چکیده
در مراسم اربعین هر سال، شهر کربلا شاهد همبستگى و یکپارچگى اجتماعى میلیونها عزادار حسینى از سراسر دنیاست. شهادت امام حسین (ع) و اصحابش در روز عاشورا، با دگرگون کردن شکل و حقیقت سوگوارىهاى مسلمانان، حرکت و جهت خاص و متعالى به آن بخشید. بااینکه اسلام، گریه و ناله و فریاد بیش از حد در عزادارى را مکروه دانسته، اظهار غم و ماتم در عزاى سیدالشهدا (ع) را امرى ممدوح شمرده که پاداش خداوند را در پى دارد.
پیادهروى در مراسم اربعین، یک سنّت دینى همراه با آموزههاى فراوان شیعى است که در دوران حکومت حزب بعث، با چالش و درگیرى همراه بود. این پیادهروى معنوى از سه مسیر که راه نجف به کربلا به سبب ابعاد معنوى و تاریخى نهفته در آن، متمایز از دیگر مسیرهاست. دستهها و کاروانهاى خدمتگزار و «هوسهخوانى» قبایل عرب جنوب عراق در این مسیر از نکات ویژه این پیادهروى معنوى است.
آیین عزادارى اربعین در کربلا از روز پانزدهم ماه صفر آغاز مىشود که مقاله حاضر، شرحى مختصر از این آیینهاى منحصربهفرد ارائه کرده است.
واژگان کلیدى: اربعین، کربلا، عزادارى، پیادهروى، امام حسین (ع).
مراسمهاى عزادارىاى که به مناسبت عاشورا و زیارت اربعین براى زنده نگاه داشتن واقعه شهادت امام حسین (ع) و 72 تن از یاران و اهلبیتشان در میدان حماسه کربلا در سال 61 هجرى (680 میلادى) برگزار مىشود، از جملهآیینهاى ویژه و منحصر به فردى است که شیعیان عراق تا به امروز آن را انجام داه و به آن پاىبند بودهاند.
حرم و مرقد نورانى امام حسین (ع) در شهر کربلا (105 کیلومترى جنوب غربى بغداد) نقشى اساسى در پیدایش اینآداب و تحول و تکامل آن داشته است. افزون بر اینکه شهر کربلا در چشم شیعیان و بهویژه شیعیان عراق، مرکز یک واقعه بزرگ تاریخى و روحانى است و مکانى مقدس و مهم براى زیارتهاى شیعه به شمار مىآید، موقعیتى بىبدیل در به یادآوردن فاجعه کربلا و زنده کردن و سازگار نمودن ظاهرى و باطنى افراد با حوادث آن واقعه دارد. هر سال میلیونها نفر از شیعیان عراق، مراسم عزادارى عاشورا و اربعین را به صورت جمعى و در دستههاى بزرگ عزا برگزار مىکنند و آن دو روز بزرگ تاریخى را در کربلا جان تازه و دوباره مىبخشند.
منظور از «مراسم اربعین» در این بحث، همه کارها و فعالیتهایى است که به مناسبت روز اربعین و یادبود شهادت امام حسین (ع) در کربلا، یعنى روز بیستم ماه صفر، دومین ماه در تقویم اسلامى، انجام مىگیرد. از مهمترین و بارزترین این اعمال، پیادهروى براى زیارت قبر امام حسین (ع) است که زائران، به صورت فردى و گروهى، معمولًا از خانههاى خود و نیز از دیگر مبادى، با پاى پیاده به راه مىافتند و خود را در روز اربعین به کربلاى مقدس
مىرسانند. علاوه بر رسم پیادهروى، آداب و اعمال دیگرى همچون زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین و به راه افتادن دستههاى بزرگ سینهزنى و زنجیرزنى نزدیک قبر سیدالشهدا (ع) نیز در این روز صورت مىگیرد.
آنچه مراسم اربعین را از دیگر مراسمهاى مذهبى شیعه متمایز مىسازد، بروز حالت همبستگى و یکپارچگى اجتماعى، به شکل روشن در طول برگزارى این مراسم است و مردم به دلخواه خود، خانه و خوراک و پوشاک و همه امکانات خود را براى عزاداران و شرکتکنندگان در مراسم هزینه مىکنند و در این راه، از کوچکترین خدمتى دریغ نمىورزند.
