چکیده‏
پیاده ‏روى زیارت اربعین که همه ‏ساله با حضور میلیونى زائران سیدالشهدا (ع) برگزار مى‏شود ریشه در زیارت پیاده جابربن ‏عبدالله انصارى (رحمه الله) صحابى گران‏قدر پیامبر (ص) دارد که نخستین بار پیاده از مدینه رهسپار کربلا شد و در اربعین شهیدان کربلا به تربت پاک حسینى رسید. این مراسم باشکوه که نماد عشق شیعیان به امامان معصوم (علیهم السلام) است، همواره موجب شور و افتخار دوستداران اهل‏بیت (علیهم السلام) و دشمنى و کینه مخالفان بوده است.
یکى از ابعاد بی شمار این سنّت معنوى، بعد فقهى آن است که این مقاله در سه بخش به آن پرداخته است. در بخش نخست، با نقل روایاتى درباره زیارت پیاده معصومان (علیهم السلام) به‏ویژه امام حسین (ع)، ویژگى‏هاى سنّت پیاده‏روى در اربعین و پنج دلیل براى آن را بیان کرده، در بخش دوم پس از بیان اشکالات و شبهات مخالفان تشیع درباره این سنّت مقدس، به آنها پاسخ گفته و در بخش پایانى، آداب و اخلاق شایسته زیارت پیاده سیدالشهدا (ع) و پاداش آن را بر اساس روایات اهل‏بیت (علیهم السلام) بیان کرده است.
 
بخش اول: روایات زیارت پیاده‏
پیاده‏روى زیارت اربعین در هر سال با حضور میلیونى زائران از اقصى‏نقاط عالم، یکى از شاخص‏ترین نمادهاى عشق و پیوند قلبى مردم با اهل‏بیت نبوى (ص) است. این راه‏پیماهى باشکوه، نمایش دهنده پیروزى حق بر باطل در طول تاریخ و تا قیامت است. این سنت معنوى باشکوه که هر سال تکرار مى‏شود، مخالفان را متحیر کرده، در دل طرفداران آن حضرت شعف و افتخار فراوان مى‏آفریند.
برخى مخالفان از راه‏هاى گوناگون مى‏کوشند تا مراسم عظیم پیاده‏روى زیارت اربعین را که چون خارى در چشم ظالمان است، با تبلیغات منفى و اوهام و شبهات مغرضانه کم‏رنگ جلوه دهند. هر سال بهانه‏جویان و تردیدافکنان، با نیرنگ‏هاى نوین و اشکالات بى‏اساس شبهاتى که جز گمراه کردن عده‏اى اندک نتیجه‏اى ندارد، پخش مى‏کنند. اما به هر حال، پاسخ‏گویى به شبهه‏افکنان ضرورت دارد. این مقاله براى استحباب و عظمت ثواب حاضران در پیاده‏روى، با دلیل قاطع سنّت نبوى گردآورى شده و به پاسخ‏گویى به شبهات مغرضان و ردّ و نقد آن پرداخته است. در پایان نیز برخى از آداب زیارت امام را که شایسته است زائران خود را بدان بیارایند و برخى ثواب‏هاى زیارت را برشمرده است.
پیش از ورد به بحث اصلى، شایسته است به چند نکته مهمّ توجه کنیم:

زیارت با پاى پیاده، از دیدگاه تاریخى، ریشه در زیارت جابر بن عبدالله انصارى (رحمه الله)

صحابى جلیل‏القدر رسول اعظم دارد. او براى اولین بار با پاى پیاده از مدینه به کربلا آمد و به زیارت امام حسین (ع) توفیق یافت.[2] پس این سنت مقدّس پیاده‏روى براى زیارت امام حسین (ع) از روزگار امامان (علیهم السلام) وجود داشته است و ائمه (علیهم السلام) مى‏فرمودند: هر کس پیاده به زیارت امام حسین (ع) برود، پاداشى چنین، و هر کس سواره برود، پاداشى چنان خواهد داشت.
مردم عراق از گذشته‏هاى دور، پیاده به زیارت حرم ائمه (ع) مى‏رفتند و این سنت تا امروز ادامه داشته و بارزترین پیاده‏روى‏ها، پیاده‏روى اربعین حسینى است. نظام بعثى عراق در دوره حکومتش مانع پیاده‏روى اربعین شد؛ ولى مردم این سنت را مخفیانه ادامه دادند.
ویژگى‏هاى سنت پیاده‏روى در اربعین‏
گرچه زیارت پیاده حضرت سیدالشهدا (ع) اختصاص به اربعین ندارد و همیشه مستحب است، اما سنّت پیاده‏روى در زیارت اربعین ویژگى‏هایى دارد؛ که دو مورد مهم آن از این قرار است:

اولین زائر زیارت امام، با پاى پیاده به زیارت موفق شد. مردم به صحابى جلیل‏القدر جابر بن عبدالله انصارى اقتدا مى‏کنند و از سوى دیگر در حدیث شریف امام حسن عسکرى (ع) زیارت اربعین از نشانه‏هاى مؤمن شمرده است. امام مى‏فرماید:

«عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاةُ الْخَمْسِینَ وَ زِیَارَةُ الْأَرْبَعِینَ وَ التَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ وَ تَعْفِیرُ الْجَبِینِ وَ الْجَهْرُ بِبِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم»؛[3]
علامت مؤمن پنج چیز است: 51 رکعت نماز واجب و مستحب؛ زیارت اربعین؛ انگشتر به دست راست کردن؛ پیشانى بر خاک سودن (مهر) و بلند گفتن بسم الله الرحمن الرحیم.

در اربعین، اهل‏بیت امام (علیهم السلام) پس از تحمل رنج‏ها و آزار فراوان از شام به کربلا بازگشتند. شیعیان در تأسى به اهل‏بیت (علیهم السلام) در این روز پیاده به زیارت مشرف مى‏شوند. در شریعت اسلامى، مستحب بودن پیاده‏روى با پاى برهنه یا بدون آن در چند مورد وارد شده است.
استحباب پیاده‏روى به سوى مساجد؛[4]
استحباب پیاده‏روى در تشییع جنازه؛[5]
استحباب پیاده‏روى امام هنگام رفتن به مصلا در نماز عید؛[6]
استحباب پیاده‏روى براى حج و عمره؛[7]
استحباب پیاده رفتن به رمى جمرات؛[8]
استحباب پیاده رفتن به زیارت مؤمن.[9]

بنابراین، پیاده‏روى در فرهنگ فقه نیز ناشناخته نیست و نظایرى دارد که یکى از آنها پیاده‏روى براى زیارت قبور ائمه (علیهم السلام) است و ما در ادامه، ادله استحباب آن را در زیارت امام حسین و دیگر ائمه (علیهم السلام) بیان مى‏کنیم و یادآور مى‏شویم که ثواب آن، از زیارت در حال سواره بیشتر است؛ بلکه خواهیم دید برخى روایات تصریح مى‏کنند که با پاى برهنه استحباب دارد و استحباب پیاده‏روى، ویژه روز اربعین نیست و در بقیه مناسبت‏ها و ایام سال نیز جریان دارد.
دلیل اوّل: روایات ثواب زیارت با پاى پیاده‏
ابتدا احادیث استحباب پیاده‏روى براى زیارت امام حسین (ع) را مرور مى‏کنیم و سپس به روایات استحباب زیارت پیاده دیگر امامان (علیهم السلام) مى‏پردازیم.
روایات استحباب پیاده‏روى در زیارت امام حسین (ع)

محمد بن الحسن باسناده (وسائل الشیعه، ج 14، ص 439)؛
و عن ابیه عن سعد (همان، ص 440)؛
و عن على بن الحسین بن بابویه (همان)؛
و عن ابیه، عن الحسین بن الحسن بن ابان (همان، ص 441)؛
و فى روایة اخرى (کامل الزیارات، ص 256)؛
(وسائل الشیعه، ج 14، ص 441)؛
و عن محمد بن جعفر الزرار (کامل الزیارات، ص 257)؛
عن جعفر بن محمد، انه سئل عن الزائر لقبر الحسین 7 (وسائل، ج 14، ص 485).

فراوانى این احادیث و راویان متعدد آنها ما را از بحث در مورد سند آنها بى‏نیاز مى‏کند؛ زیرا سبب اطمینان به صدور روایات مى‏شود و پاداش‏هاى زیر را براى زائر پیاده برشمرده است:

در هر گام، براى او حسنه‏اى مکتوب مى‏شود و سیئه‏اى از او محو مى‏گردد و درجه‏اى به او داده مى‏شود.
در هر گام، هزار حسنه دارد. هزار سیئه از او برطرف مى‏گردد و هزار درجه به او مى‏بخشند.
در هر قدمش ثواب حج مقبول با آداب آن دارد.
در هر گام، از ثواب آزاد کردن یک بنده از فرزندان اسماعیل (ع) بهره‏مند مى‏شود.

