زندگى نامه
آیةالله العظمى سیستانى یکى از مراجع بزرگوار تقلید، در نهم ربیع الاول سال 1349 قمرى در خانوادهاى متدین و مشهور به علم و دانش، در مشهد مقدس به دنیا آمد. پدرش «سید محمّد باقر»، عالمى مقدّس و مادرش علویه، فرزند «سیّد رضا مهربانى سرابى» و جدّ پدرىاش عالم جلیل القدر «سیدعلى سیستانى» بود که به نوشته علامه شیخ آقا بزرگ تهرانى، از شاگردان ملاعلى نهاوندى در نجف اشرف، و از شاگردان مجدّد شیرازى در سامرّابود. وپس از آن در زمره خواص اصحاب سیداسماعیل صدر در آمد و در حدود سال 1318 هجرى به مشهد بازگشت و در آن جا رحل اقامت افکند و با بهره وافرى که از دانشِ و پارسایى و صلاح برده بود، به جایگاه بلندى دست یافت.
خاندان آیةالله العظمى سیستانى که از سادات علوى حسینى هستند، در سده یازدهم هجرى در اصفهان مىزیستند. از سرشناسان آن خاندان در روزگار یادشده، مىتوان به فیلسوف پرآوازه «محمد باقر داماد»، صاحب کتاب قبسات اشاره نمود. یکى از نوادگان وى به نام «سید محمد» در عهد پادشاهى سلطان حسین صفوى، به مقام شیخ الاسلامىِ سرزمین سیستان رسیده و به آن دیار هجرت کرد و از آن پس، او و خانوادهاش در همان جا ساکن شدند. نخستین فرد از این خاندان که به مشهد رضوى رهسپار شد، مرحوم «سید على» بود که برههاى را در مدرسه مرحوم ملا محمد باقر سبزوارى ماند وبراى ادامه تحصیل، ابتدا به نجف اشرف رفت و سپس رهسپار سامرّا شد.
آیةالله العظمى سیستانى درسهاى ابتدایى و مقدمات را در زادگاهش، مشهد رضوى فرا گرفت و در پنج سالگى بهفراگیرى قرآن پرداخت و پس از آن جهت خواندن و نوشتن درسهاى ابتدایى، به مدرسة دار التعلیم دینى رفت و همزمان با تحصیل در آن مدرسه، هنر خوشنویسى را نزد استادش، «میرزا على آقاى ناظم» آموخت.
در نخستین ماههاى سال 1360 هجرى قمرى با راهنمایى پدر بزرگوارش، به فراگیرى مقدمات علوم حوزوى پرداخت و شمارى از کتابهاى ادبى، مانند شرح الفیه سیوطى، مغنى ابن هشام، مطوّل تفتازانى، مقامات حریرى، و شرح نظام را نزد مرحوم ادیب نیشابورى و دیگر استادان فن خواند و شرح لمعه و قوانین را از مرحوم سید احمد مدرّس یزدى، معروف به «نهنگ» فرا گرفت. تعدادى از کتابهاى سطوح عالى، همچون مکاسب، رسائل و کفایه را از آیةالله میرزاهاشم قزوینى آموخت و چند کتاب فلسفى مانند شرح منظومه سبزوارى و شرح حکمة الاشراق و اسفار را از محضر مرحوم شیخ سیف الله ایسى میانجى فرا گرفت. شوارق الالهام را از شیخ مجتبى قزوینى آموخت و براى تحصیل معارف وحیانى در حوزه درس مرحوم آیةالله میرزا مهدى اصفهانى (متوفاى اواخر سال 1365 قمرى) حاضر شد. وى همچنین در حوزه درس خارج میرزا مهدى آشتیانى، صاحب تعلیقه بر شرح منظومه و مرحوم آیةالله میرزاهاشم قزوینى حضور یافت.
وى در اواخر سال 1368 قمرى راهى حوزه علمیه قم شد و در بحثهاى خارج فقه و اصول مرجع بزرگوار، آیةالله العظمى بروجردى شرکت کرد و بسیارى از مهارتهاى فقهى و دیدگاههاى رجالى و حدیثى را از وى فرا گرفت و افزون بر این، از حوزه درس آیةالله العظمى حجت نیز بهره فراوان برد.