مفهوم «رسم عزادارى»
اهمیت رسوم عزادارى اساساً در این است که یک عمل طبیعى را در انسان به نمایش مىگذارد؛ چون عکسالعملى عادى و غریزى در وجود اوست و جزئى از ساختار روحى- روانى او را تشکیل مىدهد. عزا و ماتم معمولًا به صورت غم و اندوه در فقدان چیزى یا شخصى که با انسان رابطه قوى و خاص داشته، بروز مىیابد. بنابراین فقدان و نبودن، عنصر اصلى عزادارى است و اگر نباشد، سوگوارى و مانند آن امکان نمىیابد. این فقدان و از دست دادن، معمولًا با احساساتى آمیخته به اندوه همراه است که نسبت به جایگاه آنچه از دست رفته و نیز بر حسب گنجایش روحى فرد، متفاوت مىباشد.
غزالى (450- 505 ق) در دائرة المعارف دینى خود به نام «احیاء علوم الدین» بخش بزرگى را به این موضوع اختصاص داده است. به باور او مرگ فقط یک تغییر حالت است و سفرى است که گذشتگان زودتر انجام داده و به مقصد رسیدهاند. بنابراین برداشت، انسان نباید در مرگ دوستان و عزیزانش اندوه بسیار نشان دهد؛ چون خود به زودى بهآنها ملحق مىگردد. مشارکت در تشییع جنازه و مراسم عزا، باید شخص را به تفکر در مرگ و آمادگى روبهرو شدن با آن وادار کند.[2]
سوگوارى و عزادارى براى اموات در اسلام، بیش از آنکه جنبه فردى و تخلیه روحى- روانى داشته باشد، حالتى است ارزشمند که پایههاى روابط اجتماعى را در امت اسلامى محکمتر مىسازد و با مشارکت مسلمانان در مراسم عزا و تشییع جنازه و نماز گزاردن بر آن و دعا کردن در حق میت و به خاک سپردن او، وحدت و همبستگى روحى و اجتماعى در آنها به شدت تقویت مىشود و جایگاه ایشان را به سطح بالایى از توانمندى و قدرت ارتقا مىبخشد.
میان مراسمهاى عزادارى مسلمانان، چه شیعه و چه سنى، در پیش از واقعه کربلا و پس از آن تفاوت چشمگیر وجود دارد. شهادت امام حسین (ع) و اصحابش در روز عاشورا، شکل و حقیقت سوگوارىهاى مسلمین را دگرگون ساخت و به آن حرکت و جهت خاص و متعالى بخشید. از امام جعفر صادق (ع) نقل شده است: «گریه و ناله در هر مسئلهاى به جز در آنچه به شهادت حسین بن على (ع) مربوط مىشود، براى بنده مکروه و ناپسند است، اما شخص در گریه بر سیدالشهدا، پاداش دارد».[3]
این روایت براى عزادارى امام حسین (ع) حالتى استثنایى تصویر کرده و میان آن و دیگر انواع سوگوارى تفاوتهاى بسیار نهاده است. اگرچه شیوههاى عزادارى در اسلام قید و بندهایى خورده و گریه و ناله و فریاد بیش از حد، مکروه دانسته شده، اما در اظهار غم و ماتم در عزاى حسین بن على (ع) این مسئله نه تنها منع نشده که انجام آن، شخص را در مسیر اجر و پاداش الهى قرار مىدهد. از این رو، در روایت ائمه شیعه (علیهم السلام) بر اقامه عزاى امام حسین (ع) در مواقع مختلف تأکید و اصرار شده که شاعران و مرثیهسرایان، اندوه و گریه شوندگان را برانگیزند و افراد با خانوادههاى خود در سوگوارىهاى حسینى شرکت نمایند.[4] پس نشانهها و مظاهر عزاى امام حسین (ع) تنها یک تعامل احساسى با واقعه کربلا و یا فعالیتى سیاسى و چالش با نظامهاى جابر و ستمگر نیست؛ بلکه یک حرکت و کار اعتقادى است که توش و توان خود را از درون یک مرکز دینى مىگیرد؛ مرکزى که آداب و رسوم عزادارى، در تحکیم پایههاى آن و نشر تعالیمش، عنصر اساسى به شمار مىآید.