سنت ارزشمندى که این اندازه ثواب دارد، بدون شک از مستحبات مؤکّد است.
روایات استحباب زیارت دیگر معصومین (علیهم السلام) با پاى پیاده‏

روایتى از امام صادق (ع) درباره زیارت امیرالمؤمنین (ع) وارد شده است که مى‏فرماید:

«مَنْ زار أمیرالمؤمنین (ع) ماشیاً کَتَبَ الله لَهُ بکُلِّ خُطْوَة حَجة و عُمْرة فَأِنْ رَجَعَ ماشِیاً کَتَبَ الله له بکُلِّ خُطْوَة حَجَّتَیْنِ و عُمْرِتَیْنِ».[10]

حدیث دیگر در این موضوع، سخنى است که مرحوم شیخ صدوق (رحمه الله) در کتاب شریف «ثواب الاعمال» و مشهدى آن را در کتاب «المزار» آورده و سند آن در هر دو مورد صحیح است. متن حدیث چنین است:

«قلتُ للرّضا: ما لِمَن أتى قبر احدٍ من الأئمةِ، قال: لَه مثل ما لِمَن أتى قبر أبى‏عبدالله. قلتُ: ما لِمَن أتى قبر أبى‏الحسن؟ قال: مثل ما لِمَن أتى قبر أبى‏عبدالله».[11]
این دو حدیث، دیگر ائمه را به طور عموم شامل مى‏شود و پاداش‏هاى موعود براى زیارت اباعبدالله (ع) را براى زائران دیگر امامان تأیید مى‏کند. ثواب‏هاى موعود چه براى سوارگان و چه پیادگان براى زائران معصومین (علیهم السلام) تضمین شده است.
دلیل دوّم: روایات استحباب پیاده‏روى‏
روایتى از نبى اکرم (ص) رسیده که مى‏فرماید: «أفضل الاعمال أحمزها».[12]
این روایت، صحیح بلکه از احادیث مستفیضه است؛ به طورى که شهید ثانى در شرح رساله نفلیه بر آن تصریح کرده‏[13] و علامه مجلسى آن را معروف بین عامه و خاصه دانسته است.[14] مفهوم حدیث شریف «أفضل الاعمال أحمزها» این است که وقتى کارى عبادت باشد، هر چه سخت‏تر و با رنج بیشتر انجام شود، ارزش و فضیلت بیشترى خواهد داشت. زیارت امام حسین (ع) اگر واجب نباشد، مستحب است. بنابراین هر چه با رنج و مشقت بیشتر توأم باشد و مسافت بیشترى طى شود و اوضاع امنیتى خطرناک‏تر باشد، اجر و پاداش بیشترى خواهد داشت.
دلیل سوّم: حدیث شریف نبوى‏
پیامبر اکرم (ص) درباره استحباب پیاده به زیارت رفتن فرموده‏اند: «مَنْ اغْبرّت قدماه فى سبیل الله حَرَّمَها عَلَى النّار».[15]
محقق اردبیلى فرموده است:
بدین حدیث شریف نبوى مى‏توان براى چند نمونه پیاده‏رفتن و پیاده‏روى استدلال کرد؛ از جمله پیاده‏روى در حرم، پیاده بودن در نماز میت؛ بلکه در عموم عبادات و پیاده‏روى در زیارت امام حسین (ع) و غیر آن.[16]
دلیل چهارم: اظهار بندگى و تعظیم شعائر
چهارمین دلیل مستحب بودن پیاده‏روى این است که نوعى اظهار خضوع و بندگى و تعظیم شعائر است. پیاده رفتن به زیارت امامان دو بُعد دارد: هم زیارت امام شهیدان است و هم فروتنى و اظهار تذلّل براى خداست؛ به ویژه اگر پابرهنه انجام شود. در برخى احکام نیز شواهدى از این امر وجود دارد؛ از جمله:

نماز با کفش جایز نیست؛ زیرا با خضوع و احترام منافات دارد.
آیه شریفه: (فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً) گواه است که پابرهنه رفتن به عبادتگاه و مکان‏هاى مقدس، خاکسارى و خضوع بیشترى را مى‏رساند.
استحباب پیاده رفتن براى نماز عید، پیاده رفتن به مسجد و استحباب پیاده طواف کردن، با اعلام بندگى مناسبت بیشترى دارد.
تعظیم و تکریم شعائر الهى، همان‏طور که در حج و عمره در سعى صفا و مروه، در رمى جمرات و در زیارت مؤمن تکریم و بزرگداشت شعائر الهى است و شاید بتوان گفت تکریم میت و ملائکه همراه اوست.

