چکیده‏
در فرهنگ اسلامى، عدد «چهل» یکى از اعدادى است که در آیین‏هاى مذهبى، بسیار بر آن تأکید شده؛ ازجمله مراسم چهلمین روز فوت درگذشتگان که به آن «اربعین» مى‏گویند.
یکى از مهم‏ترین مراسم اربعین در فرهنگ شیعى، اربعین سیدالشهدا (ع) است که از دیرباز، بستر چالش‏هاى فراوان میان دانشمندان و پژوهشگران شیعه قرار گرفته و آثار ارزشمندى درباره نخستین اربعین امام حسین (ع) به رشته تحریر درآمده است.
اکنون نیز مراسم عزادارى اربعین حسینى در کربلاى معلا، هر سال باشکوه‏تر از سال پیش برگزار مى‏شود و همه‏ساله میلیون‏ها عاشق سیدالشهدا (ع) از سراسر جهان براى برگزارى این آیین مذهبى به کربلا سفر مى‏کنند.
این نوشتار، 111 اثر ارزشمند را که درباره اربعین نگاشته شده در قالب 53 کتاب، 57 مقاله و یک پایان‏نامه تقدیم پژوهشگران و عاشقان اهل‏بیت مى‏کند.
واژگان کلیدى: اربعین، امام حسین (ع)، مأخذشناسى، کربلا.
مقدمه‏
اربعین امام حسین (ع) در فرهنگ شیعى جایگاهى بسیار والا و ارزشمندى دارد؛ چون یک بار دیگر خاطرات و حوادث روز عاشورا در این روز زنده شده و نقطه عطفى در تاریخ اسلام و تشیع گردیده است. واژه «اربعین» مبناى فرهنگى نیز دارد؛ یعنى در فرهنگ اسلامى، در مناسبت‏هاى مختلف بر عدد 40 بسیار تأکید و سفارش شده است. یکى از این مناسبت‏ها زیارت اربعین امام حسین (ع) است که اهمیت عدد چهل را در فرهنگ اسلامى و معارف شیعى نشان مى‏دهد. دو مناسبت در این روز وجود دارد: یکى آمدن جابر بن عبدالله انصارى براى زیارت امام حسین (ع) از مدینه به کربلا در بیستم صفر سال 61 هجرى و بنابر قول مشهور، رسیدن اهل بیت (علیهم السلام) در این روز به کربلا، و دیگرى تعلیم حدیثى از امام صادق (ع) به صفوان بن مهران جمّال، براى زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین است.
این نوشتار، گزارشى از تألیفات پژوهشگران ارجمند درباره این موضوع است. در این مأخذشناسى کوشیده‏ایم تا تمام آثارى که درباره اربعین و زیارت اربعین به صورت کتاب، مقاله و یا پایان‏نامه منتشر شده را معرفى کنیم. البته این گزارش، تنها به ذکر اطلاعات مأخذشناسى آثار بسنده کرده و پروژه‏اى در زمینه کتاب‏شناسى توصیفى اربعین در گروه تاریخ پژوهشکده حج و زیارت در دست اجراست.
الف) کتاب‏ها

آه از غروب فراق: نجواى خاموش جابر با مولایش حسین (ع). سعید مقدس، تهران، مکیال، 1381، 64 ص.
اربعین. رسول جعفریان، تهیه شده در معاونت امور فرهنگى، مدیریت آموزش، تهران، نشر مشعر، 1390، 33 ص.
الاربعین الحسینیة. محمد اشراقى (معروف به ارباب)، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه، انتشارات اسوه، 1379، 350 ص.
اربعین امام حسین (ع). حسن نمازى شاهرودى، تهران، دانشوران، 1378، 16 ص.
اربعین حسینى: پژوهشى در بازگشت اهل بیت (علیهم السلام) از شام به کربلا. محمدامین پورامینى، با مقدمه آیت‏الله معرفت، قم، حسینین (ع)، 1382، 124 ص.
اربعین در فرهنگ اسلامى. تهیه و تنطیم و ترجمه رضا تقوى دامغانى، تهران، سازمان تبلیغات اسلامى، مرکز چاپ و نشر، 1368.
اربعین در فرهنگ شیعه. محمدمحسن حسینى طهرانى، قم، عرش اندیشه، 1426 ق/ 1384، 117 ص؛ قم، مکتب وحى، 1432 ق/ 1390، 117 ص.
اربعین سید شهیدان کربلا. اصغر محمدى همدانى، تهران، گلزار کتاب، 1386، 81 ص.