زیارت اربعین
زیارت اربعین عبارت است از زیارت مرقد مطهر امام حسین (ع) در روز بیستم ماه صفر؛ یعنى پس از گذشت چهل روز از شهادت امام حسین (ع). شیعیان عراق، روز اربعین را «روز برگرداندن سر مقدس» مىنامند؛ به این دلیل که سر امام حسین (ع) در چنین روزى به کربلا بازگردانده شد و چهل روز پس از شهادت امام به بدن مطهر ایشان ملحق گردید. در
بزرگداشتهاى شیعه، پس از روز عاشورا، روز اربعین مقام دوم را داراست و مشارکت مردمى در این روز، بسیار گسترده است و جمعیتى انبوه از شیعیان عراق و دیگر اماکن، با پاى پیاده و به شوق زیارت مرقد امام حسین (ع) و تبرک جستن به آن، راهى کربلا مىشوند. این سفر زیارتى، چندین روز و گاه چندین هفته را دربرمىگیرد و در اثناى آن، مراسمهاى گوناگون و خاصى برگزار مىشود.
زیارت اربعین شیعیان عراق، در دهههاى اخیر (دوره حاکمیت ظالمانه صدام حسین) با چالش و درگیرى با نظام بعث در عراق توأم بوده است. آنچه باعث شد مراسم روز اربعین به همراه دیگر یادبودهاى شیعى، ممنوع گردد، ممنوعیت آداب عزادارى، از جمله پیادهروى روز اربعین براى زیارت امام حسین (ع) بود که در مقابله و مبارزه زائران با حاکمیت عراق و منع رفتوآمدها نقشى اساسى داشت و باعث شد تا میان زائران و نیروهاى امنیتى تنشها و کشمکشهایى به وجودآید و نهایتاً به درگیرىهاى مسلحانه 1977 در نزدیکى کربلا منجر شود. در نتیجه، مراسم پیادهروى روز اربعین، جدا از یک سنت دینى صِرف، به حرکتى آکنده از مفاهیم و آموزههایى چون مقاومت و مبارزه شیعى علیه تحرکات حکومت بعث عراق، در جهت هویتافزایى و گسترش فعالیتهاى دینى آنان تبدیل گردید.
یک تجربه ناب
پیادهروى، یکى از نشانههاى بارز مراسم عزادارى روز اربعین است؛ یک تلاش به ظاهر بدنى، اما در واقع معنوى و روحانى که از خلال آن، شخص خود را هم از لحاظ روحى و هم از جهت بدنى و ظاهرى، با حقیقت عزادارى براى امام حسین (ع) تطابق مىدهد. زیارت مرقد سیدالشهدا، بخشى از یک سفر مقدس است که زائر دوست مىدارد آن را بدون استفاده از وسایل نقلیه معمول انجام دهد؛ زیرا کمک گرفتن از این ابزار، عزادار را به طور کلى از دنیاى معمولى و روزمرهاش جدا نمىکند. بهخصوص اگر توجه کنیم که کناره گرفتن از دنیاى پیرامون روزمره، یکى از مراحلى است که مىتوان از خلال آن، به فضاى حقیقى و اصیل سوگوارى وارد شد.
پیادهروى زیارت اربعین، این امکان را براى زائران فراهم مىآورد که اعمال و حرکات بدنى را براى رسیدن به هدف اصلى یعنى طهارت روحى به کار گیرند؛ چیزى که غالباً از مهمترین نتایج مورد نظر در سفر زیارتى آن روز بزرگ است. بدن زائر، در اثناى این مرحله و پس از آن، رو به ضعف و سستى مىنهد و به راحتى براى تعالى روحى و تقویت بعد معنوى، رام و آرام مىگردد و دست رغبتها و شهوات سرکش که غالباً براى بروز خود به بدنى قوى نیاز دارند، از سر او کوتاه مىشود. بدین ترتیب، طهارت روح که عزادار در طول پیادهروى خود به سوى کربلا با آن انس گرفته، یکى از نشانههاى بارز در سفر او به شمار مىآید و چهبسا این حالت تطهیر و پاکى تا مدتها پس از این مرحله سلوک، در او باقى مىماند و در تمام فعالیتهاى روزانه او آثار خود را نشان مىدهد. پیادهروى روز اربعین، همچنین تجربههاى معرفتى و شناختى جدیدى را براى شخص به ارمغان مىآورد. وى در طول سفر، دنیاهاى جدیدى را کشف مىکند و سرزمینهاى نوى را مىبیند و با افراد و شخصیتهاى تازهاى آشنا مىشود. در واقع شخص در این مرحله از عزادارى، هم محیط پیرامون خود را از چشماندازى دیگر مىنگرد و هم در تطابق و سازگارى با دنیاى متفاوت بیرون از خود، به نوعى خودیابى و کشف دوباره خویشتن دست مىیابد.