در اوایل سال 1371 قمرى، شهر مقدّس قم را به قصد اقامت در نجف اشرف، ترک کرد. وى سالگرد اربعین امام حسین (ع) را در کربلا ماند و آنگاه راهى نجف شد و در مدرسه علمیه بخارائى، اقامت گزید. در نجف اشرف، حوزه درس فقه و اصول دو تن از بزرگان، یعنى آیةالله العظمى سید ابو القاسم موسوى خوئى وآیةالله شیخ حسین حلّى را درک کرد و زمانى طولانى را در محضر ایشان گذراند و در همان ایام، از مباحث برخى دیگر از سرشناسان حوزه از جمله مرحوم آیةالله العظمى حکیم و مرحوم آیةالله العظمى شاهرودى نیز بهره برد وسرانجام از دو استادش آیةالله خوئى و آیةالله حلى اجازه اجتهاد و از مرحوم آقا بزرگ تهرانى، اجازه روایى گرفت.
سیره و اندیشه تقریبى
آیةالله العظمى سیستانى از فقها ومراجع بزرگوارى است که به موضوع وحدت بین مذاهب اسلامى، اهتمام ویژهاى دارد؛ به طورى که وى حتى در تدریس خارج فقه واصول نیز، روش «مقایسه تطبیقى میان فقه شیعه و فقه دیگر مذاهب اسلامى» را در اولویت کارهاى تحقیقى خویش قرار داده است؛ زیرا به نظر وى، آگاهى از تفکرات فقهى اهل سنت در زمان صدور فتوا، همانند اطلاع از موطّأ مالک و فتاوى ابو یوسف و آراى دیگر فقهاى آنها، اهداف ائمه (علیهم السلام) و دیدگاههاى پیشوایان شیعه از صدور احکام را نمایان مىسازد.
در این مقاله چند مورد از افکار، اندیشهها و سیره عملى وى را درباره وحدت میان شیعه و سنى مرور مىکنیم:
الف. تاکید بر وحدت؛
آیةالله سیستانى، مرجع بزرگ شیعیان عراق در دیدار محسن عبدالحمید، یکى از اعضاى شوراى حکومتى این کشور و هیئتى از علماى اهل سنت، بر وحدت شیعه و سنى تاکید کرد. عبدالحمید که ریاست حزب اسلامى عراق را نیز بر عهده دارد، در پایان این دیدار گفت: ما در دیدار با آیةالله سیستانى، عهد بستیم که هرچه در توان داریم، براى حفظ وحدت و یکپارچگى و استقلال عراق، بهکار بندیم.
وى از تفرقه میان اقوام مختلف عراقى به عنوان یکى از خطرناکترین حربههاى دشمنان یاد کرد و افزود: قرآن، پیامبر و قبله ما یکى است؛ پس هیچ دلیلى وجود ندارد که میان شیعه و سنى، جدایى و تفرقه پیدا شود.
عبدالحمید گفت: مردم عراق از شیعه و سنى با هوشیارى در برابر توطئههاى دشمنان ایستادند و به هیچ وجه اجازه نداده و نخواهند داد که خللى بین اقوام مختلف در عراق بهوجود آید.
وى افزود: این درحالى است که بسیارى کوشیدند اینطور القا کنند که درصورت سقوط صدام، خونهاى شیعیان و سنىها در خیابانهاى عراق ریخته خواهد شد.
بر پایه این گزارش، در این دیدار هیئتى از اوقاف اهل تسنن و علماى اسلامى به ریاست شیخ محمود خلف الجراد، شیخ احمد الجبورى، حازم الجنابى و شیخ حسن ملا على، محسن عبدالحمید را همراهى مىکردند.[1]
آیةالله العظمى سیستانى از مراجع عالىقدر شیعیان عراق در دیدار هیئتى از علماى اهل تسنن در شهر نجف، بر لزوم وحدت و همبستگى میان شیعه و سنى و همه گروهها و طوایف در عراق تاکید کرد.
به گزارش شبکه تلویزیونى العالم، آیةالله العظمى سیستانى در دیدار هیئتى از علماى اهل تسنن، همچنین مقابله با تروریسم و کنار گذاشتن اختلافات میان مردم عراق و افزایش تلاشها در جهت بازسازى این کشور را خواستار شد.
