‏
چکیده‏
کشور پهناور و ثروتمند عراق، تا آغاز قرن بیستم میلادى، زیر سلطه دولت عثمانى بود. انقلاب مشروطه ایران در سال 1906 میلادى و نیز انقلاب قانون اساسى ترکیه در سال 1907 تأثیر فراوانى در بیدارى مردم عراق و ایجاد جرئت اعتراض به نظام حاکم در آنان داشت. همین عوامل به همراه حضور استعمارگرانه دولت انگلیس در این سال‏ها سبب شد که از سال 1908 تا 1932 میلادى، به مدت ربع قرن، کشور عراق، عرصه نبرد مردم مسلمان براى به‏دست‏آوردن استقلال و آزادى باشد. آنچه در مبارزه مردم عراق- موسوم به ثورةالعشرین- به چشم مى‏آید، نقش پررنگ علما و مراجع در هدایت مردم است. پس از سال‏ها مبارزه مردم، سرانجام در سال 1932 عراق به عنوان یکى از کشورهاى «جامعه ملل» پذیرفته شد و استقلال سیاسى عراق به رسمیت شناخته شد.
نگارنده این مقاله، فصل‏هاى سه‏گانه کتاب را که سیر تاریخى انقلاب مردم عراق را در این 25 سال بیان مى‏کند، به طور اجمال شرح داده، سپس مهم‏ترین نتایج این انقلاب را برشمرده است.
واژگان کلیدى: عراق، ثورةالعشرین، دولت عثمانى، استعمار انگلیس.
پیش‏درآمد
کتاب «شیعه العراق و بناء الوطن» که شمارگان صفحاتش نزدیک به هزار است، به بررسى تاریخى و تحلیل سیاسى رُبع قرن از تاریخ کشور عراق مى‏پردازد؛ یعنى از سال 1908 تا 1932 میلادى. سال‏هاى قیام مردم براى داشتن قانون اساسى تا استقلال عراق و تلاش براى آزادى از یوغ استعمارگران انگلیسى. آنچه در این نوشته بسیار به چشم مى‏آید، تکیه بر تقش پررنگ علما و مراجع در هدایت مردم است. از سیّد محمّدسعید حبوبى و آخوند خراسانى و سیّد محمّد کاظم یزیدى و میرزا محمّدتقى شیرازى، تا سیّد ابوالحسن اصفهانى و سیّد ابوالقاسم کاشانى.
نویسنده در مقدّمه‏اى نسبتاً طولانى به آموزه‏هاى اجتماعى دین مبین اسلام مى‏پردازد و سپس به سیر تاریخى مهم‏ترین وقایع بشرى اشاره کرده و از خوشى‏ها و ناخوشى‏ها، پیروزى‏ها و شکست‏ها و آسانى‏ها و دشوارى‏هاى آن سخن مى‏گوید. آن‏گاه به عراق و خیزش‏هاى مردم آن تا «ثورة العشرین» پرداخته و این‏که مردم عراق این فُرصت را مغتنم شمردند و به پا خاستند. علما و مراجع نیز از آنان حمایت کردند؛ امّا صدمه فراوان دیدند. برخى کُشته و برخى تبعید شدند. بسیارى از بازاریان معروف که پشتوانه مادى نهضت بودند نیز اعدام شدند؛ آن هم به دست کسانى که با شعار آزادى، عراق را اشغال کردند.
نگارنده در فصل اوّل به سال‏هاى 1908 تا 1913 میلادى و کلیّاتى در اواخر حکومت عثمانى، و در فصل دوم به سال‏هاى 1914 تا 1920 و در فصل سوم به سال‏هاى 1921 تا 1932 مى‏پردازد.
