سفربه نجف پایتخت ماندگار ولایت‏
 
در نشست وزارى کشورهاى اسلامى در سال میلادى در شهر باکوى آذربایجان، «نجف» به عنوان پایتخت فرهنگى جهان اسلام در سال 2012 میلادى برگزیده شد. وزراى فرهنگ کشورهاى اسلامى هر دو سال یک بار، شهرى را به عنوان پایتخت فرهنگى کشورهاى اسلامى در نظر مى‏گیرند که این انتخاب، قبل و بعد از تصویب، با حاشیه‏هاى خاصى در درون و بیرون از عراق همراه بود که غالب این مخالفت‏ها ریشه در ترس از نشر فرهنگ علوى داشت.
براى پاسداشت این سال، مجموعه‏اى اجرایى شکل گرفت و مقدمات گسترده‏اى سامان یافت تا زمینه برپایى باشکوه این مهم‏ترین رویداد در سطح عراق و به‏ویژه در نجف را فراهم کند؛ اما پیش از آغاز سال 2012، خبرى مبنى بر لغو یا تعویق درازمدت این طرح منتشر شد که علت آن، ناتمام بودن طرح‏هاى اجرایى عنوان شد؛ اما رئیس کمیته اجرایى پروژه «نجف، پایتخت فرهنگى جهان اسلام» لغو این پروژه را بر اساس توافق بغداد و ریاض دانست. مدیر روابط عمومى وزارت فرهنگ عراق خبر لغو این طرح را تکذیب کرد و علت این تعویق را، همزمانى این طرح با نشست کشورهاى عرب در بغداد، در مارس 2012 (فروردین 91) اعلام کرد و اجراى برنامه‏ها را به بعد از زمان اجلاس موکول کرد.
در هر صورت، برپایى یا عدم برپایى طرح پایتختى فرهنگى جهان اسلام، چیزى از عظمت نجف اشرف نخواهد کاست. البته این طرح مى‏توانست زمینه انس و آشنایى ملل با فرهنگ ناب اسلامى و میراث ماندگار امیرمومنان (ع) باشد.
سفر به نجف اشرف در دومین ماه از سال 2012 میلادى فرصتى فراهم آورد تا وضعیت عمومى این پایتخت ولایت و امامت ترسیم شود. البته در شماره‏هاى پیشین مقاله‏اى با نام «کارنامه سفر به نجف» از همین قلم منتشر شد که براى پرهیز از تکرار، مخاطبان عزیز مى‏توانند به آن مقاله مراجعه کنند.
فضاى عمومى حرم و صحن‏
هر مسافرى که پا به نجف اشرف مى‏نهد، روحانیت خاص این شهر را به روشنى احساس مى‏کند؛ گرچه سیماى عمومى شهر نسبت به سال‏هاى قبل بسیار تغییر کرده، اما ابهت نجف به فضاى معنوى آن است؛ گویا نسیم بهشتى است که بر انسان مى‏وزد و روح را صفا مى‏دهد. به یاد این سخن مرحوم آقانجفى قوچانى در کتاب «سیاحت شرق» مى‏افتم که گفته است:
هر وقت سخن از نجف مى‏رود، آنان (مجتهدان نجف رفته) به یک شیرینى گزارشات خود را نقل مى‏کنند و از خوشمزگى سخن‏هاشان سیر هم نمى‏شوند! حتى [با] خوشى و خوشحالى چنان نقل مى‏کنند ک- ه گویا نُقل مى‏خورند و صورتشان برافروخته مى‏شود. (ص 232)
نجف با زیارت حضرت امیرمومنان (ع) شهره آفاق است و در پرتو لطف و عنایت او، حوزه باشکوه آن، قرن‏ها مشعل‏دار فرهنگ تشیع بوده است. صحن حضرت امیر (ع) به صورت یکدست سنگ‏فرش شده و گرداگرد آن آبخورى‏هاى مرمرین تعبیه شده است. حضور زائران ایرانى چشم‏گیر است که در غالب کاروان‏ها و همراه با روحانى یا مداح مشغول زیارت‏خوانى و مرثیه ثرایى هستند.
با توجه به ملاحظات جارى، هیچ نماز جماعت رسمى در صحن برگزار نمى‏شود و علاقه شدید زائران به برپایى نماز جماعت به صورت غیر رسمى تأمین مى‏شود؛ به این صورت که هر شب یک روحانى ایرانى جلو مى‏ایستد و مردم به صورت یکپارچه به او اقتدا مى‏کنند. تربیونى هم براى پخش صداى مکبر اختصاص داده‏اند. البته مدیریت حرم اصرار دارد که یک روحانى مشخص، به صورت متوالى امامت جماعت را عهده‏دار نشود و این تفاوت، نسبت به سفر قبل محسوس بود.
توسعه روضه علوى‏
در کنار آمد و شدهاى فراوان زائران، نوسازى، توسعه و عمران روضه علوى با شتاب ادامه دارد و تغییر در بازسازى و زیباسازى حرم کاملا مشهود است. در این حرکت جهادى، ستاد بازسازى عتبات تاکنون پیشتاز بوده است که باید توفیق این خدمت را به آنان تبریک گفت. محورى‏ترین کارهاى انجام شده و در حال انجام به قرار ذیل است:

رواق ابى‏طالب: حرم آستان علوى یکى از معدود حرم‏هاى‏هاى مقدسى است که مکان سرپوشیده اندکى براى زائران دارد. افتتاح این رواق در سال 90 یکى از بهترین کارهاى انجام شده عمرانى اخیر است. این رواق، در بخش غربى و در بالاسر حرم قرار دارد و به «مسجد الرأس» متصل شده است. رواق حضرت ابوطالب با مساحت 1200 متر، گنجایش 2500 نمازگزار را دارد. این رواق زیبا، شاهکارى دیگر از هنرنمایى ایرانیان ولایتمدار شمرده مى‏شود. پیشتر در کنار مسجد الرأس، «ساباط» قرار داشت؛ راهرویى سر پوشیده که موازى بادیوار خارجى حرم مطهر بود. سقف ساباط از هشت قوس با اندازه‏هاى مساوى تشکیل شده و بین هر دو قوس ستون‏هایى با اندازه‏هاى مساوى دیده مى‏شد. بالاى هر یک از این قوس‏ها گنبدهاى کوچکى به چشم مى‏خورد. در ضلع غربى ساباط شش حجره قرار داشت و در قسمت شمالى نیز سه حجره، «تکیه بکتاشى‏ها» را از ساباط جدا مى‏کرد. این راهرو و حجره‏هاى آن، به پروژه رواق ابوطالب ملحق شده و مسجد الرأس نوسازى نیز شده است.

درباره نام‏گذارى این مسجد دو احتمال مطرح است: از جهت موقعیت مسجد که در سمت سرِ حضرت (ع) واقع است و یا این‏که بنا بر برخى روایات، سرِ امام حسین (ع) در این مسجد دفن شده بود[1] و پیش از الحاق سر به بدن مطهر، مدتى موضع سَر بوده است. پیشتر حضرات آیات نایینى و سید جمال‏الدین گلپایگانى در این مسجد اقامه‏
جماعت داشتند و آیت‏الله العظمى حکیم نیز در این مکان درس مى‏گفت. با توجه به دفن بسیارى از علماى شیعه در محل رواق، نام شخصیت‏هاى برجسته‏اى چون حضرات آیات شاهرودى و آشتیانى در حاشیه ستون‏ها حک شده است که در نوع خود در خور ستایش است. به همت نماینده بعثه مقام رهبرى جناب حجه الاسلام و المسلمین آقاى فیض آبادى، همه روزه بعد از نماز صبح، برنامه سخنرانى مختصر براى زائران ایرانى فراهم شده بود؛ در دو روز حضور در نجف حجه الاسلام و المسلمین آقاى‏ سید جعفر طباطبایى به صورت ایستاده سخنرانى مى نمود.

