شناسنامه کتاب
انتشارات معروف، قم، قطع وزیرى، 480 صفحه، مصوّر، جلد گالینگور، کاغذ گلاسه، چهاررنگ، چاپ اول محرم 1434 (آذر 1391)، تیراژ 5000 نسخه، قیمت: 20 هزارتومان.
این کتاب در هفت فصل، اطلاعات مفیدى درباره مزارهاى امامان و امامزادگان و و پیامبران مدفون در سرزمین عراق و اماکن تاریخى و مذهبى و اعمال و آداب مربوط به هر یک از زیارتگاهها و متن دعاها و زیارتها را در بر دارد. برخوردارى کتاب از تصاویر رنگى زیبا، نقشهها، جدولها، مطالب تاریخى و شعرهاى مرتبط، آن را سومندتر ساخته است.
کتاب به زبان عربى است و براى انبوه زائران عربزبان و آشنایان به عربى که از همه نقاط جهان به زیارت مزارات عراق مىآیند، مفید و راهگشاست.
از ویژگىهاى کتاب که از سوى مؤلف در مقدمه آمده، مىتوان به نکات زیر اشاره کرد:
شناسایى و شمارش همه مزارها، مقامها و مرقدهاى مقدس مربوط به ائمه، اهل بیت و فرزندانشان (علیهم السلام) و برخى پیامبران و اولیا و معرفى شخصیت آنان؛
تکیه بر منابع کهن و معتبر در توثیق مزارها؛
استخراج روایات از منابع اصلى؛
تقطیع نکردن احادیث، بلکه ذکر کامل آنها تا خللى در فهم مضمون پدید نیاید؛
دستهبندى احادیث و عنوانگذارى آنها؛
ارائه تاریخچهاى از بناى چهار مرقد در عراق، از آغازین مراحل آن تا عصر حاضر.
گفتنى است که اصل کتاب، به قلم حجتالاسلام والمسلمین سیدقاسم حسینى جلالى بوده و زحمت تصویرسازى رنگى و صفحهآرایى هنرمندانه آن، کار ذوقمندانه حجتالاسلام والمسلمین سید احمد علوى است که بر جلوه کتاب و البته قیمت آن بسى افزوده است. وزن سنگین کتاب نیز به سبب استفاده از کاغذ گلاسه، براى زائر زحمتآفرین است.
اینک گزارشى از هفت فصل کتاب تقدیم خوانندگان مىشود.
مقدمه
پیشاپیش فصول، مقدمهاى درباره اصل زیارت آمده است. در این مقدمه، بحثى مبسوط درباره مشروعیت زیارت مشاهد مشرّفه، اهداف و آداب زیارت شده است. چه از دیدگاه حدیثى، چه سیره تاریخى، رفتن به زیارت قبور و مشاهد شریفه، مستند به منابع فراوان و معتبرى است و این بخش، پاسخى به شبههافکنىهاى وهابیان درباره زیارت و زیر سؤال بردن مشروعیت آن است. زیارتهایى که از سوى پیامبر خدا، حضرت زهرا، امیرمومنان و ائمه دیگر (علیهم السلام)، ابوایوب انصارى، محمدبن حنفیَه و ... انجام گرفته و در کتب تاریخى و روایى نقل شده، مشروعیت و سابقه تاریخى زیارت را نشان مىدهد.
در بخش اهداف زیارت، شش هدف مطرح است که عبارت است از:
تقرب به خدا؛ تعمیق اقتدا و پیروى از پیشوایان؛ بیان مظلومیت خاندان عصمت؛ تجدید پیمان با ولایت و همبستگى با آنان؛ یکپارچگى و وحدت مسلمانان در سایه قبور مطهرشان؛ تبرَک جستن به حرمها و قبور شریف امامان.
فصل اول: نجف اشرف
در این بخش تاریخچه نجف اشرف، نامهاى آن؛ راههاى منتهى به مشاهد مشرفه؛ نقشه قدیم نجف؛ فضیلت نجف؛ تاریخ حرم مقدس علوى؛ فضیلت زیارت امیر مومنان (ع) و زیارتنامههاى متعدد و اذن دخول و زیارت امین الله و زیارت وداع آن حضرت آمده است. همچنین زیارت حضرت آدم و حضرت نوح (ع) که در کنار امام مدفونند؛ مرقد حضرت هود و صالح (ع)؛ مقام امام زینالعابدین (ع) و مقام امام مهدى (عج)؛ مرقد اثیب یمانى؛ مسجد حنانه و مرقد کمیل بن زیاد نیز از اماکنى است که در این فصل معرفى و اعمال مخصوص آنها بیان شده است.