بنابراین، پیاده‏روى در زیارت امامان (علیهم السلام) در حقیقت انجام سه عبادت است: 1. خضوع و تذلل براى خداوند؛ 2. زیارت پیشوایان؛ 3. بزرگداشت شعائر الهى. بنابراین پیاده‏روى اجرى مضاعف براى زائران دارد.
دلیل پنجم: پیاده‏روى در زیارت مؤمن‏
پیاده رفتن براى دیدار مؤمن، مستحب است و کسى که چنین کند، در هر گام رفت و برگشت، اجر آزادسازى صد بنده را خواهد داشت. روایات در این زمینه بسیار است؛ از جمله رسول اعظم (ص) فرموده‏اند:
«مَنْ مَشَى زَائِراً لأَخِیهِ فَلَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ حَتَّى یَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهِ عِتْقُ مِائَةِ أَلْفِ رَقَبَةٍ وَ یُرْفَعُ لَهُ مِائَةُ أَلْفِ دَرَجَةٍ وَ یُمْحَى عَنْهُ مِائَةُ أَلْفِ سَیِّئَةٍ».[17]
وقتى پیاده به زیارت مؤمن رفتن، چنین ثوابى دارد، پیاده‏روى براى زیارت امامان معصوم (علیهم السلام) که در صدر مؤمنان و حجج الهى در زمین هستند، به طریق اول مستحب و مندوب است.
البته ممکن است برخى خیال کنند که این پاداش فقط به زمان حیات ائمه (علیهم السلام) اختصاص دارد و شامل زیارت ایشان پس از مرگ نمى‏شود. پاسخ این است که ائمه (علیهم السلام) مشمول آیه شریفه: (وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ) هستند[18] و در زیارت اربعین نیز مى‏خوانیم: «أشهد أنّک تَسمع الکلام و تَردّ الجواب».
بخش دوّم: اشکالات بر پیاده‏روى و پاسخ آن‏
برخى عوام و مخالفان تشیع، اشکالات و شبهاتى را درباره این سنّت مقدس مطرح‏کرده‏اند و گاهى این سخنان باطل و امواج تبلیغاتى بر برخى مردم اثر مى‏گذارد. در این‏جا به برخى از این شبهات با دلیل روشن پاسخ مى‏گوییم.
اشکال اول: اضرار به خود
مى‏گویند فرضاً پیاده‏روى مستحب و مأجور باشد؛ در صورتى که ضرر و زیان نداشته باشد و هنگامى که سبب ضرر و زیان شود، نه تنها واجب نیست، بلکه حرام است. مثلًا زیارت امام حسین (ع) امروز چه بسا سبب ورم پاها و بیمارى‏هاى درازمدت مى‏شود و اضرار به خود و بیمار کردن خود جایز نیست.
پاسخ‏
ضرر بر دو گونه است: 1. ضررى که موجب مرگ و قطع عضو و امثال آن شود؛ 2. ضررى که تا این حدّ نیست، گرچه اندکى سختى و رنج داشته باشد.
پیاده‏روى زیارت حضرت بر فرض که با ضرر اندکى همراه باشد، منافع فراوان به همراه دارد و عامل نشاط و تحرک و طراوت انسان مى‏شود؛ به‏ویژه که امروزه به علت عادت به استفاده از وسایل حمل و نقل، انسان بیشتر نیاز به این‏گونه فعالیت‏ها دارد. در استفتائى از آیات عظام خوئى و تبریزى همین موضوع پرسیده شده که چنین پاسخ داده‏اند:
امور مستحبى اگر مستلزم ضرر باشد، آیا جائز است؟ مثلًا پیاده‏رفتن براى زیارت امام حسین (ع) سبب تورم پاها یا بیمارى طولانى مثلًا یک ماهه شود. آیا در این حالت جایز است؟
- آیت‏الله خوئى: مادام که ضرر در حدى نیست که احتمال هلاک جان باشد، اشکال ندارد.
- آیت‏الله شیخ جواد تبریزى: تا وقتى ضرر این کار در حدّ هلاکت یا جنایت بر نفس نباشد، اشکال ندارد.[19]
اشکال دوّم: آزردن خود
گفته‏اند پیاده‏روى نوعى خودآزارى و به رنج افکندن خود است؛ بنابراین عقلًا قبیح است و از آن‏جا که حکم عقل و شرع یکى است، پیاده‏روى مشروع شمرده نمى‏شود.
پاسخ‏
حکم عقل در مواردى است که منجر به ایذاى نفس باشد و غرض عقلایى در کار نباشد؛ مثلًا وارد آوردن جراحتى در بدن، بدون دلیل. ولى اگر هدف عقلایى مهمى در کار باشد، عقل، حکم به قبح کار به طور مطلق ندارد. عقلا نیز رنج‏ها و مشقات را براى دستیابى به اهداف خود تحمل مى‏کنند. پیاده‏روى زیارت حسینى گرچه با قدرى سختى و رنج همراه است، ولى خیر دنیا و آخرت در آن نهفته است و رنجى اندک در برابر پاداشى بزرگ است.
اشکال سوّم: اختلاط زن و مرد
برخى با تکیه بر مسئله اختلاط زن و مرد گفته‏اند: چون زیارت امام حسین (ع) و مخصوصاً پیاده‏روى، توأم با اختلاط زن و مرد است، کارى حرام مى‏باشد و حداقل، ترک پیاده‏روى، اولى و زیارت سواره، افضل است.