فصل اوّل: 1908 تا 1913 م‏
پایان سلطه عثمانى؛ آغاز استعمار انگلستان‏
صداى شکسته شدن استخوان‏هاى امپراتورى عثمانى به گوش مى‏رسد و به پایان چند قرن اقتدار خود نزدیک مى‏شود. در سال 1909 تراز بازرگانى‏اش به پایین‏ترین سطح خود رسیده است. بیش از سى درصد صادرات و نزدیک به شصت درصد واردات عراق در مبادلاتش با انگلستان است و در ضمن تجارت با ترکیه، سوریه و ایران را نیز در کارنامه دارد. از جمعیت عراق در این سال‏ها هفتاد درصد عرب، بیست درصد کُرد و بقیه ترکمن، ایرانى و ارمنى هستند. همین درصد اندک ترکمن‏ها، حمایت بسیارى از عثمانى داشتند، تا جایى که میانشان پیمان‏نامه نیز مبادله مى‏شد.
زمین‏هاى حاصلخیز عراق به سبب دو نهر بزرگ دجله و فُرات و شرایط مناسب زیست‏محیطى براى زراعت و پرورش انواع دام و مهم‏تر از آن، ثروت‏هاى معدنى به‏ویژه نفت و واقع شدن در یک منطقه سوق الجیشى، باعث شده بود که انگلیس چشم طمع به این آب و خاک داشته باشد. همچنین عراق به عنوان یک پل ارتباطى با هند به شمار مى‏رفت؛ یعنى عراق، هم هدف استعمار بود و هم وسیله استعمارگرى.
انگلیس براى رسیدن به این هدف، دست به ایجاد اختلاف قومى و مذهبى و پرداخت مبالغ هنگفت به رؤساى عشایر براى ضدیّت با حکومت عثمانى در عراق زد. نوشتن پیمان‏نامه و بستن قراردادهایى با فرانسه و روسیه‏ و آلمان در همین راستا بود. فعالیت‏هایى را نیز در بُعد اجتماعى میان اقشار مختلف مردم انجام داد تا هیبت عثمانى‏ها را از چشم و دل مردم بیاندازد و خلاصه در آتش زیر خاکستر دَمید.
غربى‏ها مثل همیشه با شعارهاى جذّاب و دل‏فریب به میدان آمدند. میدان نبرد میان اندیشه جدید غَربى و اندیشه قدیمى عربى! سر دادن شعار آزادى از یوغ عثمانى‏ها و از طرفى فقدان هوشمندى سیاسى مردم و مسمومیّت ذهن‏ها و فکرهاى آنان، دست به دست هم داد تا به بخشى از اهدافشان برسند.
از انقلاب مشروطیت ایران در سال 1906 میلادى که تأثیر مستقیم بر احوال سیاسى عراق داشت نیز نمى‏توان به سادگى گذشت؛ چون تحرکات سیاسى در ایران توسط مراجع ساکن در نجف اشرف مدیریت مى‏شد و مردم عراق مى‏دیدند چطور ایران روز به روز در حال پیشرفت است. انقلاب قانون اساسى ترکیه در سال 1907 نیز قابل توجّه و بررسى است؛ چون ترکیه در واقع مرکز امپراتورى عثمانى بود و عراقى‏ها دیدند که عثمانى‏ها ضعیف شده‏اند و اعتراضات سیاسى نتیجه مى‏دهد؛ به‏ویژه این‏که علماى نجف پس از پیروزى مشروطه‏خواهان در ایران و ترکیه، این حرکت‏ها را مورد تأیید قرار دادند؛[1] امّا وقتى نقاب از چهره اصلى دشمن کنار رفت، حرکت ضد عثمانى مردم با هدایت مراجع به حرکت ضدّ انگلیسى مبدّل گشت. مراجع شیعه، پیش از این نیز در ماجراى تنباکو قدرت خویش را به رُخ انگلیس کشیده بودند؛ امّا تأثیرى که این فتوا در شناخت مردم از انگلیس داشت، بسیار فراتر از این‏ها بود. مردم مشتاق بودند که هر چه بیشتر غَرب را بشناسند و زبانشان را یاد بگیرند. به همین دلیل در همین سال‏ها بود که با تأیید علماء، مدارس جدید که زبان انگلیسى و فرانسوى نیز در آنها تدریس مى‏شد تأسیس گردید. مجلات با رویکرد جدیدى چاپ و منتشر شد و فضاى متفاوتى را ایجاد نمود. درباره علوم و فنون کتاب نوشته شد که تا آن روز حتى نام بردنش هم ممنوع بود؛ مانند کتاب «الهیئة والاسلام» نوشته سیّد هبةالدین شهرستانى.