در این دیدار، بحران عراق و تلاش برخى از محافل براى ایجاد اختلافات مذهبى و فرقهاى، مورد بررسى قرار گرفت.[2]
ب. خدمتگزار همه عراقىها؛
آیةالله العظمى سیستانى، در دیدار با جمعى از فرهیختگان عراقى گفت: من خادم و خدمتگزار همه عراقىها هستم.
به گزارش خبرگزارى مهر، به نقل از روزنامه «الصباح» عراق، آیةالله العظمى سیستانى، مرجع بزرگ شیعیان عراق گفت: تمام عراقىها، زندانیان رژیم سابق بودند و من نیز در خانه خود زندانى بودم؛ درحالى که اکنون مردم عراق حاکم این کشور هستند.
وى به هنگام دیدار با اعضاى کمیته آمادهسازى برگزارى کنفرانس نخبگان و فرهیختگان علمى عراق، خاطر نشان ساخت: از شما مىخواهم سلام مرا به تمام عراقىها برسانید و آنها را به همزیستى مسالمتآمیز در کنار مذاهب، ادیان، طوایف، قومیتها و ملیتها، دعوت کنید.
مرجع بزرگ شیعیان عراق تاکید کرد: ما به همزیستى مسالمتآمیز مردم در بین همه طایفهها و ادیان، ایمان داریم و دانشمندان و فرهیختگان باید مرد و زن عراقى را به سجایاى اخلاقى و دوست داشتن بشریت، آگاه سازند.
وى یاد آورشد: هر ملتى داراى هویت است و ملتى که بىهویت است، ملت نیست و هویت ما، احترام گذاشتن به اسلام و زبان عربى است؛ زیرا این دو، اساس و وجود ماست.
وى شدیداً با خروج دانشمندان، پزشکان و فرهیختگان از عراق، جهت دستیابى به مادیات مخالفت کرد و گفت: هرگز نباید آنها دست به چنین کارى بزنند. آنها باید با داشتن احساس مسئولیت، در فراهم کردن شرایط رفاهى و آسایش براى مردم عراق، مشارکت کنند.
این مرجع شیعیان عراق با بیان اینکه جایگاه شما دانشمندان در این جامعه، همانند جایگاه انبیا در آن زمان و مکان است، افزود:
خودم سختى زندگى را تحمل کردم و در خانه خود زندانى بودم. مدتهاست که عراقىها با سختىها و مشکلات روبهرو شدهاند و این، نشانگر عمق تحملپذیرى و بیدارى آنهاست.
آیةالله العظمى سیستانى در پایان گفت: ارزش و بهاى عراق به وجود شما دانشمندان است. بنابراین، شما را به خدمت کردن به مردم عراق و تحمل مشکلات فرا مىخوانم. وى تاکید کرد: عراق کشور شماست و شما باید فرزندان این کشور را با سجایاى اخلاقى و توجه به مستضعفان، آشنا سازید.[3]
ج. حفظ حرمت مکانهاى مذهبى؛
آیةالله العظمى سیستانى، حمله برخى از نیروهاى گارد ملى عراق به مسجد ابوحنیفه در بغداد را محکوم کرد. به گزارش خبرگزارى فرانسه از نجف، حامد الخفاف سخنگوى آیةالله سیستانى در بیروت گفت: «این حمله به هیچوجه، قابل پذیرش نیست و ما هرگونه اقدامى که مکانهاى مقدس را هدف قرار دهد، محکوم مىکنیم.» وى تصریح کرد: «حرمت هیچ مکان عبادتى نباید شکسته شود».[4]
د. تکریم ترکمنها؛
آیةالله العظمى سیستانى گفت: «ترکمنها در قلب من جاى دارند و من به آنها افتخار مىکنم».
پایگاه خبرى «اخبار العراق» امروز به نقل از منابع مطبوعاتى عراق نوشت: «آیةالله سیستانى در دیدار با عباس البیاتى دبیر کل اتحادیه اسلامى ترکمنهاى عراق با اشاره به حقوق اقلیتهاى عراق، بر ضرورت تامین حقوق اقلیتها، ترکمنها و کردهاى فییلى (کردهاى شیعه) تاکید کرد».
آیةالله العظمى سیستانى در پایان این دیدار و به هنگام خداحافظى با البیاتى و هیئت همراه وى گفت: «ترکمنها در قلب من جاى دارند و سلام مرا به آنان برسان».