الاربعین فى التراث الشیعى. محمدمحسن حسینى طهرانى، بیروت، دارالمحجة البیضاء؛ تهران، مکتب وحى، 1431 ق، 151 ص.
اربعین و چهل درس از کاروان آزادى‏آفرین کربلا. مرتضى مهدوى یگانه، تهران، جمهورى، 1387، 123 ص.
اربعینیة الامام الحسین علیه‏السلام فى وجدان الاسلام. عدنان عبدالنبى البلداوى، بغداد، 2009 م، 23 ص.
از عاشورا تا اربعین. محمد سرخوش، بوشهر، انتشارات بوشهر، 1388، 131 ص.
از کربلا تا مدینه محرق القلوب. احمد بحرینى دشتى، اقتباس از کتاب محرق القلوب مهدى نراقى، قم، مؤسسه انتشارات عصر ظهور، 1384، 352 ص.
با خاندان وحى: از عاشورا تا اربعین. حشمت‏الله قنبرى همدانى، تهران، امیرکبیر، 1379، 173 ص.
تحقیق درباره اول اربعین حضرت سیدالشهداء (ع). محمدعلى قاضى طباطبائى، قم، بنیاد علمى و فرهنگى شهید آیت‏الله قاضى طباطبائى، 1368، 963 ص؛ تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات، 1383، 488 ص.
ثارالله خون حسین (ع) در رگ‏هاى اسلام (به ضمیمه تحقیقى درباره اربعین حسینى). حسین عندلیب همدانى، قم، مسجد مقدس جمکران، 1392، 519 ص.
چله وصل (اسرار اربعین). سیدعلیرضا موسوى، اصفهان، انتشارات ذکرى‏القلوبة 1393، 110 ص.
چهل روز عاشقانه. محمدرضا سنگرى، تهران، کانون پرورش فکرى کودکان و نوجوانان، 1381، 143 ص.
الخبر الیقین فى رجوع السبایا لزیارة الاربعین: تاریخیا و فقهیا. حسن البدوى، بیروت، دار الولاء، 295 ص.
خطوات المتقین فى ثمار زیارة الاربعین. هادى الشیخ طه، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، 1431 ق، 30 ص.
درسنامه اربعین. مجید جعفرپور، قم، بیت‏الاحزان، 1390، 256 ص.
دیوان اربعین الامام‏الحسین (ع). ام‏سرور، قم، انتشارات حضرت عباس (ع)، 1432 ق/ 1390، 200 ص.
راز بکاء: مصائب حضرت زینب (علیها السلام) از واقعه کربلا تا اربعین. مقصود باقرى، تبریز، سالار، 1379، 224 ص.
رسم دلدادگى: روایتى ادبى از اربعین حسینى از نگاه جابر بن عبدالله انصارى. علیرضا مرتضوى، تهران، ستاد عالى هماهنگى و نظارت بر کانون‏هاى فرهنگى و هنرى مساجد، 1390، 40 ص.
ریاض العارفین فى زیارة الاربعین. عادل علوى، قم، مؤسسه اسلامى تبلیغ و ارشاد، 1431 ق/ 1389، 150 ص.
زیارت اربعین: آینه عرفان و آیت ایمان. با تبیانى از محمدحسن احمدى فقیه، قم، دارالتفسیر، 1423 ق/ 1381؛ قم، آیات بینات، 1430 ق، 48 ص.
زیارة الاربعین: دراسة موضوعیة فى اثبات مشروعیتها. کمال زهر، بیروت، امجاد، 1422 ق، 70 ص.
زیارت در اربعین: فضیلت زیارت اربعین حسینى در کربلا. محمدعلى نورانى یگانه قمى، قم، اثر قلم، 1392، 87 ص.
زینب (علیها السلام) در حساس‏ترین و درخشان‏ترین دوران زندگى خود؛ از عاشورا تا اربعین. بدرالدین نصیرى، به‏کوشش اسدالله مرادى بروجردى، کاشان، حسینیه آیت‏الله امامت کاشانى، مجمع متوسلین به آل‏محمد (ص)، 1383، 349 ص.
سریر اشک: ماتم‏نامه حسینى از محرم تا اربعین. به کوشش محمد (عارف) موسوى‏نژاد، با مقدمه‏اى از صادق حسینى اشکورى، قم، مجمع ذخائر اسلامى، 1387/ 1430 ق، 182 ص.
شرح زیاة الاربعین للامام الحسین (ع). السید حسون البطاط، بیروت، الفیحاء، 2013 م.
شرح زیارت اربعین سالار شهیدان همراه با زیارت عاشورا، دعاى توسل، دعاى عهد و دعاى فرج. یدالله زمانى گندمانى، قم، چلچراغ، 1390، 128 ص.