فصل دوم: کوفه
کوفه، دومین شهر بنا شده در تاریخ اسلام است که پس از فتوحات اسلامى و در زمان خلافت امام على (ع) مرکزیت و شهرت یافت. در این بخش، این شهر معرفى شده است. برخى از مباحث این فصل، به قرار ذیل است: فضیلت کوفه در روایات؛ مسجد جامع کوفه و فضیلت آن؛ اعمال مسجد کوفه؛ نقشه جامع کوفه؛ خانه حضرت على (ع) در کوفه؛ مرقد حضرت مسلم بن عقیل؛ هانى بن عروه؛ مختار ثقفى؛ میثم تمار؛ ابراهیم غمر؛ خدیجه دختر امام على (ع)؛ مرقد ساداتى از فرزندان امام حسن (ع)؛ مقام حضرت یونس (ع)؛ مساجد مبارک و ملعون در کوفه؛ صحابه و تابعینى که در پشت کوفه به خاک سپرده شدهاند؛ تاریخچه و اعمال مسجد سهله و فضایل آن و مقامهاى موجود در این مسجد مقدس؛ مسجد زید بن صوحان و مسجد صعصعة بن صوحان و دعا در آن.
فصل سوم: کربلا
این فصل که مفصلترین بخش از فصول هفتگانه کتاب است، اطلاعات جامع و جالبى از نظر دینى، تاریخى، اماکن، اعمال، مزارها و جاهاى دیدنى کربلاى معلا ارائه مىدهد. مهمترین بخشهاى این فصل از این قرار است:
کربلاى مقدس و نقشه شهر و نقشه حرم و راههاى منتهى به حرم حسینى؛ تاریخچه عتبه حسینى و مراحل ساخت این حرم در دورههاى مختلف؛ فضیلت زیارت اباعبدالله (ع) در روایات معصومین (علیهم السلام)؛ زیارات مطلقه امام حسین (ع)؛ زیارت وارث؛ زیارت على اکبر (ع)؛ زیارت شهداى کربلا؛ زیارت عاشورا؛ قتلگاه امام؛ حرم حضرت ابالفضل (ع) و نقشه و تاریخچه بنا و تغییرات ساختمانى آن؛ درهاى حرم عباسى؛ زیارت قمر بنىهاشم؛ زیارت وداع؛ مقام کفّ العباس؛ مرقد حبیب بن مظاهر؛ تلّ زینبیه؛ خیمهگاه؛ مرقد سید ابراهیم مجاب؛ مرقد عون بن عبدالله؛ مقام امام مهدى (عج)؛ مقام فاطمه ام البنین (رحمه الله)؛ نخل مریم؛ مقام امام على (ع)؛ مقام امام صادق (ع)؛ مقام موسى بن جعفر (ع)؛ مقام حضرت فضّه؛ مقام اخرس بن امام کاظم و سید بن حمزه و سید احمر ابوهاشم؛ محل ملاقات امام حسین (ع) با عمر سعد و گفتوگوى آنها.
فصل چهارم: کاظمین
در این فصل به معرفى شهر کاظمین و حرم امام کاظم و امام جواد (ع) و فضیلت و آداب زیارت و اعمال حرمهاى این دو امام معصوم و دیگر اماکن این شهر پرداخته است. از جمله عناوین این فصل عبارت است از:
فضیلت زیارت کاظمین و چگونگى زیارت این دو امام؛ تاریخچه عتبه کاظمیه؛ نقشه راههاى منتهى به حرم؛ آثار و نشانههاى تاریخى حرم این دو امام؛ کیفیت زیارت امام موسى بن جعفر (ع) از ناحیه روبهرو و بالاى سر؛ درود خاص و صلوات بر امام کاظم (ع)؛ کیفیت زیارت امام جواد (ع) و صلوات مخصوصه آن امام؛ مسجد جامع براثا و فضیلت آن؛ مرقد ابراهیم پسر بزرگ امام کاظم؛ مرقد یوشع بن نون؛ قبر بشر حافى؛ مرقد شیخ کلینى؛ سیدرضى؛ سید مرتضى؛ شیخ مفید؛ شیخ جعفر بن قولویه قمى؛ مرقد خواجه نصیرالدین طوسى؛ مرقد نواب اربعه امام زمان؛ مرقد سلمان فارسى و حذیقه بن یمان در شهر مدائن و مسجد جامع امام حسن عسکرى در مدائن.