وى در پایان با بیان اینکه او از همان ابتدا آرزو داشته است که ترکمنها در این فهرست انتخاباتى شرکت کنند، تأکید کرد: «من به ترکمنها و حقوق آنها افتخار مىکنم.[5]
ه. اهتمام به مشارکت اهل سنت؛
آیةالله العظمى سیستانى مرجع عالى شیعه در عراق، خواستار مشارکت اعراب اهل سنت در دولت آینده عراق شد.
به گزارش مهر به نقل از رادیو آمریکایى «سوا»، عباس بیاتى، عضو ائتلاف عراق یکپارچه تاکید کرد: آیةالله سیستانى مرجع عالى شیعیان بر ضرورت ایفاى نقش اهل سنت در تشکیل دولت آینده و مشارکت آنها در تدوین قانون اساسى دائمى عراق، تاکید کرد.[6]
و. حمایت شیعیان و سنىها از یکدیگر؛
جمعى از علماى اهل سنت عراق پس از دیدار با آیةالله العظمى سیستانى در نجف اشرف، مقابله با سازمان القاعده را از همه علماى مسلمانان خواستار شدند و از رسانهها خواستند پیام وحدت و برادرى مسلمانان عراق را منعکس کنند.
شیخ الملا رئیس علماى جنوب عراق درباره دیدار با آیةالله العظمى سیستانى گفت از رسانهها مىخواهیم به همه علماى جهان اسلام خبر دهند که آیةالله سیستانى از صمیم قلب خود براى هزارمین بار گفت: من خدمتگزار همه عراقىها هستم و ما از همین جا اعلام مىکنیم مراجع تقلید نجف اشرف و مرجع بزرگ شیعیان عراق بر حرمت خون همه مردم عراق، به ویژه خون سنىهاى عراق، تاکید مىکند و از از برادران شیعى و سنى مىخواهد از یکدیگر حمایت کنند.
وى افزود: ما از همین جا از علماى جهان اسلام مىخواهیم همه خشونتهایى را که برضد عراقىها صورت مىگیرد، محکوم کنند و به صراحت مردم را از جنایتهاى القاعده در عراق، آگاه کنند. این پیام آیةالله سیستانى به همه علماى اسلام است، از سوى دیگر، سید صدر الدین قبانچى درباره دیدار علماى اهل سنت با آیةالله سیستانى گفت ایشان تاکید کردند که من خدمتگزار همه عراقىها هستم و آنها را دوست مىدارم و میان سنى، شیعى، کرد و مسیحى، تفاوتى قائل نیستم.
وى افزود: علماى سنى که از کردستان، بصره، ناصریه و فلوجه به دفتر آیةالله سیستانى آمده بودند، از این دیدار که نخستین همایش ملى علماى سنى و شیعى به شمار مىرود، ابراز خشنودى کردند.
القبانچى با اشاره به ابراز خشنودى آیةالله العظمى سیستانى از بازگشت وحدت و آرامش به عراق، تاکید کرد: آیةالله سیستانى چیزى فراتر از وحدت از ملت عراق انتظار دارد و خواهان حمایت شیعیان و سنىها از یکدیگر است.
شیخ محمد العکلاوى، رئیس علماى اهل سنت کردستان عراق تاکید کرد: نشست ملى علماى مذهبى به منظور اجراى وحدت و مرهم نهادن بر زخمهاى ملت عراق صورت مىگیرد.
وى بر اهمیت نقش علما در کشور تاکید و خاطر نشان کرد که نقش علما مىتواند نقشه سیاسى کشور را تغییر دهد.