بدین‏وسیله مردم عراق، عصر کاملًا متفاوتى را تجربه کردند و با غَرب و غربى‏ها بیشتر آشنا شدند و دانستند که براى مقابله با هر چیزى، ابتدا باید آن را بشناسند. از این‏رو علوم جدید غَربى در کنار علوم قدیمى اسلامى مطرح شد. امّا حرکت‏هاى ضد انگلیسى مردم هنوز یکپارچه و منظّم نشده بود. این وضعیّت بسیارى از شُعرا را بر آن داشت که به انتقاد از این پراکندگى بپردازند.[2] علّت این از هم گسیختگى را مى‏توان در شتاب‏زدگى مردم و تأسیس بى‏رویّه احزاب و اتحادیه‏ها و جمعیّت‏ها، نه فقط در عراق، بلکه در مصر و لبنان و سوریه و عربستان توسط عراقى‏هاى مقیم دید. البته این جمعیت‏ها صرفاً سیاسى نبودند؛ بلکه برخى ادبى و اقتصادى بودند که محتواى سیاسى داشتند و در قالب ادبیّات و شعر یا انتقادهاى اقتصادى، حکومت را نقد مى‏کردند. متاسفانه یهود و مخصوصاً صهیونیست‏ها در تعدادى در این اتحادیّه‏ها نفوذ کرده بودند.
کشور لیبى در سال 1911 میلادى توسط ایتالیا اشغال شد و علماى نجف مانند آخوند خراسانى فتوا به وجوب دفاع از این سرزمین را صادر کردند. همزمان روسیه به ایران حمله کرد، ولى در پى صدور فتاواى متعدّد مراجع، مجبور به بیرون کشیدن نیروهایش از خاک ایران شد. روسیه که دست از پا درازتر برگشته بود، در سال 1912 حرم مطهّر رضوى را به توپ بست.
فصل دوم: 1914 تا 1920 م‏
اشغال عراق و شورش مردم علیه انگلیس‏
انگلیس در سال 1914 عراق را اشغال کرد.[3] همزمان شدن این اشغالگرى با موضع‏گیرى مراجع در برابر روسیه، حسّ جهادى عراقى‏ها را بیش از پیش تحریک کرد. زد و خوردهاى خیابانى آغاز شد و اوج و فرود بسیار داشت؛ امّا به نتیجه قطعى نرسید. در این بین، آخوند خراسانى رحلت کرد و سیّد محمّدسعید حبوبى رهبرى نهضت را به دست گرفت و توانست صدها تَن از عشایر را بسیج کند. وى بیشتر جنبه فرماندهى نظامى را بر عهده داشت و رهبرى معنوى و شرعى قیام با سیّد محمّد کاظم یزدى (صاحب عروه) بود. ایشان در صحن مطهّر علوى سخنرانى شورانگیزى ایراد نمود و به طور شفاهى فتوا به وجوب جهاد را صادر کرد. در بخشى از این خطابه آمده است: «بر کسانى که ناتوانى بدنى امّا توانایى مالى دارند، واجب است تا فقراى توانمند را تجهیز کنند ...».