فصل پنجم: سامراء
سامراء، مدفن حضرت هادى و امام عسکرى (ع) و زیارتگاهها و زیارتهاى مربوط به اماکن این شهر، در این فصل بیان شده است. تاریخچة شهر سامراء و قبر مطهر عسکریین (ع) و نقشه راههاى منتهى به حرم و تاریخچه بناى قبر مطهر آن دو امام و زیارت امام هادى و امام عسکرى (ع) و صلوات و درود مخصوص به این دو پیشواى معصوم، از جمله مباحث این فصل است. در کنار قبر مطهر این دو امام، قبر نرجس، مادر امام زمان (عج) و حکیمهخاتون، عمه بزرگوار امام عسکرى (ع) قرار دارد که زیارتنامه این دو بزرگوار همراه با زیارت مشترک امام هادى و امام عسکرى (ع) آمده است. خانه امام زمان (ع) (که معروف است به سرداب مقدس) و رد این نکته که به «سرداب غیبت» شهرت یافته، بحث دیگر مؤلف در این فصل است.
پس از نقل چند حدیث درباره حضرت مهدى (عج) به زیارتنامه آن حضرت پرداخته و زیارت آل یاسین و دعاى بعد از این زیارت را آورده است. صلوات خاص امام عصر، زیارتنامه امام مهدى (عج) در هر روز، دعاى عهد، مرقد سید محمد، فرزند امام هادى (ع) نیز از دیگر مطالب این بخش است و در ادامه، به اماکن و آثار دیگر شهر سامراء، از جمله قبر حلیمه دختر امام جواد (ع) قبر هاشم بن داوود، امام محمد درى، قبر دختران امام کاظم (ع)، دختران امام عسگرى (ع)، آمنه دختر امام عسکرى (ع)، مرقد ابراهیم پسر مالک اشتر، مهدى شیرازى و ابراهیم نورى اشاره کرده است.
فصل ششم: مزارات انبیا و امامزادگان و اولیا
در این فصل، به معرفى اماکن مربوط به پیامبرزادگان و امامزادگان و برخى از اصحاب ائمه که نقش برجسته اى در تاریخ شیعه داشتهاند، پرداخته است. نگاهى گذرا به مباحث این فصل، توجه خواننده را به موضوعات زیر جلب مىکند:
مقام ابراهیم خلیل (ع) (جایگاه حضرت ابراهیم پس از خاموشى آتش نمرود)؛ مرقد شیث پسر آدم در شهر موصل؛ مرقد ذوالکفل (حزقیل) در استان حله؛ مرقد حضرت یونس (ع) در کوفه؛ مرقد حضرت ایوب (ع) در چهار فرسخى بابل؛ مرقد حضرت عزیر (ع) در مسیر بغداد به طرف عماره و بصره و قرنه؛ مرقد شعیب (ع) و حضرت یوشع (ع).
در بخش مزارات امامزادگان، به معرفى قبر قاسم بن امام کاظم؛ زید بن امام زین العابدین؛ حمزه غربى؛ سید احمد بن هاشم (حمزه شرقى)؛ قاسم بن عباس؛ اولاد حضرت مسلم بن عقیل؛ عیسى بن زید؛ عبدالله ابونجم؛ عبدالله محض؛ ابىدمیعه؛ اسماعیل بن ابراهیم غمر؛ ابراهیم بن عبدالله بن حسن مثنى؛ حسن الاسمر؛ عمران بن امام على (ع) و مشهد شمس (یا به تعبیر دیگر مسجد ردالشمس) پرداخته و زیارت هاى مربوط به هر کدام را آورده است.
در بخش صحابه و تابعین نیز این اسامى به چشم مىخورد که هر یک از آنان و محل قبر و بارگاهشان را معرفى کرده است:
عمرالاشرف؛ اسماء بنت عمیس؛ ادریس حسنى؛ عمرو بن حمق خزاعى؛ سلیمان بن صرد خزاعى؛ سعید بن جبیر؛ رشید هجرى و زید بن صوحان.
فصل هفتم: زیارتها و دعاها
در این فصل، برخى زیارتنامهها و دعاها که مورد نیاز است و توصیه به خواندن آنها شده، آمده تا نیاز زائر را از مراجعه به دیگر کتب دعا برطرف سازد؛ ازجمله:
زیارت مشترک براى قبور انبیا و اوصیا؛ زیارت مشترک براى قبور امامزادگان محترم؛ زیارت قبور اولیاى الهى و مؤمنین؛ زیارت جامعه کبیره؛ دعاى کمیل بن زیاد.
در پایان کتاب هم مهمترین منابع مؤلف در تألیف این اثر تاریخى و دینى آمده است.[1]
[1] جمعى از نویسندگان، فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، 25جلد، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگى ولى فقیه در امور حج و زیارات - تهران - ایران، چاپ: 1، 1388 ه.ش.