العکلاوى ابراز امیدوارى کرد که اظهارات دلنشین آیةالله العظمى سیستانى در میان همه مردم عراق، فراگیر شود و به وحدت کلمه آنها منتهى شود.[7]
ز. پرهیز از ادبیات تشنج آفرین؛
آیت الله العظمى سیستانى در جمع علماى اهل سنت شرکت کننده در کنفرانس وحدت در نجف اشر ف که به حضور وى رسیده بودند، چنین اظهار داشت:
«به شما خوشامد مى گویم که به نجف آمدید و ... بعد از تعرض به مرقد عسکریین (علیهما السلام) همه شیعیان را به آرامش دعوت کردم و از آنها خواستم که واکنشى نشان ندهند و گفتم که
این اقدام از طرف اهل سنت نبوده است. من اطمینان دارم که ریشه تفرقهافکنى در خارج است. من [در زمان طلبگى] نزد شیخ احمد الراوى که از علماى اهل سنت در سامرا بود، درس خواندم و به ذهنم خطور نکرد که ایشان پیرو مذهب دیگرى بودند. همچنین به برخى از پزشکان که از اهل سنت بودند، مراجعه مىکردیم و چون ما از طلاب علوم دینى بودیم از ما پول ویزیت نمىگرفتند و اصلا فکر نمىکردند که ما شیعه هستیم یا سنى .... باید بر مشترکات تمرکز کنید و دلیلى ندارد به مسائل اختلافى بپردازید. مشارکت کردن در ایجاد تفرقه، حتى به اندازه یک کلمه یا نصف کلمه، جایز نیست وواجب است که از ادبیات تشنج آفرین پرهیز شود.[8]
ح. اهل سنت نفس و جان ما هستند؛
آیةالله العظمى سیستانىدر پیامى که براى نخستین گردهمایى سنى و شیعه عراق در نجف اشرف فرستاد، چنین مرقوم داشت: هیچ اختلاف واقعى میان شیعیان و سنىها وجود ندارد و بنده خادم همه عراقىها هستم. بنده همه مردم را دوست دارم. دین اسلام، دین محبت است و از اینکه دشمنان توانستند میان مذاهب اسلامى تفرقه بیندازند، شگفت زدهام.
حضرت آیةالله العظمى سیستانىدر ادامه افزود: برگزارى چنین مراسم و نشستهایى بسیار مهم و مفید است و همگان به این نکته پى مىبرند که اختلاف واقعى میان مسلمانان وجود ندارد. اختلاف میان شیعه و سنى تنها در مسائل فقهى منحصر است.
این مرجع تقلید تصریح کرد: شیعیان باید پیش از اهل تسنن به دفاع از حقوق اجتماعى و سیاسى سنىها بپردازند. گفتمان ما بر دعوت به وحدت استوار است و بنده بارها گفته و باز هم مىگویم که نگویید سنىها برادرانمان هستند؛ بلکه آنها نفس و جان ما هستند. من به خطبههاى نماز جمعه اهل سنت بیشتر از خطبههاى شیعیان گوش مىدهم.
آیةالله سیستانى با اشاره بهاینکه هیچ تفاوتى میان شهروند عرب و کرد وجود ندارد، اظهار داشت: بنده در پژوهشهاى فقهى از فتواى اهل سنت یاد مىکنم. ما در کعبه و نماز و روزه متحد، هستیم. زمانى که سنىها در دوران دیکتاتورى به من مىگفتند که شیعه شدهاند، وقتى علت تشیع را از آنان مىپرسیدم که تاکید مىکردند ولایت اهل بیت (ع) را پذیرفتهاند، من به آنهامىگفتمکه علماى سنى از ولایت اهل بیت (ع) دفاع کردهاند. در بخش پایانى این پیام آمده است: شهروندان سنى همانند شیعیان در قبرهاى دسته جمعى زنده به گور شدند. من از همه کسانى که در پى حقوق خود هستند، حمایت خواهم کرد.
حضرت آیةالله العظمى سیستانى در این پیام که از جانب وى در مراسم افتتاحیه نخستین گردهمایى سنى و شیعه عراق در نجف اشرف ارائه شد، چنین بیان کرد: من همه را دوست دارم و دین، همین محبت است و در شگفتم که چگونه دشمنان توانستهاند بین مذاهب اسلامى تفرقه ایجاد کنند.
در این نشست پس از قرائت پیام آیةالله سیستانى، بیانیهاى از سوى دفتر معظم له به شرح زیر منتشر شد:
بسم الله الرحمن الرحیم
«وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا»
امت اسلامى در حال حاضر، در شرایطى دشوار به سر مىبرد و بحرانهاى بزرگ و چالشهاى مهم، امروز و آیندهاش را تهدید مىکند و همگان در این شرایط، نیاز به توحید صفوف، نابودى فرقه گرایى و دورى از اختلافات مذهبى را درک کردهاند؛ اختلافاتى که قرنها از آن مىگذرد و به نظر مىرسد راه حلى که همگان را راضى کند براى آن وجود ندارد بنابراین، شایسته نیست به بحث و جدل پیرامون آن خارج از چارچوب بحثهاى علمى معتبر بپردازیم؛ به ویژه اینکه اینها به اصول دین و ارکان عقیده مربوط نمىشود؛ زیرا همگان به خداى احد
فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج18، ص: 66
واحد، رسالت پیامبر (ص)، قرآن کریم ایمان دارند و سنت نبوى را به عنوان منبع احکام شرعى ونیز مودت اهل بیت علیهم السلام، نماز، روزه، حج و مانند اینها را پذیرفتهاند.
