اشکال مىکردیم و حالا متوجه مىشویم که این اشکالات درست نیست.[22]
شیخ على کاشفالغطاء که از استادان شیخ بود، گفته است: «شنیدن هر چیزى، بزرگتر از دیدن آن است؛ مگر شیخ مرتضى که دیدنش بیش از شنیدن آن است».[23]
میرزاى شیرازى مىگوید: «از شروع غیبت کبرى تاکنون، هیچ یک از علما به جامعیت شیخ در علم و زهد و ریاست نبوده است».[24]
میرزا محمدحسن آشتیانى گفته است: «اگر اجتهاد آن است که شیخ داشت، من و امثال من- خیلىها- به آن درجه نرسیدهاند».
سید عبدالهادى شیرازى مىگوید: «بعید است دیگر کسى مانند شیخ انصارى یافت شود و کتابى چون مکاسب و رسائل تألیف کند».[25]
میرزا حسین نورى در خاتمه «مستدرک الوسائل» درباره شیخ نوشته است:
شیخ انصارى کسى است که اسلام و امت اسلامى را با علم، تحقیق، دقت نظر، زهد، پارسایى، عبادت و کیاست خود به گونهاى یارى کرد که پیشینیان به آن درجه نرسیدهاند و پس از آن هم نخواهند رسید.[26]
ملاعلى کنى یکى از عالمان معاصر شیخ انصارى و از علماى مبارزى است که رهبرى مردم را در مبارزه براى لغو امتیاز قرارداد ننگین رویتر بر عهده داشت. وى با آنکه در تهران مرجع تقلید مردم بود، امّا از مطرح شدن مرجعیت خویش در مقام شیخ خوددارى مىکرد و در پاسخ افرادى که از علت گوشهنشینى و خوددارى وى از مرجعیت عام شیعیان سؤال مىکردند، فرمود: «زهد مرتضى، على را خانهنشین کرده است». او با این سخن، تصریح کرد که شیخ انصارى به علّت زهد و پارسایى فراوان، شایستگى بیشترى براى مرجعیت عام شیعیان دارد.[27]
ویژگىهاى اخلاقى و عرفانى شیخ
شیخ انصارى چه در هنگام تحصیل و جوانى و چه در هنگام مرجعیت بسیار ساده و زاهدانه مىزیست. وى از امکانات زندگى به اندازه ضرورت استفاده مىکرد و از تجمل، اسراف و زندگى اشرافى به شدت پرهیز مىکرد. هنگام تحصیل، شیخ از همحجرهاى خود خواست تا مقدارى نان تهیه کند. هنگامى که آن طلبه از خرید بازگشت، مقدارى حلوا نیز همراه آورد. شیخ از وى پرسید: این حلوا را چگونه خریدى؟ او گفت حلوا را قرض گرفتم تا مجبور نباشیم نان خالى بخوریم. شیخ از خوردن نان خوددارى کرد و گفت: «من یقین ندارم تا اداى این قرض زنده باشم».[28]
نماینده دولت انگلستان در بغداد، حدود دو سال بود که مىخواست به خدمت شیخ برسد و موفق نمىشد. یک بار هنگامى که شیخ عازم زیارت قبر سلمان بود، او را دید و گفت: «سوگند به خدا او عیسى بن مریم یا نایب خاص اوست!».[29]
سید محمدحسن جزایرى از سید جعفر ثابتى نقل مىکند: روزى مردى خدمت شیخ آمد و تقاضاى کمک کرد. شیخ به او گفت: فلان مبلغ پولى را که در فلان مکان پنهان کردى، به مصرف برسان و اگرباز نیاز داشتى به من مراجعه کن.[30]
شیخ انصارى صله رحم به جاى مىآورد و از خویشان و بستگان خود دلجویى و در حد ممکن به آنها کمک مىکرد. آقا سید محمدطاهر شفیعى دزفولى مىگوید: مادرم که از خاندان انصارى بود، گفت: شبى پس از فراغت از نماز شب، میل به خوراک ماهى پیدا کردم و با خود گفتم اگر وسیلهاى فراهم مىشد، خوراک ماهى تهیه مىکردم. صبح مشغول تعقیبات بودم که درب خانه به صدا درآمد. در را باز کردم و شیخ انصارى وارد منزل شد و پس از احوالپرسى و گفتوگو، مقدارى پول زیر سجاده گذاشت و بعد گفت: به ملا رحمة الله (خادم منزل شیخ) گفتهام که مقدارى ماهى بخرد و براى شما بیاورد و پس از آن، خادم ایشان براى ما ماهى آورد. من از این موضوع در شگفت شدم؛ زیرا این موضوع فقط به ذهن من خطور کرد و کسى از آن اطلاعى نداشت.[31]