پاسخ‏
اولا: این‏گونه اختلاط حرام نیست و کسى از فقها، فتوا به حرمت این‏گونه اختلاط نداده است. اختلاطى که از ازدحام ناشى مى‏شود، مثل اختلاط در حج، نماز جمعه، نماز عیدین و پیاده‏روى براى زیارت امام حسین (ع) و ازدحام داخل حرم شریف، خودبه‏خود حرام نیست؛ بلکه فقها به طور عام فتوا به کراهت داده‏اند. نوعى از اختلاط هم به معناى معاشرت و ارتباط نزدیک زنان با مردان بیگانه است که معمولًا در مدارس و ادارات دولتى و بیمارستان‏ها و امثال آن فراوان و مدام اتفاق مى‏افتد. بنابراین اگر در زیارت پیادگان اختلاطى باشد، از نوع اوّل است که حرام نیست.
ثانیاً: بر فرض که اختلاط از نوع دوم، از برخى اشخاص کم‏اراده و ضعیف‏النفس پدید آید؛ این سبب ترک سنت دینى نمى‏شود؛ وگرنه اکثر واجبات عبادت که در آن نوعى آمیختگى دو جنس وجود دارد، مثل حج و نماز جمعه و نماز عیدین و نماز میت و غیر آن باید تعطیل شود. از زراره نقل شده است:
امام باقر (ع) در تشییع جنازه مردى از قریش حضور داشتند و من و عطا هم بودیم. زنى فریادى زد، عطا گفت: یا ساکت شو یا من برمى‏گردم. زن سکوت نکرد و عطا بازگشت. من به امام عرض کردم که عطا بازگشت. حضرت فرمود: چرا؟ سخن او را یادآور شدم. حضرت فرمود: «به راه ادامه بده. ما اگر همراه با حق، منکرى دیدیم، نباید حق را رها کنیم؛ وگرنه حق مسلمانى را ادا نخواهیم کرد.» وقتى امام بر جنازه نماز خواند، خویشان میت گفتند: شما توان ندارید؛ بازگردید؛ خداوند شما را اجر دهد. اما حضرت از ناتمام گذاشتن مراسم تشییع خوددارى کرد و بازنگشت.[20]
اشکال چهارم: هزینه‏هاى مالى زیاد پیاده‏روى و نیاز فقرا
روشن است که براى پشتیبانى از انبوه زائران پیاده، خدمات و امکانات بسیارى مثل: آب و غذا و امکانات رفاهى در مسیر و لوازم پزشکى براى درمان لازم دارند. لذا عاشقان اهل‏بیت (علیهم السلام) در مسیر از زائران استقبال مى‏کنند و به نصب چادر و خدمت‏رسانى به آنان مى‏پردازند. آمارها حاکى است که در سال 1434 قمرى، شش‏هزار موکب براى پذیرایى از زائران برپا شد. اگر مبلغ هزینه هر موکب را حدود 8 میلیون دینار در طول زیارت اربعین در نظر بگیریم، مبلغى در حدود 48 میلیارد دینار هزینه شده است. این اموال فراوان در حالى هزینه مى‏شود که برخى مردم به نام شب محتاجند و برخى نیاز به دارو و دکتر دارند. حال اگر زائران پیاده حرکت نکنند، خودشان امکان تأمین لوازم خویش را دارند و زیارت به صورت سواره، مانع از اسراف و تبذیر نیز هست!
پاسخ‏
پرداخت هزینه‏ها دو نوع است: گاه واجب است و گاهى مستحب. انفاق واجب، مثل پرداخت هزینه افراد تحت تکفل و زکات و خمس و کفّارات و آنچه به دلیل نذر در مورد خاص داده مى‏شود. اما انفاق مستحبى، مثل صدقه و تبرعّات و اوقاف و آنچه فى سبیل الله هزینه مى‏گردد.
در مورد انفاق‏هاى واجب که براى تأمین نیاز فقرا و ایتام سادات و غیر آنان واجب است، مؤسسات دینى، دولتى و مردمى باید به گردآورى و هزینه کردن زکات و خمس و کفارات مالى در جاى آن اقدام کنند و حق ندارند آن را در غیر از موارد تعیین شده، حتى در شعائر حسینى هزینه کنند. امّا نذورات و انفاق‏هاى مستحب با انواع گوناگون آن، تابع نیت نذرکنندگان و هزینه‏کنندگان است. به هر نیتى که نذر کرده‏اند، باید طبق آن هزینه شود و انفاق‏هاى داوطلبانه هم به اختیار خود اشخاص است که صرف چه کارى کنند. اموالى که در مسیر اربعین و زیارت امام حسین (ع) هزینه مى‏شود، مانند نذورات براى شعائر حسینى و انفاقات داوطلبانه و صدقات و تبرّعات و اوقاف خاص این مراسم است و کسى حق ندارد نذورات این راه را صرف کار دیگرى کند یا مردم را به هزینه کردن اموال خود در کارى دیگر مجبور نماید.
بخش سوم: آداب پیاده‏روى زیارت‏
در این بخش، آداب و اخلاق شایسته پیاده‏روى در زیارت سیدالشهدا (ع) را بر اساس آنچه از روایات اهل‏بیت (علیهم السلام) رسیده، بیان مى‏کنیم.