شعر اربعین. دفتر تحقیق و پژوهش بنیاد شهید انقلاب اسلامى، زیر نظر نصرالله مردانى، تهران، شاهد، 1377، 164 ص.
صفریه از روز اربعین تا آخر ماه صفر. على فلسفى خراسانى، مصحح جواد ارتشداد، مشهد، جعفرى، 1406 ق/ 1364، 3 جلد.
الفلسفة زیارة الاربعین: یتناول هذا الکراس العناوین التالیة: البعدالعقائدی والفکر لزیارة العتبات المقدسة. عدنان ساعدی، قم، بزم قلم، 1392، 48 ص.
الکاظمیة المقدسة و احیاء ذکری اربعینیة الامام الحسین (ع) لعامی 1430- 1431 ق، کاظمین، العتبة الکاظمیة المقدسة، 1431 ق، 79 ص.
الگوهاى آسمانى «فاطمه و اربعین حسینى»: مجموعه سخنرانى‏هاى حاج سید محمدتقى حشمت‏الواعظین طباطبائى قمى. على تقدیرى، قطب‏الدین محمد رستگار، تهران، 1389، 224 ص.
مجالس الاربعین فى مصیبة راس الحسین (ع). نورالله ذاکر قاضى عسگر، اصفهان، بى‏نا، 1383 ق، 139 ص.
مجلة صدى الاربعین. مجموعة مؤلفین، کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق.
مجموعه مقالات در زمینه عاشورا، اربعین و نوروز. محمدفاضل استرآبادى، قم، انتشارات شیعه‏شناسى، 1392.
مرثیه‏نامه: اربعین و ورود به مدینه محرم و صفر 1388. مجید عیوضى، تهران، آرام دل، صیام، 1388، 48 ص.
مسیر السبایا ویوم الاربعین ویلیه اربعین الحسین فى الادب القریض والشعبى. محمود الشریفى، قم، الشریف الرضى، 1373، 64 ص، قم، باقیات، مکتبه فدک، 1428 ق، 176 ص.
مسیرة الاربعین الحسینیة. على حسین الخباز، کربلاء المقدسة، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة، 2012 م.
المسیرة الملیونیة فى زیارة الاربعین. عبد مناف عبد محمود الخفاجى، بابل، دارالصادق، 2014 م، 123 ص.
المشى إلى الامام الحسین علیه‏السلام. محمود الغریفى البحرانى، قم، دارالصدیقة الشهیده، سماحة المرجع آیةالله العظمى المیرزا جواد التبریزى، 1425 ق، 32 ص.
مصائب الحسین (ع) یوم الاربعین. الملایة معصومة حبیب الجریدان.
مصائب حضرت زینب (علیها السلام)، از واقعه کربلا تا اربعین. مقصود باقرى، تبریز، سالار، 1379، 170 ص.
من آداب زیارة الاربعین. الشیخ مهدى تاج‏الدین، کربلاء المقدسة، مکتبة العلامة ابن فهد الحلى. 2013 م.
نخستین اربعین در کربلا، آیةالله قاضى طباطبایى. مقدمه آیةالله جعفر سبحانى، تلخیص و نگارش مهدى شمس‏الدین، تهران، شوراى سیاست‏گذارى ائمه جمعه، 1375، 71 ص.
النور المبین فى شرح زیارةالاربعین. مهدى تاج‏الدین، قم، دارالانصار، 1426 ق، 248 ص.
همراه با آل‏على (ع) (از عاشورا تا اربعین). حشمت‏الله قنبرى همدانى، [براى‏] سازمان تبلیغات اسلامى، ستاد برگزارى برنامه‏هاى فرهنگى- تبلیغى سال حضرت امیرالمؤمنین على (ع)، تهران، امیرکبیر، 1379، 145 ص.
یا اهل العالم: پیاده‏روى میلیونى اربعین حسینى از دریچه دوربین. عکس سید احسان باقرى، على حیاتى؛ گردآورى و بازنویسى متن محمد کرم‏زاده، تهران، بیان معنوى، 1391، 108 ص.
یوم الاربعین عند الحسین (ع). عبدالرزاق الموسوى المقرم، نجف، مطبعة القضاء، 1377 ق، 40 ص.

ب) مقالات‏

«إحیاء الإسلام بإحیاء قضّیة الوحدة». حسن یحیى، صدى الاربعین (کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق.)، ص 9- 12.
«إحیاء أمر أهل البیت (علیهم السلام) وتعظیم الشعائر الحسینیة». السید أحمد الحسینى، صدى الاربعین (کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق)، ص 15- 23.
