مقدمه
پس از عاشوراى سال 61 قمرى، فجایع خونبار فراوانى در عراق به وقوع پیوست که در این میان، سه حادثه، بسیار تکان دهنده بودهاند؛ حادثه اول به دست شخصى سنگ دل و خون ریز، به نام «مولا مشعشعى» به وقوع پیوست که ادّعاى خدایى داشت. او در سال 858 قمرى اشخاص بسیارى را در نجف اشرف به شهادت رساند و خانههایشان را تخریب و اموالشان را غارت کرد.
کشتار دوم در سال 1216 قمرى با حمله وهّابىها صورت گرفت. اینان بین سالهاى 1205 تا 1220 قمرى بیش از پنجاه جنگ خرد و کلان با مسلمین داشتهاند. فاجعه سوم که این مقاله به گزارش مختصر از آن پرداخته، توسّط عثمانىها در ذى الحجّه سال 1258 قمرى، در دوره حاکمیّت سى و یکمین سلطان عثمانى، عبدالمجید، با به شهادت رساندن چند هزار مرد و زن و کودک، رقم خورد.[1]
قدرت روز افزون شیعیان در کربلا، باعث شد تا آنان خود را مستقّل از حکومت بدانند. على رضا پاشا، والى وقت عراق نیز که از سال 1247 قمرى این سمت به او واگذار شده بود، شخصى مسامحه کاربود و بر مردم کربلا آسان گرفته بود و در نتیجه، در غیاب حاکمیت، افرادى از خلا قدرت، سوء استفاده کردند وگروهى را به نام عیار، تشکیل دادند.
برخى از اوباش نیز زیر پرچم عیّاران به باج گیرى و دزدى روى آوردند. در این میان، فراریان ارتش عراق و برخى از مجرمان و قانون گریزان نیز فرصت را غنیمت شمرده، دست به شورش و اغتشاش زدند.[2] این نابسامانى موجب ناراحتى مردم از حکومت عثمانى شده بود؛ به طورى که دیگر نام سلطان عثمانى در خطبههاى جمعه برده نمىشد و دستورات و فرامین حکومت مرکزى، مورد بى اعتنایى قرار مىگرفت. و سرانجام، شیعیان بر ضد دولت عثمانى، دست به قیام زدند و مىرفت که این آتش زیر خاکستر، به آتشى خانمان سوز مبدّل شود.
همچنین درگیرىهاى شیعیان و فرقه گرایان شیخى[3] مسلک در کربلا، با نقشه انگلیس و برخى عوامل نفوذى شیخى، روز افزون شده بود و به نوبه خود، به التهاب و در نتیجه، نگرانى حکومت مىافروزد.
على رضا پاشا از سوى حکومت مرکزى، مأموریّت یافت تا براى بررسى اوضاع، به کربلا برود؛ اما مردم مانع ورود او به شهر شدند و او نیز به زور متوسّل نشد و در پشت دروازه شهر، پس از انتصاب حاکم محلّى و متولّى حرمهاى مطهر، بازگشت.
تداوم این ناآرامىها، حکومت عثمانى را بر آن داشت تا على رضا پاشا را با سه هزار سرباز، به سوى کربلا بفرستد. آنان شهر را محاصره کردند؛ اما این محاصره به حمله منتهى نشد و على رضا پاشا، بدون موفقیت و با قبول پیشنهاد مردم نسبت به پرداخت مالیات بیشتر، به بغداد بازگشت.
حکومت عثمانى فهمید که على رضا پاشا از عهده حل مشکل کربلا بر نمىآید و به همین دلیل، او را از ولایت عراق خلع کرد و در سال 1258 قمرى، محمد نجیب پاشا را که پیش از آن والى شام و به خشونت مشهور بود، به جایش منصوب کرد. در همان ابتدا، موافقت با درخواست نجیب پاشا براى ورود به شهر کربلا، از سوى مردم، مشروط به عدم ورود سپاه و نظامیان شد.
والى جدید عراق که توقّع چنین برخوردى را نداشت، دستور محاصره کربلا را صادر کرد و در بیانیّهاى، فرصت یک ماههاى به مردم داد؛ تا تسلیم خواستههایش شوند.
این مهلت، به پایان رسید؛ امّا مردم تسلیم نشدند.