با اینکه پیادهروى به سوى کربلا، از سه راه اصلى: نجف- کربلا، حله- کربلا و بغداد- کربلا صورت مىگیرد، اما راه نجف- کربلا به جهت اهمیتى که دارد و ابعاد معنوى و تاریخىاى که در آن نهفته، متمایز از دیگر مسیرهاست؛ زیرا زیارت مرقد على بن ابىطالب (ع) در نجف، از سوى زائران پیاده، بُعدى نمادین و معنوى به حرکت آنان مىبخشد و آنها را در اتمام سفر مقدسشان به کربلا راغبتر مىکند.
تا کربلا
دو ساعت گذشته از ظهر، با گروههاى متعدد راهپیمایان، از مرقد امام على (ع) به راه مىافتیم و پس از عبور از کنار قبرستان «وادى السلام» (بزرگترین مقبره شیعیان در جهان) به جاده کربلا مىرسیم. هزاران نفر از پیادگان، در حالى که پرچمهاى سبز حسینى در دست دارند، به سرعت به راه خود ادامه مىدهند. بعضى پرچمداران مصرّند که پرچمها را به ضریح امام على (ع) متبرک کنند و با کسب حالت تقدس و پاکى، در سفر پیش روى خود، از آن فیض گیرند. پیادگان حسینى با شتاب و در حالى که پرچمهاى سبز در دست دارند، راه مىپیمایند.
یکى از پدیدههاى جالب و در عین حال پرمعنا و مفهوم، وجود گروههاى مختلف خدمترسانى است که در طول راه، به پیادگان خدمات گوناگون ارائه مىدهند. یکى از این خدمات، دعوت زائران به توقف و استراحت و در اختیارگذاردن اتاق و خانه براى بیتوته آنهاست. نزدیک غروب، تعدادى از نیکوکاران را دیدیم که در میان راه ایستاده بودند و زائران را به توقف و گذراندن شب در کاروانهاى خویش دعوت مىکردند. عدهاى نیز به اصرار و التماس از پیادگان مىخواستند به منازل ایشان وارد شوند تا به بهترین شکل از آنها پذیرایى شود.
دستهها و کاروانهاى خدمتگزار، بر حسب خدمتى که ارائه مىدهند، گوناگون و متفاوتند. بیشتر آنها کارشان پذیرایى از زائران و برطرف کردن تشنگى و گرسنگى آنهاست که در طول روز یکسره و بدون توقف ادامه دارد. معمولًا فعالیت گروهها و جماعتهاى نزدیک به هم، با هم تنظیم و هماهنگ شده است، تا کارها تکرارى نشود و نوع و وقت ارائه وعدههاى غذایى رعایت گردد و خدمات به بهترین صورت تقدیم زائران شود. همچنین، در طول روز، عدهاى طبقها و سینىهاى غذا را روى سر مىگیرند و آنها را میان پیادگانى که تمایلى به توقف ندارند، توزیع مىکنند. از جمله دیگر خدمات در راه کربلا، که نشان مىدهد خادمان حسینى از هیچ نیازى غفلت نکردهاند، این است که عدهاى تلفنهاى همراه زائران را به صورت مجانى شارژ مىکنند و خدمات پزشکى و بعضى درمانهاى طبیعى و ماساژ دادن دست و پاى خسته پیادگان و جز این از دیگر خدماتى است که به زائران ارائه مىشود و، هر بینندهاى را به شوق و شگفتى و تحسین وامىدارد.