شایسته است که زائر، امام را به خوبى بشناسد؛ زیرا میزان پاداش به میزان معرفت بستگى دارد، و شاید تفاوت پاداش زائران که در روایات گاهى در هر گام یک حسنه و گاهى هزار حسنه بیان شده، به همین میزان شناخت امام و درجات معرفت زائران بستگى دارد. پس شایسته است که زائر در طول پیاده‏روى، به شناخت بهتر شخصیت و اخلاق حسینى بپردازد و تلاش کند تا سبک زندگى حضرت را در زندگى خویش پیاده کند.
زائر غسل کند و جامه‏هاى پاکیزه بپوشد و با وقار و آرامش حرکت کند و اقدامى ناهماهنگ با آن نداشته باشد. در طول راه، نظافت را رعایت کند؛ زیرا (إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ)[21] و زائر امام باید الگوى نظم و پاکیزگى باشد.
اقدامات تخریبى و منافى آبرو و عزّت پیروان اهل‏بیت انجام ندهد؛ مثلًا سبک شمردن نماز و رعایت نکردن حجاب، در شأن زائر نیست و لازم است دل و زبان و چشم و گوش را از حرام بازدارد؛ زیرا خداوند عزوجل فرموده است: (إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا).[22]

در حدیث صحیح از هشام بن حکم آمده است: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمود:
«إِیَّاکُمْ أَنْ تَعْمَلُوا عَمَلًا یُعَیِّرُونَّا بِهِ فَإِنَّ وَلَدَ السَّوْءِ یُعَیَّرُ وَالِدُهُ‏ بِعَمَلِهِ کُونُوا لِمَنِ انْقَطَعْتُمْ إِلَیْهِ زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْهِ شَیْناً ... وَ لَا یَسْبِقُونَکُمْ إِلَى شَیْ‏ءٍ مِنَ الْخَیْرِ فَأَنْتُمْ أَوْلَى بِهِ مِنْهُم»؛[23]
مبادا کارى کنید که ننگن ما محسوب شود؛ فرزند بد، پدرش را بدنام مى‏کند. به گونه‏اى باشید که زینت ما به شمار آیید و مایه عیب و عار ما نشود. دیگران در کارى از اعمال خیر سبقت نگیرند. شما شایسته است که در خیر پیشگام باشید.

شایسته است که زائر در حال پیاده‏روى، خدمت‏رسانى و کار نیک داشته باشد؛ با بزرگسالان و کودکان مهربانى کند؛ به نیازمندان کمک نماید؛ غم‏زدگان را یارى کند و به اخلاق نیکو متّصف باشد و طبق آیه شریفه‏ (وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً)[24] با همه به خوبى سخن بگوید و اخلاق اهل‏بیت (علیهم السلام) را در زندگى پیاده کند و مبلّغ آن باشد؛ زیرا کارهاى نیک، مذهب را بیشتر تبلیغ مى‏کند؛ لذا از سلیمان بن مهران نقل شده است که مى‏گوید:

نزد امام صادق (ع) رفتم و گروهى از شیعیان نزد آن حضرت بودند. شنیدم که فرمود:
«مَعَاشِرَ الشِّیعَةِ کُونُوا لَنَا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْناً، قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَ احْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ کُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ وَ قَبِیحِ الْقَوْلِ»؛[25]
اى گروه شیعه! زیور ما باشید و نه مایه عیب ما؛ با مردم به خوبى سخن بگویید و زبانتان را از گفتار زائد و زشت نگه دارید.