طلاکارى ایوان تاریخى حرم: این پروژه با روش ملقمه‏کارى در حال انجام است که تا پایان شهریور سال آینده به اتمام خواهد رسید. در اجراى این پروژه 3 تیم به صورت مداوم در حال کار هستند. ایوان طلاى حرم مطهر 290 سال پیش به دستور نادرشاه طلاکارى شد و گویا تاکنون دست نخورده باقى مانده بود. سیصد کیلوگرم طلاى 24 عیار براى باسازى ایوان طلا اختصاص یافته است. بى‏شک با اتمام این پروژه، باز این بیت تداعى‏گر زائران حرم خواهد بود:





ایوان نجف عجب صفایى دارد

 

حیدر بنگر چه بارگاهى دارد



 
 
 



 

صحن حضرت زهرا (علیهم السلام): بر اساس طرح توسعه آستان، ساخت یک صحن بزرگ در بخش غربى صحن مطهر پیش‏بینى شده بود؛ بنایى که در فضاى مسطح و تخریب شده محله عماره قرار خواهد گرفت. در فصل پایانى سال 90 ساخت صحن حضرت زهرا (علیهما السلام) آغاز شد تا در مساحت 198 هزار متر مربع ساخته شود. در مرحله نخست و براى پى‏سازى آن 2 هزار شمع و چاک‏هاى بتونى با عمق 24 متر پیش‏بینى شده است. تسطیح و آماده‏سازى این صحن با 5 دستگاه حفارى به همراه بیش از 50 دستگاه ماشین‏آلات مختلف در حال انجام است. با ساخت صحن حضرت زهرا (علیهما السلام) فضاى حرم حضرت امیرالمومنین (ع) 10 برابر افزایش خواهد یافت. به گفته رئیس ستاد بازسازى عتبات عالیات، بخش زیارتى این صحن، با زیربناى 85 هزار متر مربع، تا 2 سال آینده تکمیل و به بهره‏بردارى خواهد رسید. گویا طراحى فاز صفر این پروژه توسط مجرب‏ترین اساتید معمارى و با همکارى دانشگاه شهید بهشتى انجام شده است. صحن حضرت زهرا (علیهما السلام) شامل قسمت‏هاى زیارتى، غیرزیارتى و فضاهاى جانبى است.

در قسمت غیر زیارتى این صحن، کتابخانه واحدهاى خدماتى، پارکینگ، موزه، مهمان‏سرا و ... پیش‏بینى شده است. پیشتر بناى مهمان‏سرا (مضیف) در این محل قرار داشت که تخریب شد و به ساختمان‏هاى بخش جنوبى منتقل شده است.

سایر فعالیت هاى عمرانى: در سال‏هاى اخیر، به همت ستاد عتبات عالیات، اقدامات عمرانى مهم و گسترده دیگرى نیز در آستان علوى انجام شده است که اهم آن به قرار ذیل است:
ساخت حسینیه حیدرى در شمال شرقى حرم علوى (به مساحت 1200 متر مربع در 3 طبقه)
مرمت و نصب گَریوْ (ساقه) گنبد (طوق گنبد علوى با 820 قطعه به روش ملقمه‏کارى)
نورافشانى اطراف حرم مطهر (13 برج نور هر کدام 24 پروژکتور با ارتفاع 30 متر)
تعویض سنگ و نماى بیرونى حرم مطهر
استراحتگاه مسقف زائران (مساحت 2400 مترمربع)
تعویض سنگ ایوان نجف و سنگ کف و دیوار داخل حرم علوى‏
ساخت آشپزخانه براى پذیرایى از زائران (مضیف امام على (ع))
تجهیز کتابخانه حرم مطهر علوى و آموزش دوره‏هاى مختلف مرمت کتاب‏
ساخت سقاخانه (4 سقاخانه)
ساخت دو مجموعه سرویس بهداشتى در اطراف حرم مطهر (200 چشمه)
تهیه و نصب دوربین‏هاى امنیتى داخل و خارج حرم مطهر
ساخت 8 باب درب طلا (2 باب ارسال شده، 2 باب در حال ارسال، 4 باب در حال ساخت)
بیمارستان 120 تختخوابى امام على (ع)
ساخت گلخانه (پرورش گل- ابعاد گلخانه 21 (ع) 50 متر)
راه‏اندازى کارگاه قالى‏شویى و تعمیر فرش (خرید تجهیزات، حمل و راه‏اندازى)

فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج‏9، ص: 166
فعالیت‏هاى فرهنگى عتبه‏
درکنار فعالیت‏هاى عمرانى که بیشتر آن، به دست شیعیان ایرانى در حال اجراست، فعالیت‏هاى فرهنگى متعدد و متنوعى از سوى آستان مقدس علوى در حال انجام است و طراحى و اجراى غالب آن نیز بر عهده متصدیان عراقى حرم مى‏باشد که بى‏شک مى‏توان در این بخش، زمینه همکارى عالمان، فرهیختگان و فرهنگیان را مهیا نمود. اهم فعالیت گسترده و قابل ستایش بخش فرهنگى حرم به قرار ذیل است:

منشورات:

مهم‏ترین نشریه حرم «الولایه» نام دارد که وظیفه خبررسانى را عهده‏دار است. این نشریه به زبان عربى و به صورت رنگى منتشر شده و گاه با ضمائمى در مناسبت‏هاى رسمى یا با مخاطب کودک و نوجوان منتشر مى‏شود. آستان، در کنار انتشار نشریه، به چاپ کتاب‏هاى متعددى مرتبط با امیرمومنان (ع) و نجف اشرف اقدام کرده است. بازنشر نشریات قدیم نجف نیز از تلاش‏هاى ارزشمند حرم است.

به‏سازى مدفن عالمان:

حرم امیرالمؤمنین (ع) از دیرباز مدفن عالمان بزرگ و گران‏قدر شیعه بوده که در حجره‏ها و رواق‏هاى آستان علوى مدفونند و مشتاقان بسیارى را براى زیارت و خواندن فاتحه جذب مى‏کنند؛ اما متأسفانه در دوره رژیم بعثى، آثار بسیارى از این آرامگاه‏ها از بین رفت و بیشتر سنگ‏نبشته‏هاى قبور که نام صاحب قبر برآن نقش بسته بود، ناپدید شد. مدیریت حرم ضمن بازسازى و به‏سازى این قبور، بر روى مزار برخى از شخصیت‏ها سنگ مرمر قرار داده و تصاویر این شخصیت‏ها نیز به صورت «تصویر نقاشى» بر مزار آنان نصب شده است. نگارنده در حجره 21 که مزار میرزاى نایینى در آن قرار دارد، سنگ قبر مرمرین و تصویر زیباى او و فرزند ارشدش را مشاهده کرده است. حجره مزار مقدس اردبیلى نیز بازسازى شده و به صورت راهرو، همچون راهرو مزار علامه حلّى تبدیل شده است.

رونق درس و بحث:

آمد و شد طلبه‏ها و اساتید بعد از نماز صبح تا ساعات پایانى شب، رونق علمى خاصى به حرم داده بود و نشان از نشاط و شکوفایى حوزه داشت. «مسجد عمران بن شاهین» و «مسجد خضراء» از اماکن درسى شمرده مى‏شود. در برخى از حجره‏ها نیز جلسات درس با جمعیت محدود برقرار بود. امروزه «مدرسه غرویّه» با بنایى‏
فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج‏9، ص: 167
جدید در بخش شمالى صحن، در طبقه هم‏کف و بالا، مهم‏ترین مکان درسى حرم است که بیش از ده درس در سطوح مختلف در آن برگزار مى‏شود. این مدرسه را شاه عباس صفوى بنا نمود و تا اوایل قرن چهاردهم هجرى دایر بود. از آن زمان به بعد به تدریج از وجود طلاب تهى و حجره‏هاى آن، محل نگه‏دارى اسباب و وسایل صحن و لوازم خدام حرم گردید. از این رو به تدریج کلمه مدرسه از آن برداشته شد و «دارالضیافه» نام گرفت.

کتابخانه:

در بخش شمال غربى حرم، کتابخانه روضه علویه واقع است که درب اصلى آن در بیرون صحن است. پس از خارج شدن از باب طوسى و گذشتن از کفشدارى سمت چپ، درب کتابخانه دیده مى‏شود. این مکان فرهنگى یکى از فعال‏ترین بخش‏هاى حرم است و افزون بر داشتن کتب نفیس خطى، سنگى و چاپى و به روز بودن آن، منشوراتى نیز دارد. انتشار نهج‏البلاغه همراه با یک تحقیق شایسته و در دو قطع زیبا، از اقدامات ارزنده اخیر کتابخانه است.