«اربعین». دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 84.
«اربعین امام حسین (ع)». حسین ظفرى‏نژاد، ماهنامه پرسمان، ش 108، دى 1390، ص 17- 18.
«اربعین ابوالشهداء علیه آلاف التحیة و الثناء». نصرت الله نوریانى، آیین اسلام، ش 251، 18 آذر 1328، ص 1- 2.
«اربعین از دیدگاه رهبر». ماهنامه سرباز، ش 208، دى 1392، ص 24.
«اربعین امام حسین (ع)». یک گزارش اجمالى. رسول جعفریان، مقالات تاریخى، ص 171- 178.
«اربعین تداوم قیام حسینى». پیام انقلاب، ش 96، آبان 62، ص 4- 7.
«اربعین حسین بن على (ع) (چهلمین روز پیکار سپاه حق با لشگر کفر و ننگ)». دانشوران، ش 3، تیر 1343، ص 7- 10.
«اربعین حسینى و روز زیارتى حضرت اباعبدالله الحسین (ع)». محمود سورى، گلبرگ معرفت، ش 73، فروردین 1385، ص 36- 40.
«اربعین حسینى». سیدرضا طاهرى، اشارات، ش 149، زمستان 1391، ص 49- 66.
«اربعین حسینى». طه تهامى، پیام زن، ش 238، دى 1390، ص 30- 35.
«اربعین حسینى». محمدابراهیم محمدى، فرهنگ کوثر، ش 64، زمستان 1384، ص 29- 35.
«اربعین حسینى؛ درس‏ها و پیام‏ها». پیام انقلاب، ش 31، بهمن 1388، ص 2.
«اربعین سید الشهدا (ع)». نصرت‏الله نوریانى، آیین اسلام، ش 271، آذر 1328، ص 1- 2.
«اربعین نور: اربعین حسینى». گلبرگ معرفت، ش 61، فروردین 1384، ص 49- 53.
«اربعین و بازگشت کاروان حسینى به کربلا». حسین تربتى، مبلغان، ش 172، آذر و دى 1392، ص 28- 35.
«اربعین، بلوغ عاشورا». محمدرضا سنگرى، رشد معلم، ش 102، تابستان 1373، ص 44- 45.
«اربعین، تداوم عاشورا». جواد محدثى، پیام زن، ش 203، بهمن 1387، ص 14- 15.
«اربعین، روزى که سرهاى مجلسیان دربارى فرو افتاد». نشریه صف، ش 25، دى 1360، ص 10- 11.
«اربعین، نگاهى به نقش تاریخ‏ساز امام سجاد (ع) بعد از فاجعه کربلا». نشریه جهاد، ش 59، آذر 1362، ص 32- 33.
«اربعینیة الامام الحسین (ع) فى وجدان الاسلام». عدنان عبدالنبى البلداوى، صدى الاربعین (کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق.)، ص 25- 32.
«اسرار اربعین در تاریخ خلقت». دیدار آشنا، ش 135، دى 1390، ص 12- 14.
«اگر اربعین نبود عاشورا گم مى‏شد: مصاحبه با حجت‏الاسلام والمسلمین ارفع». پاسدار اسلام، ش 361، دى 1390، ص 16- 19.
«با اربعین حسینى». دوماهنامه نیمرخ، ش 26، فروردین و اردیبهشت 1385 ص 38- 39.
«با کاروان اربعین». پگاه حوزه، ش 318، دى 1390، ص 36- 37.
«پژوهشى در اربعین حسینى (ع)». محسن رنجبر، تاریخ در آیینه پژوهش، ش 5، بهار 1384، ص 157- 192.
«پیام‏آوران عاشورا (به مناسبت اربعین حسینى)». نشریه جهاد، ش 43، آذر 1361، ص 18- 22.
«پیام اربعین در زیارت اربعین». عبدالکریم پاک‏نیا تبریزى، مبلغان، ش 124، دى و بهمن 1388، ص 14- 25.
«تاملى پیرامون اربعین». احسانى، آفاق مهر، ش 48، دى- اسفند 1390، ص 118- 119.
«التأیید الإلهى لزیارة الاربعین». الشیخ مکى فاضل، صدى الاربعین (کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق)، ص 33- 42.
«تحقیق درباره اولین اربعین». سیدمحمدعلى قاضى طباطبائى، موعود، ش 8، خرداد و تیر 1377، ص 24- 27.
«تحقیقى درباره اربعین حسینى». محمدتقى سبحانى‏نیا، تاریخ در آیینه پژوهش، ش 6، تابستان 1384، ص 147- 182.