در حال حرکت از خوردن و آشامیدن بپرهیزد و مناسب است که اندکى استراحت کند و بنشیند و غذا بخورد؛ مگر در حال ناچارى. در پیاده‏روى با سرعت حرکت نکند؛ زیرا وقار و آرامش را مى‏برد و دویدن، نور مؤمن را خاموش مى‏کند.

امام صادق (ع) فرمود: «در حال پیاده رفتن غذا نخور، مگر آن‏که مجبور شوى».[26]
و از امام کاظم (ع) نقل شده است: «با شتاب راه رفتن، فروغ مؤمن را مى‏برد و شتابزده حرکت کردن، عامل از بین رفتن نور مؤمن است».[27]

از برخى آیات قرآن، مانند آیات 18 و 19 لقمان، 63 فرقان و 22 ملک، نکاتى در زمینه روش پیاده‏روى و حرکت استفاده مى‏شود که عمده آن، میانه‏روى در حرکت و متواضعانه و همراه با سکینه و فروتنى و حرکت با هوشیارى و به راه مستقیم است.

پاداش زائران پیاده امام (ع)
پاداش زیارت پیاده امام شهیدان بسیار فراوان است و ما به بهترین آنها، از آغاز آمادگى براى سفر تا بازگشت به خانه مى‏پردازیم.

نوید آسمانیان هنگام آمادگى براى زیارت‏

امام صادق (ع) فرمود: «وقتى یکى از شما لوازم سفر را آماده مى‏کند و براى زیارت آماده مى‏شود، آسمانیان به هم نوید رسیدن زائر را مى‏دهند».[28]

درود ملائکه و بدرقه و همراهى فرشتگان‏

امام صادق (ع) فرمودند: «وقتى زائر از منزل بیرون مى‏آید، خداوند چهارهزار فرشته را مأمور سلام و درود بر او مى‏کند تا به دیدار قبر امام حسین (ع) شرفیاب شود».[29]
و در حدیث دیگر فرموده است: «وقتى از خانه به قصد زیارت امام حسین (ع) بیرون مى‏آید، هفتصد فرشته از بالاى سر و زیر پا و سمت راست و چپ و پیش رو و پشت سر (شش جهت) او را همراهى مى‏کنند، تا به جایگاه امن خویش بازگردد».[30]

هر گام پیاده‏روى، یک حسنه‏

حسین بن على بن ثویر بن ابى‏فاضه مى‏گوید: امام صادق (ع) به من فرمود: «اى حسین! هر کس از خانه خارج شود و آهنگ زیارت امام حسین (ع) داشته باشد، اگر پیاده باشد، هر گامش یک کار نیک شمرده مى‏شود و یک گناه از او بخشیده مى‏شود».

پیاده‏روى در آفتاب و محو گناهان‏

امام صادق (ع) فرموده است: «وقتى زائر امام حسین (ع) زیر تابش خورشید قرار مى‏گیرد، گناهانش محو مى‏گردد؛ همان‏طور که آتش همه را تباه مى‏سازد. تابش آفتاب گناهى برایش باقى نمى‏گذارد و وقتى بازمى‏گردد، از گناهان پاک است و به مقامى مى‏رسد که در خون تپیدگان در راه خدا نمى‏رسند».[31]

هفتاد ملک در حال رنج و عرق برایش تسبیح مى‏گویند

در روایت آمده است: «خداى متعال از هر ذرة عرق زائران قبر امام حسین (ع) هفتادهزار فرشته مى‏آفریند که براى ایشان تسبیح مى‏گویند و استغفار مى‏کنند و تا روز قیامت این کار ایشان ادامه دارد».[32]

استقبال ملائکه در کربلا و قرار گرفتن در شمار صالحان‏

از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود: «به راستى که چهارهزار ملک در نزد قبر امام حسین (ع) پریشان و غبارآلود مشغول گریه بر امام هستند و بزرگ ایشان فرشته‏اى به نام منصور است که هر زائرى برسد، به استقبال او مى‏روند».[33] و در روایتى دیگر آمده که وقتى به حائر حسینى رسید، نامش در شمار صالحان ثبت مى‏گردد[34] و وارد شده که وقتى زیارت خود را انجام دهد، خداوند او را در شمار رستگاران فائزان ثبت نام مى‏کند[35] و در راه بازگشت، تمام گناهانش آمرزیده مى‏شود.
حسین بن على بن ثویر مى‏گوید: امام صادق (ع) فرمودند: «وقتى زائر قصد بازگشت کند، فرشته‏اى نزد او مى‏رسد و به او مى‏گوید: من پیام‏آور خدایم. خداوند سلامت مى‏رساند و مى‏گوید: کار را از سر گیر، زیرا گذشته‏ها بخشوده شد».[36]

مدت زیارت، جزو عمر زائر محسوب نمى‏شود.