جشنواره‏

«جائزة الإمام علی (ع) العالمیة للإبداع الفکری»: این جایزه جهانى، یکى از بهترین و بدیع‏ترین طرح‏ها براى تألیف کتاب و مقاله است و در دو محور «الإمام و مفاهیم الإنسانیة» و «الإمام والدراسات الفکریة» شکل گرفته است. برگزارى این جشنواره بر اساس اعلام دبیرخانه آن، 13 رجب 1433 اعلام شده بود که گویا برپا نشد!
نجف امروز و محلات چهارگانه آن‏
شهر نجف با توجه به عمران و توسعه صورت گرفته و همچنین برخوردار شدن از یک فرودگاه بین‏المللى، هنوز با چهار محله اصلى و قدیمى‏اش شناخته مى‏شود؛ محلاتى که در دوره عثمانى از ترکیب محله‏هاى کوچک سامان یافته است. امروزه محله‏هاى بزرگى چون‏ حیّ الامیر، حیّ الغدیر، حیّ السعد، حیّ الحنانه، حیّ الجدیده، حیّ الصناعی، حیّ الاسکان، حیّ العلماء و حیّ المثنی‏ در شهر نجف وجود دارد؛ اما نبض حیات علمى و حوزه کهن آن، در این چهار محله مى‏زند:

محله مشراق:

در بخش شمال شرقى حرم مطهر و در امتداد خیابان امام زین‏العابدین (ع) واقع است و به محله «العلا» نیز معروف است. گویا این محله، قدیمى‏ترین محلات نجف به شمار مى‏آید و خانه «عمران بن شاهین» (متوفا 369) امیر بطحیه، خانه و مرقد شیخ طوسى (متوفى 460) و قبر سید مهدى بحرالعلوم و خاندان او در آن قرار داشته است. نوسازى مسجد و مزار شیخ طوسى از کارهاى عمرانى مهم و جارى این محل است. مدارس پشت مسجد شیخ به قرار ذیل است:
- مدرسه شیخ مهدى یا مهدیه: منسوب به شیخ مهدى بن على آل کاشف الغطاء که پس از وصول مبلغى از قره‏باغ آذربایجان، به سال 1284 این مدرسه ساخته شد.
- مدرسه قوام: معروف به مدرسه فتحیه، منسوب به بانى آن فتحعلى‏خان قوام‏الملک شیرازى است که در سال 1300 هجرى ساخته شد. این مدرسه با مساحتى حدد 700 متر داراى 26 حجره بود و سپس با نظارت شیخ نصرالله خلخالى در دو طبقه تجدید و 64 حجره تجدید بنا گردید.
- مدرسه صدر: این مدرسه در بازار بزرگ قرار دارد و درب دیگر آن در شارع امام زین‏العابدین (ع) است. بانى مدرسه محمدحسین خان اصفهانى، صدر اعظم فتحعلى شاه قاجار است. او پس از رسیدن به مقامات حکومتى در سال 1234 قمرى به صدارت رسید و لقب «صدر اعظم» گرفت. صدر در مدت بیست‏ونه سال حکومت و صدارت، خدمات فراوانى انجام داد و موقوفات بسیارى از خود به یادگار نهاد. به جز این مدرسه علمیه، مدرسه صدر اصفهان نیز از آثار اوست. مدرسه صدر در سال 1226 هجرى در نجف اشرف در مساحتى برابر 900 متر ساخته شد. در شب نخست ورود به نجف، براى دیدن این مدرسه، بازار بزرگ را طى کردیم تا به درب بسته مدرسه صدر کبیر رسیدیم. مغازه‏دارى در کنار مدرسه راهنمایى کرد
تا از درب اصلى آن در خیابان امام زین‏العابدین (ع) وارد شویم. وارد مدرسه که شدیم، دو نفر به استقبال آمدند. مدرسه بسیار زیبایى بود. از چند حجره مدرسه دیدن کردیم. بزرگانى چون علامه محمدتقى جعفرى طلبه این مدرسه بودند و خاطره معروف او از دیدن سیماى امیرمؤمنان (ع) در یک مکاشفه در این مکان روى داد. در مدرسه صدر، یک مدرس و زیرزمین بسیارى بزرگى در دو طبقه نیز وجود داشت. با دلهره 26 پله را براى دیدن زیرزمین طى کردیم. ترک خوردگى دیوارها امکان تخریب آن را نشان مى‏داد. در طبقه زیرین آن کتابخانه‏اى قرار داشت که غبار غربت آن را فرا گرفته بود. آقاى شیخ على اسدى اهل بصره ما را در طبقه همکف به کتابخانه راهنمایى کرد. چند نسخه خطى وجود داشت که یکى از آنها نسخه خطى «شرح قضیده تائیه» متعلق به سال 1285 قمرى بود. این کتابخانه به همت بانى مدرسه شکل گرفته بود و در آن عصر از مشهورترین کتابخانه‏هاى نجف به شمار مى‏رفت. در ورودى مدرسه از سمت بازار، گویا قبر صدر کبیر قرار داشته که در دوره صدام تخریب شده است. لوحى سنگى نیر در آن‏جا بود که با خط زیباى نستعلیق نکانى درباره موقوفات مدرسه روى آن نوشته شده بود. اسدى مى‏گفت که وقف شیعه تصمیم به تخریب مدرسه داشت، اما به دلیل اعتراض براى حفط میراث فرهنگى، از تخریب آن خوددارى کردند؛ اما هر لحظه بیم تخریب آن مى‏رود. در ورود مدرسه تابلویى بود که از ترمیم این مدرسه توسط شهید سید محمد صدر خبر مى‏داد.[2]