این بیانات تأثیر شگرفى بر احساسات انقلابى مردم گذاشت. مرحوم سیّد محمدکاظم یزدى، فرزندش سیّد محمد را به نمایندگى از خود به سوى مجاهدین فرستاد. علما و مراجع کربلا و نجف و کاظمین و سامرا پیوسته به وسیله تلگراف یکدیگر را از آخرین اخبار جنگ آگاه مى‏کردند. محافلى در این شهرها برگزار شده و مردم را براى مشارکت در این جهاد تشویق مى‏کردند و تعدادى از مراجع، خود در میدان نبرد حاضر شده بودند.[4] شیخ محمدتقى شیرازى نیز فرزندش «محمدرضا» را به صفوف انقلابیون ملحق نموده و به کاظمین مى‏فرستد.
مجاهدین در سه جبهه مى‏جنگیدند و در هر یک، یکى از مراجع فرماندهى مى‏کرد.[5] در یکى از این میادین در طى سه روز، نزدیک به سه هزار شهید تقدیم قیام شد. داوطلب حضور در جبهه آن‏قدر زیاد بود که کمبود سلاح باعث شد تا عدّه‏اى از مجاهدان همچنان در لیست انتظار بمانند و فرصت حضور در این نبرد را نیابند. برخى از شیوخ عشایر هر چه داشتند فروختند تا سلاح بخرند و به انقلابیّون برسانند. سیّد محمّد سعید حبوبى از اموال شخصى‏اش براى مجاهدین هزینه مى‏کرد.
در جریان آمد و شد انقلابیّون، حوادثى هم پیش مى‏آمد. برخى به نهر افتادند و غرق شدند؛ برخى در راه ماندند و از گرسنگى و تشنگى جان دادند. شیخ‏الشریعه اصفهانى به آب افتاد و سیّد راضى، فرزند سید محمّد حیدرى او را از مرگ قطعى نجات داد. به همین دلیل شیخ الشّریعه به او لقب «مُحى الشّریعه» را اعطا نمود.
انگلیس در سال 1915 بصره و در 1917 بغداد را به تصرّف کامل خویش درآورد. موفقیّت‏هایى که انقلابیّون به دست مى‏آوردند، به راحتى از دست مى‏رفت. فرسایشى شدن جنگ، نتیجه کارشکنى‏هایى بود که برخى مرتکب مى‏شدند؛ مانند نامه‏اى که شهردار کاظمین به همراه تنى چند از کَسبه در دفاع از انگلیس نوشتند و آدرس چند فرمانده را براى ایشان فرستادند؛، به گونه‏اى که به دستگیرى ایشان منجر شد.
برخى از مردم منتظر رسیدن نوبت براى حضور در جبهه نشدند و به جاى سلاح، از سنگ و چوب در نبردها استفاده مى‏کردند و شعارشان «الدّین یا محمّد» بود. تعدادى از ایشان دستگیر و تعداد بیشترى کشته شدند.
پس از رحلت آیت‏الله سیّد محمد کاظم یزدى، میرزا محمّدتقى شیرازى مرجعیّت شیعیان را بر عهده گرفت. او چند اطلاعیّه منتشر کرد و مردم را به ادامه تظاهرات علیه انگلیس تشویق نمود و در این بیانیّه، فلسفه قیام علیه انگلیس را تبیین نمود: «غیر مسلمان نمى‏تواند بر مسلمان حکومت داشته باشد.» این بیانیّه در سطح وسیعى چاپ و توزیع شد. انگلیس که از این اقدام میرزا محمدتقى شیرازى ناراحت شده بود، فرزند ایشان را به جزیره هنگام‏[6] تبعید کرد. اما میرزا محمدتقى شیرازى بیانیّه دوم خویش را نیز صادر کرد و در آن اعلام نمود: «مطالبه حقوق عراقى‏ها بر ایشان واجب است؛ حتّى اگر مجبور شوند متوسّل به زور گردند».