«تحلیل مبناى تاریخى اربعین حسینى». محمد فاضل، رواق اندیشه، ش 1، خرداد و تیر 1380، ص 5- 32.
«جلوه‏هاى حماسیه سیاسى در زیارت اربعین». على حائرى مجد، اشارات، ش 153، زمستان 1392، ص 38- 39.
«چگونگى پیدایش و برپایى مراسم اربعین حسینى در زنگبار». یاسر کنعانى، اخبار شیعیان، ش 63، بهمن 1389، ص 36.
«در اربعین چه گذشت». گلستان قرآن، ش 63، اردیبهشت 1380، ص 27.
«درس اربعین». معارف، ش 100، آذر و دى 1392، ص 22.
«زیارة الأربعین من علامات المؤمن». کاظم البهادلى، الفرات، ش 11، صفر 1423 ق.
«زیارة الأربعین هکذا تحدث عنها المعصومون ... و التزم الحسینیون». تحقیق احمد الحسینى، شعائر، ش 9، صفر 1432 ق، ص 8- 12.
«زیارة الأربعین، نبض وحدة الأمّة والُستضعفین». حسین کورانى، شعائر، ش 46. ربیع الاول 1435 ق، ص 6- 7.
«زیارت: نهضت پیاده‏روى اربعین». جواد محدثى، پیام انقلاب، ش 158، اسفند 1364، ص 62- 65.
«سرّ قداست اربعین حسینى». محمد فاضل استرآبادى، اخبار شیعیان، ش 17، فروردین 1386، ص 40- 41.
«سفر عشق: روایتى از پیاده‏روى اربعین از نجف تا کربلا». سید محمدجعفر محمودى، آفاق مهر، ش 54، آذر و دى 1392 ص 6- 13.
«سلام بر کسى که زخم‏هایش التیام یافت». رقیه ندیرى، اشارات، ش 153، زمستان 1392، ص 24- 32.
«سلام برتو که وارث تمام انبیایى: نگاهى به زیارت مهم اربعین که خواندنش یکى از نشانه‏هاى ایمان است». فاطمه مرشدى، خیمه، شماره 83، دى 1390 ص 90- 91.
«شیعیان زنگبار و مراسم اربعین». وقف میراث جاویدان، ش 39- 40، پاییز و زمستان 1381، ص 91- 93.
«عاشورا در زیارت اربعین». نصرالله شریفى، مجموعه عاشورا، ص 201- 211.
«فى اربعین الامام الحسین (ع)». سلمان هادى آل‏طعمه، المنبر الحسینى، ش 21- 22، ربیع الاول 1428 ق، ص 238- 240.
«مراسم الاربعین فى البحرین». مجله شعائر، ش 45، صفر 1435 ق.
«مطاف دل‏ها (به مناسبت اربعین حسین)». مهدى پیشوایى، درس‏هایى از مکتب اسلام، سال 49، ش 11، دى 1388، ص 5- 8.
«معراج انسان‏ها در پیاده‏روى اربعین». عبدالکریم پاک‏نیا تبریزى، مبلغان، ش 172، آذر و دى 1392، ص 74- 82.
«نگاهى به آموزه‏هاى دعاى اربعین». سیدرضا طاهرى، اشارات، ش 8، زمستان 1391، ص 51- 62.
«نگاهى به زیارت اربعین سالار شهیدان (مبتنى بر آثار و اندیشه‏هاى حکیم الهى آیت‏الله جوادى آملى)». حسین محمودى، اشارات، ش 4، زمستان 1390، ص 47- 57.
«نگاهى به کتاب: تحقیق درباره روز اربعین حضرت سیدالشهدا (ع)». کیهان فرهنگى، ش 8، آبان 1363، ص 43.
«نوح السبایا والصحابة یوم الاربعین». السید صالح الشهرستانى، صدى الاربعین (کربلا، العتبة العباسیة المقدسة، قسم الشؤون الفکریة والثقافیة، 1434 ق)، ص 147- 152.
«ویژگى‏هاى امام حسین (ع) در زیارت اربعین». عبدالکریم پاک‏نیا تبریزى، مبلغان، ش 148، بهمن 1390، ص 114- 125.

 ج) پایان‏نامه‏
ارائه ساختار مناسب مستند دینى- آیینى با مطالعه موردى اربعین حسینى در عراق. حسن امامى، پایان‏نامه کارشناسى ارشد، به راهنمایى على‏اصغر غلامرضایى و مشاوره محمود اربابى، دانشکده صدا و سیماى جمهورى اسلامى ایران، 1392.