نجیب پاشا اعلام کرد که اگر مردم دروازه شهر را باز نکنند، او به زور وارد خواهد شد. در پى این اتفاقات، سید کاظم رشتى[4] به همراه شاهزاده قاجارى، ظل السلطان به اردوگاه نجیب پاشا رفتند؛ امّا تلاشهاى مصرّانه این دو، سودى نبخشید. نجیب پاشا اعلام کرد که با مردم کارى ندارد و مردم باید سرنوشت خود را از یاغیان جدا کنند و قول داد که پناهندگان به حرم امام حسین و اباالفضل العباس (علیهما السلام) و حاضران در خانه سید کاظم رشتى و ظل السلطان، در امان باشند.[5]
محاصره و حمله به کربلا
نجیب پاشا براى فرماندهى سپاه براى حمله به شهر، «نعمان بغدادى ویسى زاده» را انتخاب کرد؛ کسى که از قتل و غارت و تجاوز، باکى نداشت.[6]
نعمان به دستور نجیب پاشا، قبل از ورود به کربلا، مدّت بیست و سه روز، شهر را محاصره کرد و از رسیدن مواد غذایى به شهر، جلوگیرى کرد و در این مدّت نیز گاهى شهر را آماج توپخانه سنگین قرار مىداد.[7]
سرانجام، سربازان عثمانى در روز سیزدهم نوامبر سال 1843 میلادى با ایجاد روزنهاى در ضلع شرقى حصار شهر، وارد شهر شدند و جنایت بزرگى را رقم زدند و اعلام کردند که براى سر هر یاغى، 150 پیاستر (واحد پول عثمانى) جایزه مىدهند.[8]
خانه سید کاظم رشتى، مورد تعرض قرار نگرفت؛ اما حرمهاى مطهر در معرض حمله و اهانت واقع شدند و بخشهایى از آنها تخریب شدند و اشیاى قیمتى آنها به غارت برده شدند.
سربازان، سوار بر مرکب، وارد صحنها و گاهى روضه منّوره مىشدند و مردم را مورد ضرب و جرح قرار مىدادند. رفتار خشن و توهین آمیز سربازان نجیب پاشا، باعث شد تا مردم از وى به عنوان «یزید پاشا» نام ببرند.[9]
عثمانىها در سطح شهر، افراد بسیارى را کشتند. علّامه امینى در کتاب «شهداى راه فضیلت» از قول چند شاهد عینى چنین مىنویسد:
«بعد از خروج سپاه عثمانى از کربلا، در سوال و جوابى با قبرکنها، فهمیدیم که آمار کشتهها به ده هزار نیز مىرسد. آنها مىگفتند که گاهى مجبور شدهاند در یک قبر، چهار یا پنج و گاهى ده پیکر را به خاک بسپارند و نزدیک سىصد جسد نیز در سرداب حرم ابالفضل العباس (ع) یافت شد».[10]
روایت شیخ محمد حسین کاشف الغطاء
کلید دار حرم امام حسین (ع)، سید وهّاب آل طعمه، با شنیدن خبر ورود نجیب پاشا به کربلا، فرار کرد و شخصى به نام سید مهدى آل طعمه، به سرعت به استقبال نجیب پاشا آمد و با لحنى خاضعانه گفت:
«اى سرور! ما هیچ گاه از اطاعت شما غافل نبوده ایم و از فرامین شما سرپیچى نکرده ایم ومیان مردم، اختلاف افکنى نکرده ایم. ما را به جرمىکه دیگران مرتکب شدند، مجازا مکن».
نجیب پاشا به حالتى تحقیر آمیز و با بى تفاوتى، از کنار سید مهدىّ گذشت. فرداى آن روز، نجیب پاشا سوار بر اسب، وارد صحن مطهر حسینى شد و این بار سید کاظم رشتى نیز او را همراهى مىکرد. این بار نیز سید مهدى با حالتى از ترسى و قرآن به دست و همراه تنى چند از خادمان حرم، نزد نجیب پاشا آمد و دم اسب وى را بوسه زد. نجیب پاشا از اسب پیاده شد و وارد روضه منوره شد و پس از گذشت لحظاتى برگشت و خطاب به سید مهدى فریاد کشید: کلید دار کجاست؟
سید مهدى پاسخ داد: فرار کرده است.