این مشترکات، اساسى محکم براى وحدت اسلامى است پس باید براى تقویت پیوند محبت و مودت میان فرزندان این امت، بر آن تمرکز نمود و براى زندگى مسالمتآمیز بر اساس احترام متبادل و به دور از تنازع و مجادله مذهبى و فرقه اى با هر عنوانى کوشید و بر تمام کسانى که به فکر پیشرفت اسلام و مسلمانان هستند، واجب است که در راه تقریب و کاستن از حجم آشوبهاى ناشى از برخى سیاستها که باعث تفرقه مىشود و راه را براى دشمنان طمعکار جهت سلطه بر بلاد اسلامى و ثروتهایش باز مىکند، بکوشند؛ اما با کمال تاسف مشاهده مىشود برخى از اشخاص کاملا مخالف این امر رفتار مىکنند و بر اختلافات مذهبى دامن مىزنند و با افزایش درگیرىهاى سیاسى در برهه اخیر، در منطقه و نزاع بر سر سلطه و نفوذ منطقهاى، تلاشهاى خود براى تفرقه افکنى مذهبى و نشر آن را دو چندان کردهاند و براى این کار از روش بهتان و فریب، در خصوص مذهبى معین و کاستن از حقوق پیروان آن و ترساندن دیگران از آن مذهب، استفاده مىکنند.
در راستاى همین توطئهها بسیارى از وسایل اطلاع رساى جمعى از قبیل ماهواره، سایتهاى اینترنتى، مجلات و .... هر از چند گاهى فتواهایى عجیب در توهین به برخى از فرق و مذاهب اسلامى منسوب به آیةالله سیستانى منتشر مىکنند؛ تا از موقعیت مرجعیت دینى بکاهند و براى رسیدن به اهداف معینى، کینههاى طایفهاى را افزایش دهند. اعلام مىشود که فتواهاى آیةالله سیستانى فقط از منابع موثقش، مانند کتب فتوایىشان و با تایید ایشان معتبر و قابل اعتماد است و در این فتواها هیچ توهینى نسبت به مذاهب دیگر وجود ندارد.
آیةالله سیستانى همواره به مقلدان و پیروان خود سفارش نمودهاند با اهل سنت بر اساس محبت و احترام برخورد کنند و اعلام کردهاند ریختن خون مسلمان، هتک حرمت، وارد کردن زیان مالى و ... چه شیعه باشد و چه سنى، حرام است ... همه اینها به وضوح از روش مرجعیت دینى در برخورد با پیروان سایر مذاهب است. از خداوند مىخواهیم همگان را در آنچه خبر امت و صلاحش است، یارى نماید. او بر همه چیز تواناست.[9]
اخیراً هم که کشور عراق مورد تهاجم وحشیانه گروه تکفیرى داعش قرار گرفت، آیةالله سیستانى در راستاى دفاع از حریم عموم مردم عراق، اعم از شیعه وسنى و سایر اقلیتهاى دینى و مذهبى، پیامى جهاد کفایى را صادر کرد؛ به طورى که این پیام تاریخى، عامل اتحاد میان اقشار مختلف مردم عراق شد و از سوى همه گروهها و همه پیروان مذاهب، مورد استقبال کم نظیرى قرار گرفت.
[1] . خبرگزارى جمهورى اسلامى، 4/ 1/ 1383.
[2] . خبرگزارى فارس، 4/ 4/ 1383.
[3] . سایت بازتاب، 27/ 7/ 1383.
[4] . خبرگزارى فارس، 1/ 9/ 1383.
[5] . سایت بازتاب، 12/ 12/ 1383.
[6] . همان، 16/ 12/ 1383.
[7] . واحد مرکزى خبر، 7/ 9/ 1386.
[8] . به نقل از حجةالاسلام شیخ حسن صفار از علماى شیعه عربستان، 10/ 11/ 2008 م.
[9] . محرم 1428( منبع سایت شیعه نیوز).