انگلیس تمام تلاشش را براى خنثى کردن این فتوا به کار گرفت و بسیار هم هزینه کرد؛ امّا این فتوا جایش را در دل مردم باز کرده بود، تا جایى که یکى از رؤساى عشایر گفته بود: «ما در مرقد امام حسین (علیه السلام) با امام (میرزا محمد تقى) شیرازى پیمان مى‏بندیم تا از هر چه داریم، در این راه دریغ نورزیم و حیله نکنیم و با تمام هستى‏مان به میدان بیاییم».
میرزا محمّدتقى شیرازى که پس از آیت‏الله سید محمد کاظم یزدى به مرجعیّت رسیده بود، از سامرا به کربلا آمد و این باعث شد که کربلا به مرکز فرماندهى انقلاب مبدّل شود و همه بزرگان براى مشورت و گفت‏وگو به این شهر مى‏آمدند؛ امّا فوت ناگهانى و مرموز شیخ محمدتقى شیرازى که به نقلى به علّت مسمومیّت به دست انگلیسى‏ها بود را باید نقطه عطفى در روند ثورة العشرین دانست. تشییع باشکوهى در کربلا برگزار شد و ایشان در صحن مطهّر امام حسین (علیه السلام) به خاک سپرده شدند.[7]
با درگذشت میرزا محمدتقى شیرازى انگلیسى‏ها پررو شدند؛ به گونه‏اى که به مدت دو روز هواپیماهاى ‏شان‏ اوراقى را در کربلا پخش کردند که در آن از مردم خواسته شده بود که هفده تن از فرماندهان مجاهدان (از جمله سید ابوالقاسم کاشانى، که بعدها رهبر نهضت ملّى شدن صنعت نفت ایران شد) را به نیروهاى انگلیسى تحویل دهند. همچنین سلاح‏هاى‏شان را تسلیم کنند و به زخمى‏ها و فرارى‏ها پناه ندهند.
ثورة العشرین عراق در تابستان 1920 میلادى با گسترش به مناطق شیعه‏نشین به اوج خود رسید. مردم عماره هجده ماه مقاومت کردند، امّا این سدّ سرانجام در هم شکست. پس از شیخ محمّدتقى شیرازى، شیخ الشّریعه اصفهانى رهبرى قیام را به دست گرفت و شورایى با حضور سیّد ابوالحسن اصفهانى و سید ابوالقاسم کاشانى و شیخ الشّریعه اصفهانى و شیخ احمد، فرزند آخوند خراسانى و میرزا عبدالحسین فرزند شیخ محمدتقى شیرازى براى رهبرى قیام تشکیل شد.
فصل سوم: 1921 تا 1932 م‏
اعلان استقلال عراق‏
در بررسى تاریخ ثورة العشرین و ابعاد سیاسى آن، کمتر به سال‏هاى پس از 1920 پرداخته مى‏شود و این سال را سال استقلال سیاسى عراق مى‏دانند؛ در حالى که انقلاب در این سال تازه جان گرفت و دوازده- سیزده سال پس از این تاریخ، عراق به استقلال ظاهرى دست یافت. البته در سال 1920 نشانه‏هاى پیروزى آشکار شد. به همین دلیل دو راه پیش روى انگلیس بود: یکى ادامه دادن به فشارها و دیگرى کوتاه آمدن در برابر خواست مردم؛ هرچند این کوتاه آمدن، تاکتیکى باشد. انگلستان راه دوم را برگزید.[8]
فیصل اوّل‏[9] با کمک انگلیس و در کنفرانس قاهره به حکومت عراق منصوب شد. فیصل، فرزند سوم شریف حسین و از سادات حجازى الاصل بود. وقتى این خبر به پدرش شریف حسین رسید گفت: مى‏ترسم مردم عراق با فرزندم فیصل و خانواده‏اش همان کارى را بکنند که با امام حسین (علیه السلام) و اهل بیتش کردند! برخى از مراجع مانند سید ابوالحسن اصفهانى و شیخ محمدحسین غروى اصفهانى با نصب فیصل مخالف بودند و او را مُهره انگلستان مى‏دانستند و برخى به شکل مشروط موافق بودند؛ مانند سید محمّد صدر و شیخ مهدى خالصى که‏ در کاظمین بود. اینان در اطّلاعیه‏اى موافقت خود را با پادشاهى فیصل اعلام کردند، با این شرایط: پذیرفتن و اجراى قانون مصوّب مجلس مؤسسین و قطع ارتباط با انگلیس و دنیاى استعمار.