در گوشهاى دیگر، حدود ده نفر از زنان عرب در کنار تنورهاى گلین ایستادهاند و مشغول پخت نان هستند. بوى نان تازه، زائران خسته و گرسنه را متوجه این قسمت مىکند. بعضى از این زنان، از حدود ده روز پیشتر در این مکان حاضر شده و پخت نان را آغاز کردهاند.
دستههاى زوار، معمولًا پلاکاردهایى در دست دارند که نام خاص دستهها، یا نام شخصیتهاى مشهور شیعه همچون خطبا و مرثیهخوانان امام حسین (ع) روى آنها نوشته شده است.
عدهاى دیگر از پیادگان، شعارهایى را بر کیف و چمدان خود، یا روى لباسهاشان حک کردهاند که نشان از پیشینه تشیع آنها دارد و نیز بیانگر سفر روحانى آنها به سوى کربلاى مقدس است. در دست بعضى از ایشان، پرچم کشور عراق را نیز مىتوان دید و گاه پرچم کشور بحرین نیز در دست عدهاى دیده مىشود که اشارهاى است به حمایت از شیعیان بحرین در حرکتهاى اعتراضى آنها علیه حاکمان بحرین؛ حرکت انقلابىاى که در آغاز سال 2011 به وقوع پیوست و نمونه آن در کشورهاى دیگرى چون تونس و مصر نیز رخ داد و «بیدارى اسلامى» یا «بهار عربى» نام گرفت.
راه کربلا، در این روزها، به جشنوارهاى از نمادها و نشانههایى تبدیل شده است که افکار و اندیشهها و خواستههاى عزاداران را به نمایش مىگذارد.
هوسه
در یک طرف جاده، دهها تن دایرهوار ایستادهاند و در میان این جمع، یکى در حال خواندن «هوسات» است. «هوسه» به قصاید ویژه قبایل عربى جنوب عراق و فرات اوسط گفته مىشود که ارزشهایى همچون قهرمانى و شجاعت و خصوصیات والاى قبیله یا یکى از افراد آن را بیان مىکند. غالباً از اینگونه اشعار در اثناى جنگها و مرثیهسرایى براى یکى از افراد قبیله، یا براى برانگیختن عزم و همت مردان جهت انجام کارهاى سخت و بزرگ استفاده مىشود.
هنوز شاعر به پایان قصیده خود نرسیده که جماعت اطرافش دم مىگیرند و یک بیت از آن قصیده را همراه با حرکات موزون و حرکت دایرهوار تکرار مىکنند. خواندن هوسه را سه تن از شاعران پى مىگیرند و شرکتکنندگان که علاوه بر تعدادى افراد سالخورده، اکثراً از جوانان هستند، حلقهوار مىگردند و حرکات خاص انجام مىدهند.
هوسه یک فعالیت فرهنگى است که ریشه در باورها و پیشینه عشایرى و محلى شیعه دارد. شیعیان از این رسم در مراسم عاشورا و اربعین استفاده مىکنند و آن را در تعامل و اثرگذارى متقابل با آنچه در واقع یک امر دینى و اعتقادى است، به سطحى بالاتر ارتقا مىدهند. این تعامل باعث مىشود که یک آیین خاص قبیلهاى و محلى در پیوند با اعمال دینى و عبادى، به صورت یک فرهنگ ماندگار شود و از سوى دیگر، یک رسم دینى، شکل و بسیارى از مفاهیم خود را از خلال تعامل باآداب اجتماعى زائران دریافت نماید و در نتیجه، از بروز و بیان عمیقترى برخوردار شود و زائران و عزاداران، آن را به چشم مقبولیت و محبوبیت بیشتر بنگرند و بپذیرند.
