تحقیق قاضى طباطبایى: درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا (ع)
ج. ذوالجلالى
چکیده:
یکى از شبهات موجوددر حوزه تاریخ تشیع، این است که آیا کاروان اسیران کربلا و اهلبیت امام حسین (ع) در بازگشت از شام، در نخستین اربعین شهیدان کربلا به زیارت مرقد سیدالشهدا (ع) آمدهند یا نه؟ اهمیت این بحث چنان است که علماى بزرگ گذشته همچون ابنطاووس، شیخ بهایى، علامه مجلسى، محدث نورى و ... همچنین دانشمندان معاصر مانند استاد مطهرى، دکتر شهیدى و ... در تأیید یا رد آن مطالبى نوشتهاند.
شهید محراب، مرحوم آیتالله قاضى طباطبایى (رحمه الله) در کتابى به نام «تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا (ع)» با هفده دلیل به اشکالات هفتگانه محدث نورى در لؤلؤ و مرجان پاسخ داده و حضور کاروان اسیران کربلا و اهلبیت امام حسین (ع) در نخستین اربعین حضرت در کربلا را اثبات کرده است.
این نوشتار پس از نقل پرسشهاى مطرح در این زمینه و اشکالاتى که محدث نورى وارد کرده، سلسله مباحث حاشیهاى و استطردادى موجود در کتاب را نیز بیان کرده است.
واژگان کلیدى: نخستین اربعین، امام حسین (ع)، کاروان اسیران کربلا، آیتالله قاضى طباطبایى (رحمه الله).
درباره «اولین اربعین» پس از شهادت امام حسین (ع) بحثها و پرسشهاى بسیارى تاکنون مطرح شده است؛ مانند اینکه:
آیا اهلبیت امام حسین (ع) در همان اولین اربعین در سال 61 هجرى بر سر تربت سیدالشهدا حاضر شدهاند؟ یا نه در اربعین دیگرى بوده است؟
آیا اساساً اسراى اهلبیت (علیهم السلام) در راه بازگشت از شام به مدینه، از کربلا هم گذشتهاند یا نه؟
آیا جابر بن عبدالله انصارى و عطیه، در همان اربعین نخست، قبر امام حسین (ع) را زیارت کردهاند؟ و آیا از نظر مسافت و فاصله زمانى چنین چیزى امکان دارد؟
آیا از نظر تاریخى، برخورد اهلبیت (علیهم السلام) با جابر بن عبدالله در کربلا صورت گرفته است؟ و اولین زائر قبر امام حسین (ع) در اربعین، جابر بوده است یا اهلبیت (ع)؟
منابع تاریخى در این مورد چه نگاشتهاند و کدام نظر صحیح است؟ چرا حضور اهلبیت (ع) در کربلا، در بسیارى از منابع ذکر نشده است؟
آیا از نظر امکان وقوع، ممکن است که در فاصله زمانى چهل روز، کاروان اهل بیت با آن همه زن و کودک، که به صورت اسیر برده مىشدند، از کربلا به کوفه و پس از چند روز از کوفه به شام بروند و پس از مدتى که در دمشق اقامت داشتند، دوباره این مسیر طولانى را به کربلا بازگردند؟
این پرسشها سبب شده تا محققان درباره این موضوع، پژوهشهاى تاریخى انجام دهند. برخى معتقدند که اهلبیت (ع) در همان اربعین به کربلا بازگشتند و برخى نیز آن را عملى نمىدانند. در اینباره کتابها و مقالههاى بسیارى نوشته شده است. یکى از آثار مفصل در این زمینه، کتاب «تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا (ع)» نوشته شهید محراب، مرحوم آیتالله قاضى طباطبایى (رحمه الله) است که در 900 صفحه به این موضوع پرداخته و بحثهاى جانبى دیگرى نیز در این اثر وجود دارد. ایشان کوشیده تا اثبات کند بازگشت اهلبیت (علیهم السلام) به کربلا در اولین اربعین، از نظر عقلى و تاریخى و بر اساس منابع و به لحاظ بعد مسافت و ایام لازم براى این سفر، ممکن است و هیچ بعدى ندارد.
گرچه کسان دیگرى در نقد نظریه او مقالهها نوشتهاند و ادله او را رد کردهاند، اما وى در اثبات نظر خویش، تلاش بسیار کرده و به همه پرسشها، شبههها و استبعادها پاسخ داده است. وى براى دفع شبهات مخالفان نظریهاش، بررسىهاى گستردهاى بر اساس شرایط، وسایل سفر و امکانات آن روزگار ارائه کرده و تکیهاش بر منابع متقن شیعه و سنى بوده است.
محدث نورى از جمله کسانى است که بازگشت اهل بیت (علیهم السلام) را در همان اربعین بعید شمرده است. شهید قاضى طباطبایى (رحمه الله) به اشکالات هفتگانه مرحوم نورى پاسخ داده است. اشکالات از این قرار است:
اشکال اول: عدم تناسب زمان چهل روز، با حادثه رفتن به شام و برگشت به کربلا؛
اشکال دوم: سکوت منابع کهن تاریخى درباره بازگشت آنان به کربلا؛
اشکال سوم: حرکت اهلبیت از شام به سوى مدینه و رسیدن آنان به مدینه در بیستم صفر؛
اشکال چهارم: سکوت برخى منابع تاریخى کهن از دیدار اهلبیت با جابر در کربلا؛
اشکال پنجم: مسافت طولانى بین شام و کربلا و منازل متعدد و حوادث میان راه؛
اشکال ششم: اینکه در منابع مختلف، جابر بن عبدالله انصارى را اولین زائر اربعین شمردهاند، نه اهلبیت پیامبر را؛
اشکال هفتم: اینکه کربلا در مسیر شام به مدینه نیست و قدر مشترکى هم بین این دو مسیر (کربلا به مدینه) وجود ندارد.
شهید قاضى طباطبایى، همه این اشکالها را در حد «استبعاد» مىداند که دلیلى بر محال بودن این زیارت در اربعین نمىشود و با 17 دلیل به همه آنها پاسخ داده است (که پرداختن به آنها در این خلاصه نمىگنجد).
در این کتاب، سلسله مباحث حاشیهاى و استطردادى هم وجود دارد، مانند:
- سیرى در حوادث کربلا و سفر امام حسین (ع) به این سرزمین و سفر اهل (علیهم السلام) بیت به کوفه و شام؛
- بحث در مورد مدفن حضرت زینب (علیها السلام) در شام؛
- شرح حال عطیه کوفى و جابر بن عبدالله انصارى؛
- برخى مطالب مجعول یا نقلهاى ضعیف در منابع ضعیف؛
- رد برخى شبهات تاریخى؛
- نمونه هایى از شیوههاى عزادارى براى سیدالشهدا (ع) در مناطق و دورههاى مختلف.
البته کتاب، فصلبندى منظم و مطلوبى ندارد. این کتاب، بار اول در سال 1352 شمسى در 681 صفحه با نام «تحقیق درباره روز اربعین سیدالشهدا (ع)» چاپ شد و سپس با نام «تحقیق درباره اولین اربعین سیدالشهدا (ع)» در حدود 900 صفحه به چاپ رسید. چاپ سوم آن در 963 صفحه در سال 68 از سوى بنیاد علمى و فرهنگى شهید قاضى طباطبایى و یک نوبت هم در سال 83 در قطع وزیرى و 448 صفحه چاپ جدید از سوى کنگره بزرگداشت شهید قاضى به چاپ رسیده است.