امّا فیصل نمى‏توانست با اربابش قطع ارتباط کند. او به شرط ارتباط با ایشان و به پشتوانه آنها به حکومت رسیده بود؛ بنابراین به این شرط بى‏اعتنا بود. به همین دلیل آنان به جمع مخالفین فیصل پیوستند. فیصل در یک سخنرانى گفته بود که به دولت انگلیس اطمینان و اعتماد کامل دارد. البته او با احتیاط رفتار مى‏کرد و سعى داشت تا نه عراقى‏ها را تحریک کند و نه حمایت انگلیس را از دست بدهد.
مردم با هدایت مراجع، تظاهرات مسالمت‏آمیز خود علیه فصیل را آغاز کردند. فیصل براى پایان دادن به این ناآرامى‏ها دستور برگزارى انتخابات عمومى براى تشکیل مجلس مؤسسان را صادر کرد، ولى با مخالفت شدید مراجع روبه‏رو شد.
فتوا به تحریم شرکت و معاونت در این انتخابات از جانب مراجع دیگر نیز صادر شد و موج جدیدى علیه فیصل به راه افتاد و تقریباً مراجع در این امر یکصدا شدند. کار به جایى رسید که حکومت، تعدادى از علما را تبعید نمود. آیت‏الله شیخ مهدى خالصى به ایران تبعید شد.[10] البته ایشان در همین دوران نیز ساکت ننشست.
پس از برخورد حکومت با مراجع، مردم عراق دریافتند که حکومتِ دست‏نشانده عراق با اسلام مشکل دارد و در حقیقت گرداننده این حکومت، دولت انگلیس است که در صدد حذف شعارها و شعائر دینى برآمده است. در طول این سال‏ها انگلیسى‏ها جنگ تمام‏عیارى را در بُعد فرهنگى به راه انداختند. آنان تبلیغ مى‏کردند که عالم واقعى در امور سیاسى مداخله نمى‏کند. با این ترفندها تا اندازه‏اى موفق شدند که برخى از علما را از صحنه سیاست کنار بزنند؛ ولى برخى همچنان ماندند و مقاومت کردند.
در سال 1923 میلادى بدهى دولت عراق به سایر دولت‏ها و به‏ویژه انگلیس به بالاترین سطح خود رسید. در سال 1925 زراعت و کشاورزى عراق در حدّ وسیعى دچار آفت شد و قیمت اجناس بسیار بالا رفت و این عوامل در کنار یکدیگر بر نارضایتى مردم مى‏افزود. عجیب این بود که برخى از عراقى‏ها هنوز هم فکر مى‏کردند انگلیس براى نجات ایشان آمده است.[11]
یکى از ابزارهاى تبلیغاتى انگلیس در بین سال‏هاى 1923 تا 1926 تبلیغ شعار حقوق زن و آزادى زنان بود. استعمارگران بر آن بودند تا حجاب را مورد اشکال و خدشه قرار دهند و زنان را به شرکت در جلسات مختلط با مردان اجنبى تشویق کنند تا این رفتار را نشانه شخصیّت تلقّى نمایند.