شیخ بسیار متقى بود و نسبت به عالمان و فقیهان کمال احترام را به جاى مىآورد. یکى از درباریان معاصر شیخ خدمت شیخ انصارى رفت و ضمن تجلیل از زهد و سادهزیستى وى از نحوه زندگى ملا على کنى انتقاد کرد و گفت: او اشرافى زندگى مىکند و با شما تفاوت دارد. شیخ بسیار ناراحت شد و به او گفت: «باید از این سخن خود استغفار کنى. بین من و او تفاوت بسیار است. من ارتباطم با طلبههاست و اگر بخواهم مرفه زندگى کنم، طلبهها هم به فکر زندگى مرفه مىافتند و به درس علاقه نشان نمىدهند و من باید همسطح آنها باشم؛ ولى حاج ملا على کنى سر و کارش با سلاطین و اشراف است. او باید هم آنگونه زندگى کند و اگر او مثل من باشد، مورد اشکال واقع مىشود و شما باید از این جسارتى که نسبت به یک شخصیت عظیمالشأن کردى، استغفار کنى».[32]
شیخ از نظر زندگى مادى بسیار ساده بود و زاهدانه زندگى مىکرد و با آن همه ثروت که به دستش مىرسید، در سطح پاینترین طلبهها زندگى مىکرد. او براى خرید مایحتاج خود و خانوادهاش دستور مىداد تا از ارزانترین چیزها استفاده شود و این صفت شیخ در اطرافیان او هم مؤثر بود. وفایى شاعر مىگوید: در حرم امام رضا (علیه السلام) به آن حضرت متوسل شدم تا یک مرشد معنوى به من ارائه دهد تا با ارشاد وى هدایت شوم. در حالت خاصى به من الهام شد که مرشد تو در نجف است. با خود فکر کردم که او یکى از صوفیان بکتاشى است که در نجف است. به نجف رفتم؛ سپس غسل کرده، به حرم رفتم تا بعد از زیارت به جستوجوى آن مرشد بکتاشى بروم. هنگامى که از جلوى منزل سید على شوشترى عبور مىکردم، ناگاه در باز شد و خادم سید جلو آمد و به من گفت: آقا با شما کار دارد. وقتى وارد خانه شدم، آقا سید على گفت: مرشد تو شیخ انصارى است.
آقا سید على شوشترى مربى اخلاق شیخ بود و در درس شیخ هم شرکت مىکرد. او هنگامى که جسد شیخ را در قبر گذاشت، گفت: «افسوس که از این عالم رفتى و هیچ کس را قابل تحمل اسرار ندانستى و آنها را با خود بردى!».[33]
روزى شیخ انصارى و سید على شوشترى در راه نجف و کربلا سوار قایق بودند. مرد عربى نسبت به شیخ جسارت مىکرد و در کنار قایق به شیخ فشار وارد مىآورد. آقا سید على که متوجه جسارت این شخص نسبت به شیخ شده بود، از شیخ خواست تا چیزى در پاسخ این مرد بگوید: امّا شیخ ساکت بود و چیزى نمىگفت و آن شخص نیز به اهانت خود ادامه مىداد. نزدیک مقصد، ناگهان آن مرد سیاه شد و از دنیا رفت. آقا سید على مىگوید به شیخ عرض کردم: من از همین مىترسیدم و از شما خواستم که جوابى به او بدهید تا از گناه او کاسته شود و به این مجازات مبتلا نگردد.[34]
شاگردان شیخ
نبوغ علمى و تسلط شیخ بر مبانى فقه و اصول شیعه و خلاقیت و ابتکار او در ارائه روشهاى بدیع اصولى موجب شد تا مجلس درس شیخ کانون اجتماع طالبان علوم اسلامى شود و هزاران طلبه از مجلس درس شیخ بهرهمند شوند. میرزا محمد همدانى یکى از شاگردان شیخ مىنویسد: گمان مىکنم که در مجلس درس او سههزار نفر یا بیشتر شرکت مىکردند. بیان شیوا و مستدل شیخ و توان فقهى و اصولى او به گونهاى بود که توانست حدود دویست مجتهد را به حوزههاى علمیه تحویل دهد.[35]
نام بردن از تمام شاگردان شیخ مجالى دیگر مىطلبد و در اینجا فقط به نام برخى از آنان اشاره مىکنیم:
آخوند ملا محمدکاظم خراسانى؛ میرزا محمدحسن شیرازى؛ میرزا حبیبالله رشتى؛ شیخ محمدحسن آشتیانى؛ شیخ جعفر شوشترى؛ ملا حسینقلى همدانى؛ شیخ حسن نجمآبادى؛ سید محمدتقى شهرستانى؛ سید جمالالدین اسدآبادى؛ میرزا حسین خلیلى تهرانى؛ میرزا حسین نورى؛ شیخ قربانعلى زنجانى؛ سید على شوشترى؛ میرزا ابوالقاسم کلانتر؛ سید حسین کوه کمرى؛ شیخ محمدحسن مامقانى؛ شیخ ابراهیم خوئینى؛ میرزا ابراهیم خوئى؛ شیخ محمدحسین کاظمى؛ شیخ محمدطه نجف.