نجیب پاشا نیز بى درنگ کلید دار فرارى را عزل و سید مهدى را به جایش منصوب کرد.[11]
سید مهدى از سال 1258 تا 1272 قمرى، عهده دار این منصب بود.
محمد کریم خان، رئیس شیخىها در کرمان که پس از سید کاظم رشتى به ریاست شیخیه رسید، در تحلیلى تاملّ برانگیز مىنویسد:
«علت حمله نجیب پاشا به کربلا، این بود که مردم شیعه این شهر، خاطر سید کاظم را رنجانده بودند؛ آن هم تنها به این دلیل که افکار او را مغایر اندیشه خود مىپنداشتند. نحوه تعامل علماى شیعه با سید، آن هم در یک سال پایانى عمرش، خدا را به خشم آورد و ائمه طاهرین را به انتقام از شیعه وا داشت؛ آن هم توسّط غداّرى همچون نجیب پاشا ... بى دلیل نبود که سپاهش کربلا را محاصره کردند و قریب سى هزار توپ جنگى به طرف آنها رها نمودند و قسمت بیشتر کربلا تخریب شد. این فضیلتى روشن و نشانهاى واضح بر جلالت و عظمت شان و رتبه سید بود و ائمه (علیهم السلام) مىخواستند به این وسیله، این کرامت از آن سید عالى مقدار، بروز کند».[12]
این در حالى است که کاظم رشتى به مرحوم نجفى، صاحب جواهر، جسارت کرده و فقهاى شیعه را بسیار مذمّت مىکرد و به ایشان دشنام مىداد. کتاب «دلیل المتّحرین» سید کاظم رشتى، پر از توهین و ناسزا به عالمان شیعه است؛ تا جایى که به قول یکى از بزرگان، مناسب بود نام این رساله، «رساله شتمیّه» گذاشته شود.[13]
نتایج و پیامدهاى غدیر خون
دولت عثمانى پس از واقعه غدیر خون، به جاى عذر خواهى، سیاست سختگیرانهاى نسبت به مردم کربلا اعمال کرد و مالیات نانوایىها را بیست درصد و مالیات حمامهاى عمومىرا چهل درصد، افزایش داد و حتى نمایندهاى از طرف دولت بر حسن اجراى این دستورات، منصوب کرد.[14] شیخ حسن فرطوسى[15] به همراه شیخ حسن کاشف الغطاء، در راس هیئتى از علما، براى گفت و گو با نجیب پاشا به کربلا رفتند؛ تا مانع ادامه سختگیرىها بر مردم شوند.[16]
در گزارش کلنل فارین، نماینده ویژه روسیه، آمار کشتهها پنج هزار تن ذکر شده بود. در میان کشتهها سه هندى، بیست پاکستانى و یک روسى وجود داشت؛ اما در گزارش نامق پاشا، نماینده دولت عثمانى آمده بود که حدود 650 نفر کشته شدند که 400 تن از ایشان از سربازان عثمانىاند.[17]
در پى حمله نجیب پاشا به کربلا، دولت ایران، میرزا جعفر خان مشیرالدوله، سفیرش در استانبول را به دلیل اهمال کارى در دفاع از شیعیان کربلا، فرا خواند.[18]
برخى منابع، آمار کشتههاى حادثه غدیر خون را فراتر از بیست هزار ذکر کردهاند.[19]
نجیب پاشا طى گزارشى تاکید کرد که همه این اقدامات جنایت گرانه، با دستور صدر اعظم عثمانى صورت گرفته است.[20]
در پایان سرکوب قیام شیعیان، 30 نفر و به روایتى 50 یا 60 نفر از ایرانیان مقیم کربلا به دستور نجیب پاشا به استانبول انتقال داده شدند و همگى اعدام شدند.[21]
در پى حمله عثمانىها به کربلا، مذاکرات مفصّلى میان ایران و عثمانى از طریق مکاتبه، براى پایان دادن به این جنایت، صورت گرفت؛ ولى نتایجى در بر نداشت و به همین دلیل، نیروهاى ایرانى، منطقه سر پلزهاب را که در تصرف عثمانى بود، تصرف کردند. پس از این حادثه، مذاکرات معروف «ارزروم»، میان ایران و عثمانى آغاز شد. یکى از موضوعات مهم این مذاکرات که توسط «میرزا تقى خان امیر نظام»، نماینده ایران، ارائه شد، تامین امنیت شیعیان کربلا و جبران خسارتهاى وارده از جانب دولت عثمانى بود.[22]
نجیب پاشا براى پیش گیرى از تکرار وقایع کربلا در نجف اشرف، وارد نجف شد و براى تسلیم مردم در برابر خواستههایش، با علماى نجف به گفت و گو پرداخت.[23]
مهاراجه منطقه اوره هند، محمد على بن سلطان ماجد على شاه، پس از تعرّض و خسارات وارده به حرم حضرت اباالفضل العباس (ع) توسط قواى عثمانى، اقدام به بازسازى این حرم مطهر کرد.[24]
پس از فروپاشى آتش فتنه، نجیب پاشا، یک حاکم محلّى، یک قاضى و یک خطیب جمعه، براى کربلا منصوب کرد و به خطیب جمعه سفارش کرد که در خطبههاى نماز جمعه براى سلطان و دولت عثمانى، دعا کند.[25]
پس از این حادثه، دو تن از علماى شیعه تبعید شدند؛ سید ابراهیم قزوینى[26] به بغداد و میرزا صالح داماد[27] (عرب) به کرکوک، تبعید شد.