در این باره کتاب‏ها نوشته و اشعار سروده شد و فیلم‏ها به روى پرده رفت. آزادى عقیده، شعار دیگر انگلیسى‏ها براى ایجاد شُبهه در ا عتقادات مسلمانان بود؛ به‏ویژه نسبت به نبوّت نبى مکرّم (صلى الله علیه و آله) و تشکیک در امر قیامت. براى عصبانى کردن شیعه، کتاب در حقانیت بنى‏امیه و دولت اموى منتشر کردند. انگلیس به دنبال تأسیس مدارس جدیدى بود که ظاهر و باطنش از دین و دیانت تهى بود؛ ولى مرجع بیدار سیّد ابوالحسن اصفهانى 1 در برابر این دسیسه‏ها ایستاد و فعالیّت‏هاى مذهبى و اسلامى را گسترش داد.
مهم‏ترین فعالیّت ضدّ اسلامى بریتانیا تبلیغ گسترده مسیحیّت بود. شیخ حبیب‏الله رشتى در سال 1928 به جنوب عراق و به شهر عماره که مرکز این تبلیغات بود هجرت کرد و توانست با تأسیس دفترى، جوانان بسیارى را جذب کند و در سال 1929 مجله «هُدى» را در پاسخ به شبهات منتشر نماید. در سال 1930 «جمعیّت هدایت اسلامى» در بغداد تأسیس شد که شیعیان‏ را به دور خود جمع نمود.
در سال 1932 عراق به عنوان یکى از کشورهاى «جامعه ملل»[12] مورد پذیرش قرار گرفت و استقلال سیاسى عراق به طور رسمى اعلان شد. عراق پنجاه و هفتمین دولت در دنیا و سومین دولت در خاورمیانه بود که وارد جامعه ملل شد.
مهم‏ترین نتایج انقلاب ضدّ انگلیس در عراق‏

اتّحاد جوامع شیعى و سنّى در امر قیام و حضور اقشار مختلف مردم.
تغییر نگرش سیاسى انگلیس به شیوه دخالت در عراق و تبدیل جنگ سخت، به جنگ نرم.
باز شدن نگاه سیاسى مردم عراق و شناخت دوست و دشمن.
ورود متدیّنین به عرصه‏هاى سیاسى.
دست یافتن عراق به استقلال نسبى (مطابق ادعاى غربى‏ها).
تلفات انگلیسى‏ها: 426 کشته، 1228 مجروح، 615 مفقود و اسیر.

... و نوشتن شش معاهده میان عراق و انگلیس در سال‏هاى 1920 تا 1932 م.
شیخ عبدالکریم جزائرى‏[13] مى‏گوید: «ما به هدفى که از ثورة العشرین انتظار داشتیم، نرسیدیم.»[14]
 
 
 
[1] . میرزا محمّدحسین نائینى مى‏فرمود: قانون اساسى براى حفظ نظام و دولت، به منزله رساله‏هاى علمیّه براى نظام عبادى و معاملاتى مى‏باشد..
[2] . الرًصافى فى دراسة تحلیلیة، ص 87..
[3] . با آغاز جنگ جهانى اوّل در سال 1914 م، انگلیس به بهانه جلوگیرى از نفوذ آلمان‏ها با نیروى نظامى خود از دهان شطّ العرب به عراق حمله کرد. این دخالت نظامى را مى‏توان سرآغازى براى استیلاى غربى‏ها بر سرزمین‏هاى اسلامى دانست..
[4] . بخشى از فتواى سیّد ابوالحسن اصفهانى:« ... بر همه مسلمانان به‏خصوص برادران عراقى وظیفه دینى مى‏دانم که سرزمین عراق که مشاهد ائمه هدایت( علیهم السلام) است را از تسلّط کفّار حفظ کنند ...» مرحوم سیّد خود سلاح به دست گرفت و به میدان نبرد رفت، امّا به اصرار رهبران قیام به نجف اشرف بازگشت..
[5] . فرماندهى جبهه قرنه با شیخ الشّریعه اصفهانى و فرماندهى جبهه بصره با سیّد مهدى حیدرى بود..
[6] . از جزایر ایران در خلیج فارس، در جنوب جزیره قشم..