محمد بن مسلم از امام باقر و صادق (علیهما السلام) نقل مى‏کند که فرمودند:
«إِنَّ اللهَ عَوَّضَ الْحُسَیْنَ ع مِنْ قَتْلِهِ أَنَّ الْإِمَامَةَ مِنْ ذُرِّیَّتِهِ وَ الشِّفَاءَ فِی تُرْبَتِهِ وَ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ عِنْدَ قَبْرِهِ وَ لَا تُعَدُّ أَیَّامُ زَائِرِیهِ جَائِیاً وَ رَاجِعاً مِنْ عُمُرِهِ»؛[37]
خداوند در برابر شهادت، به امام حسین (ع) امامت را در نسل او، شفا را در تربت او و اجابت دعا را در نزد قبر او قرار داد؛ و این‏که مدت زمان رفت و برگشت زائرانش، جزو عمرشان محاسبه نمى‏شود.
 
[1] .. فصلنامه ارزشمند« الاصلاح الحسینى» از منشورات آستان مقدس امام حسین( ع) که توسط مرکز پژوهش‏هاى نهضت حسینى پشتیبانى علمى مى‏شود و با همکارى عالمان نجف و قم انتشار مى‏یابد، در ششمین شماره، مقاله‏اى با عنوان« المشى لزیارة الحسین و باقى الأئمة، دراسة فى ضوء الموازین الفقهیه» منتشر کرده است. متن حاضر، ترجمه‏اى از این مقاله مفید فقهى، حدیثى است که به محضر خوانندگان ویژه نامه اربعین حسینى تقدیم مى‏شود.
[2] .. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 98، ص 334.
[3] .. شیخ حرّ عاملى، وسائل‏الشیعه، ج 14، ص 478.
[4] .. همان، ج 5، ص 201.
[5] .. همان، ج 7، ص 455.
[6] .. همان، ج 16، ص 152.
[7] .. همان، ج 11، ص 79.
[8] .. همان، ج 14، ص 59.
[9] .. شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ص 293.
[10] . وسائل‏الشیعه، ج 14، ص 480.
[11] .. ثواب الاعمال، ص 98؛ المزار، ص 32.
[12] .. شمس‏الدین سرخسى، المبسوط، ج 1، ص 25؛ مجدالدین ابن الاثیر، النفایة، ج 1، ص 440.
[13] .. شهید ثانى، الفواعد الملیه لشرح الرسالة النفلیه، ص 15.
[14] .. بحارالانوار، ج 79، ص 229.
[15] .. احمد بن محمد مقدس اردبیلى، مجمع الفائده و البرهان فى شرح ارشاد الاذهان، ج 2، ص 408.
[16] .. همان.
[17] .. وسائل‏الشیعه، ج 14، ص 590.
[18] .. آل عمران، آیه 59.
[19] .. آیت‏الله شیخ جواد تبریزى، صراط النجاة، ج 2، ص 418.
[20] .. وسائل‏الشیعه، ج 3، ص 140.
[21] .. بقره، آیه 222.
[22] .. اسراء، آیه 36.
[23] .. محمد بن یعقوب کلینى، الکافى، ج 2، ص 219.
[24] .. بقره، آیه 83.
[25] .. امالى صدوق، ص 482.
[26] .. وسائل الشیعه، ج 24، ص 261.
[27] .. همان، ج 11، ص 456.
[28] .. ابن‏قولویه قمى، کامل الزیارات، ص 375.
[29] .. همان.
[30] .. همان، ص 351.
[31] .. همان، ص 496.
[32] .. محمد بن جعفر مشهدى، المزار الکبیر، ص 417.
[33] .. الکافى، ج 4، ص 581.
[34] .. وسائل الشیعه، ج 14، ص 439.
[35] .. کامل الزیارات، ص 253.
[36] .. وسائل الشیعه، ج 14، ص 439.
[37] .. همان، ج 14، ص 423.