[1] . عبدالحسین امینى، شهداء الفضیلة، ص 306
[2] . محمد بن خاوند شاه بلخى، روضه الصفا، ج 10، ص 265.
[3] . به پیروان شیخ احمد احسائى پایه گذار این فرقه، شیخى اطلاق مىشود). شیخ احمد، عقاید خاصّى در باب اصول و فروع دین و مقولههایى همچون معراج داشت که مورد پذیرش علماى شیعه قرار نگرفت.
[4] . سید کاظم رشتى( 1259 1212 ق).) از شاگردان شیخ احمد احسائى بود و پس از وى به ریاست این فرقه رسید.
[5] . جان گول، مکانهاى مقدس و جنگهاى مذهبى( سیاست، فرهنگ و تاریخ شیعه)، ص 56.
[6] . فوام افرام بستانى، تاریخ نجف اشرف، ج 2، ص 478
[7] . ادوین بلک وایلى، سیود جویى از عراق، نگاهى به تاریخ هفت هزار ساله جنگ و سود در عراق، ص 69.
[8] . تاریخ نجف اشرف، ج 2، ص 478.
[9] . شهداء الفضیلة، ص 307
[10] . محمد حسین کاشف الغطاء، عبقات العنبریة فى الطبقات الجعفریة، ص 107.
[11] . محمد کریم خان کرمانى، هدایة الطالبیین، ص 152 تا 155.
[12] . تنکابنى، قصص العلماء، ص 56 و 58
[13] . اوژن اوبن، ایران امروز، ترجمه على اصغر سعیدى، ص 399.
[14] شیخ حسن فرطوسى، شاگرد شیخ انصارى بود). او از اندیشمندانى بود که کمتر دست به تالیف و نگارش زده بود و اثر معروف وى، شرح شرائع الاسلام بوده است.
[15] . مسلمى عقیلى، تاریخ نجف اشرف، ج 2، ص 449.
[16] . عبدالحسین آل طعمه، بغیة النبلاء فى تاریخ کربلا، ص 121.
[17] . عبدالرضا هوشنگ مهدوى، تاریخ روابط خارجى ایران، ص 258.
[18] . احمد خان ملک، سیاستگزاران دوره قاجار، به کوشش سید مرتضى آل داوود، ص 343.
[19] . على موجانى، بازسازى تاریخ فراموش شده، ص 152.
[20] . همان.
[21] . همان.
[22] . همان.
[23] . آل محبوبه، ماضى النجف و حاضرها، ج 1، ص 232.
[24] . سلمانهادى آل طعمه، کربلا و حرمهاى مطهر، ترجمه حسین صابرى، ص 110.
[25] . همان، ص 97؛ تاریخ العراق بین الاحتلالین، ج 6، ص 239.
[26] . از شاگردان سید على طباطبایى صاحب ریاض و متوفاى 1262 قمرى.
[27] . سید صالح حائرى، مشهور به سید صالح عرب بود و پدرش، داماد سید على طباطبایى). وى در قرائت قرآن و امر به معروف و نهى از منکر، بسیار جدّى بود( طبقات فقهاء، ج 14، ص 735).