[7] .« سِر پرسى کاکس» حاکم نظامى انگلیس در عراق، نامه تعزیتى سیاست‏آمیز براى خلف میرزا محمّدتقى شیرازى، یعنى شیخ الشّریعه اصفهانى فرستاد تا هم نظر او را به خویش جلب نماید و هم مردم گمان کنند که خلف میرزا برخلاف او اهل مُدارا و گفت‏وگو با استعمارگران است. هزاران نسخه از این نامه میان مردم منتشر شد و نزدیک بود که این جنگ روانى تأثیر منفى خود را بگذارد؛ امّا پاسخى که شیخ الشریعه به این نامه داد، همه رشته‏هاى حاکم انگلیسى را پنبه کرد. در بخشى از این نامه آمده بود:« دولت انگلیس مظهر مهربانى و عدالت است!» و در بخشى از پاسخ آیت‏الله شیخ الشریعه اصفهانى آمده بود:« ... انگلیس مظهر عدالت و مهربانى است که این‏گونه هتک نوامیس مى‏کند و به روى مردم آتش مى‏گشاید!».
[8] . سِر پرسى کاکس از طرف انگلیس مأمور تشکیل حکومت در عراق بود؛ کابینه‏اى موقت با وزراى عراقى و یک مشاور انگلیسى که در واقع، کار به دست این مشاور بود و پست وزارت، یک مقام تشریفاتى و حیله‏گرانه بود. کاکس که مى‏خواست حکومت انگلیس براى عراق را ملّى جلوه دهد، تعدادى از شیعیان اسم و رسم دار را در پست‏هاى حکومتى منصوب نمود؛ امّا آیت‏الله خالصى فتوا داد که داخل شدن در پست‏هاى دولتى حرام و به مثابه همکارى با کافران است، با این فتوا بسیارى از شیعیان دست از همکارى با دولت عراق کشیدند، امّا کاکس بى‏کار ننشست و به دنبال حاکمى میانه‏رو و طرفدار انگلیس.
[9] . فیصل اول تا سال 1933 م پادشاه عراق بود.
[10] . بنابر قولى شیخ مهدى خالصى به حجاز تبعید شد و میرزا محمّدحسین نائینى با اعتراض به این اقدام حکومت، به ایران تبعید شد..
[11] .« ویلسن» فرمانده ارتش انگلیس مى‏گوید: ما براى آزاد کردن مردم عراق آمده‏ایم، نه براى نفت یا تصرّف خاک عراق!.
[12] .« جامعه ملل» یا« سازمان مجمع اتّفاق ملل» که یک سازمان میان‏دولتى بود، به پیشنهاد ایالات متّحده آمریکا در سال 1919 م تأسیس شد و متشکّل از 58 عضو با 42 عضو اصلى از جمله ایران بود. دولت‏هاى عضو در سال 1946 م تصمیم به انحلال آن گرفتند و به جایش سازمان ملل متّحد تأسیس شد. مقرّ جامعه ملل در ژنو سوئیس قرار داشت. ابتکار تأسیس جامعه ملل با آمریکا بود، امّا خود هیچ‏گاه عضو آن نگردید. پس از تأسیس جامعه ملل، جنگ دوم جهانى به وقوع پیوست..
[13] . شیخ عبدالکریم جزائرى متولد 1289 ق در نجف اشرف و شاگرد آخوند خراسانى بود. او ابتدا مخالف سرسخت سازش با انگلیس بود، ولى بعدها به موافقین گفت‏وگوى صلح میان عراق و انگلیسى‏ها ملحق شد. وى در سال 1382 ق در گذشت. نام ایشان را مى‏توان در زمره مخالفین فیصل اوّل مشاهده نمود..
[14] جمعى از نویسندگان، فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، 25جلد، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگى ولى فقیه در امور حج و زیارات - تهران - ایران، چاپ: 1، 1388 ه.ش.