وعدهگاه
آیین عزادارى روز اربعین در شهر کربلا، از پنج روز مانده به بیستم ماه صفر آغاز مىشود. کاروانها و دستههاى بزرگ سوگوارى اباعبدالله (ع) از جاهاى مختلف خود را به این شهر مىرسانند. نخستین کاروان ماتم، کاروان شبیهخوانان و تعزیهگردانان است که وارد کربلا مى شود. پس از آنها دستههاى سینهزنى و زنجیرزنى از شهرهاى عراق به سوى کربلا روانه مىشوند و از 17 صفر تا روز اربعین، از صبحگاه تا پاسى از شب به سینهزنى و زنجیرزنى و عزادارى مىپردازند. مراسم اصلى روز اربعین، دو ساعت گذشته از ظهر آغاز مىشود. زائران به صورت دستههاى منظم عزادار، نزدیک در ورودى مرقد امام حسین (ع) مىایستند و در حالى که بر سینههاى خود مىکوبند، یکى از مرثیههاى حسینى را مىخوانند و تکرار مىکنند، و در پایان سینهزنى، دستها را به نشانه سلام و تحیت به امام حسین (ع)، به سوى ضریح بالا مىبرند. آنگاه زائران وارد زیارتگاه مىشوند و گرداگرد ضریح مىگردند و نماز زیارت به جاى مىآورند و دعاهاى مخصوص زیارت اربعین را مىخوانند. همانند آنچه در زیارت عاشورا وجود دارد.
کتابها و ادبیات شیعى درباره زیارت اربعین و کیفیت انجام آن، شرح و توصیفهاى دقیق ارائه داده است. غسل و تطهیر بدن، آمادگى روحى، حرکت به سوى ضریح، چگونگى تعامل با دیگر زائران، چگونگى نماز و خواندن دعاها و نزدیک شدن به قبر امام حسین (ع)، از جمله امور تأکید شده در زیارات، براى هرچه بهتر و کاملتر انجام گرفتن زیارت است.
سفر طولانىاى که زائر پشت سر نهاده و با آن، روزها و ساعتها زندگى کرده، تجربهاى است بزرگ در آزادى و رهایى از مظاهر مادى دنیا و روزمرهگىهاى رنجآور و کسل کننده. در طول این سفر، زائر به حالتى از آزادى روحى و معنوى مىرسد که تمام افکار و اندیشههاى معمول او، در نگاهش رنگ مىبازد و چون خود را در فاصلهاى بسیار اندک از ضریح سرور آزادگان حسین بن على (ع) مشاهده مىکند، آن آزادى روحى بیش از هر زمان، و روشنتر ازهمیشه نمایان مىگردد. زائر پس از تحمل رنجها و مرارتهاى فراوان، اینک در موقعیتى قرار گرفته که مىتواند در بالاترین سطح، با نمادها و نشانههاى مقدسى که بر در و دیوار مرقد مطهر خودنمایى مىکند، احساس یکى شدن و اتحاد کند و مطمئن باشد که وجودش از همه پلیدىها و ناپاکىها زدوده شده است. نیز قادر است خود را در فضاى نورانى و مقدس حرم وارد سازد و از پاداشهاى زیارت ضریح امام حسین (ع) به بهترین شکل برخوردار گردد.
آیین پیادهروى زیارت اربعین، سفرى است به اعماق تجربههاى بزرگ فردى و اجتماعى؛ سفرى است براى رها شدن از بند منیتها و خودیتها و کشف دوباره خویشتن و محیط پیرامون، در همراهى با سیل خروشان و پیش برنده میلیونها زائر دلداده و عاشق، و در یک کلام: سفرى است براى درک دگرگونىهاى مثبت، سازنده و متعالى.
[1] . دکتر فرج الحطاب، دینپژوه، ادیب و شاعر عراقى که در دانشگاه آریزوناى آمریکا، در بخش ادب و فرهنگ، سِمت استادیارى دارد. وى در زمینه ادیان، بهخصوص آنچه به آداب و رسوم دین اسلام مربوط مىشود، داراى پژوهشها و تألیفات متعددى است. مقاله حاضر، فصلى از رساله دکتراى ایشان با عنوان:« تطور طقوس العزاء عند شیعة العراق: طقوس عاشوراء و زیارة الاربعین» مىباشد که قسمتهایى از آن گزینش و براى این شماره ترجمه شده است.
[2] . ملا محسن فیض کاشانى، المحجة البیضاء فى تهذیب الاحیاء، ج 8، ص 295.
[3] . ابنقولویه قمى، کامل الزیارات، ص 123.
[4] . همان، ص 209- 218.