میراثهاى ماندگار
شیخ انصارى علاوه بر امور مرجعیت و رسیدگى به محرومین، تدریس فقه و اصول و تربیت طلاب، آثار علمى ارزشمندى تألیف کرد؛ آثارى که همواره مدار و محور دروس حوزههاى علمیه بوده است. رسائل و مکاسب شیخ از مهمترین و اصلىترین کتابهاى درسى حوزههاى علمیهاند و عالمان و فقیهان بسیارى بر آنها حاشیه نوشتهاند. آثار شیخ عبارتند از:
رحلت شیخ
شیخ انصارى پس از سالها تحصیل، تدریس، تألیف و هدایت و رهبرى جامعه شیعیان، سرانجام در شب هیجدهم جمادىالثانى 1281 ق. در 67 سالگى از این جهان رخت بربست و روحش به عالم ملکوت پرواز کرد. مردى که با تلاش و کوشش بىوقفهْ خویش تحولى عظیم در فقه و اصول ایجاد کرد و فقیهان و عالمان بسیارى را تربیت نمود، از این جهان رحلت کرد و جهان تشیع را سوگوار ساخت. شیخ انصارى
[1] . کنگره شیخ اعظم انصارى، مرتضى انصارى، زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، چ اول، قم 1373، ص 77.
[2] . همان، ص 8.
[3] . همان، ص 78.
[4] . همان، ص 77.
[5] . همان، ص 83 و 84.
[6] . ضیاءالدین سبط الشیخ، زندگىنامة استاد الفقهاء شیخ انصارى، کنگرة شیخ اعظم انصارى، چ دوم، قم 1378، ص 85.
[7] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 86.
[8] . قصص، آیه 7.
[9] . همان، آیه 35.
[10] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 87.
[11] . زندگىنامة استاد الفقهاء شیخ انصارى، ص 97.
[12] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 90.
[13] . زندگىنامة استاد الفقهاء شیخ انصارى، ص 98.
[14] . همان، ص 99- 100.
[15] . همان، ص 103.
[16] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 94.
[17] . سید یوسف مدنى، مقام علمى اخلاقى شیخ اعظم انصارى، کنگرة شیخ اعظم انصارى، 1373 ش.
[18] . زندگىنامة استاد الفقهاء، شیخ انصارى، ص 109.
[19] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 109.
[20] . همان، ص 97.
[21] . همان، ص 98.
[22] . سید موسى شبیرى زنجانى، ابعاد شخصیت شیخ انصارى، کنگرة شیخ انصارى، 1373، ص 610.
[23] . مقام علمى اخلاقى شیخ اعظم انصارى، ص 9.
[24] . همان.
[25] . محمدجواد طبسى، الشیخ الانصارى من خلال آراء الفقهاء و العظماء و المؤلفین، کنگرة شیخ اعظم انصارى، 1373، ص 18.
[26] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 98.
[27] . محمدباقر پورامینى، ملا على کنى، مرزبان دین، مؤسسه فرهنگى دارالحدیث، 1379، ص 68- 69.
[28] . سید عباس حسینى کاشانى، نابغه بزرگ اسلام، کنگره شیخ انصارى، 1373، ص 12.
[29] . سید محمدعلى موسوى جزایرى، ویژگىهاى شیخ اعظم انصارى، کنگره شیخ انصارى، 1373، ص 18؛ زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 109.
[30] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 126.
[31] . همان، ص 124- 125.
[32] . همان، ص 489- 490.
[33] . ابعاد شخصیت شیخ انصارى، ص 16.
[34] . همان، ص 17- 18.
[35] . زندگانى و شخصیت شیخ انصارى، ص 202.
[36] . همان، ص 161- 164.