محله عماره:

در زاویه شمال غربى تا جنوب غربى حرم مطهر قرار دارد که به «عمارة المؤمنین» نیز مشهور بود و بزرگ‏ترین محله نجف به شمار مى‏آمد. ابتدا عماره نام محل دفن صاحب جواهر بود و بعدها با ضمیمه شدن این محله کوچک، این نام بر همه محل تعمیم یافت. بیشتر اهل علم و خاندان‏هاى برجسته حوزوى همچون خاندان کاشف الغطاء، صاحب جواهر، خلیلى، حرزالدین و دجیلى در عماره سکنا داشتند. همچنین آیات عظام سید ابوالحسن اصفهانى، شیخ عبدالله مامقانى و سید محسن حکیم در این محل زندگى مى‏کردند. مدرسه شیخ حسین خلیلى نیز در این مکان قرار داشت. متأسفانه بخش عظیم این محل در سال 1365 شمسى و در دوران رژیم سفاک بعثى ویران شد.

محله حویش:

در محدوده جنوب تا جنوب شرقى حرم مطهر قرار دارد. درباره علت نام‏گذارى آن گفته شده که فرقه‏اى از عشیره جبور که به «آل حویش» معروف بودند، بر اثر درگیرى با عموزادگان خویش مجبور به جلاى وطن شدند و در این منطقه سکنا گزیدند. در این محله خانه بسیارى از عالمان حوزه و مدارس علمیه قرار دارد. مهم‏ترین بناهاى محله و تغییرات جارى از این قرار است:
- مدرسه قزوینى: آقا امین قزوینى به سال 1324 آن را بنا کرد. این مدرسه به مساحت 300 متر در دو طبقه و داراى 33 حجره است. مدرسه قزوینى بر تپه‏اى معروف به «طمه» قرار دارد. گویا این تپه مجموعه‏اى از خاک‏هاى صحن شریف علوى بوده است که در جریان تعمیر، در این نقطه جمع شده است. گرچه مدرسه به سال 1384 قمرى بازسازى شده، اما نیاز به تعمیر اساسى دارد. هنگام بازدید، طلاب در حجره‏ها سکنا داشتند و مدرسه، رونق خاص خود را داشت.
- مدرسه بخارى یا بخارایى: این مدرسه در جوار مدرسه کبراى آخوند خراسانى قرار دارد. در سال 1319 قمرى به فرمان آخوند خراسانى و با همت محمدیوسف بخارى از خواص جان میرزا و تلاش شیخ کاظم بخارى در مساحتى برابر با 300 متر بنا شد و تا یک قرن بعد نیز بارها بازسازى شد. گویا مدرسه مجاور آن معروف به آخوند، دو سال بعد از آن و با کمک وزیر سلطان عبدالأحد بخارى و به دستور آخوند خراسانى ساخته شد. مدرسه بخارى در سه سمت، به جز بخش شمالى و در دو طبقه 32 حجره دارد. سردابى با عمق 7 متر نیز دارد که هنوز نیز مورد استفاده است. در بازید اخیر، یکى از مدرسین آن، توضیحاتى‏ درباره وضعیت فعلى و رونق علمى آن داد. اکنون بسیارى از طلاب آن افغانى هستند.
- بازار حویش: بازار محله حویش از قدیمى‏ترین و مهم‏ترین مراکز فروش کتاب به شمار مى‏آید که در کنار مغازه‏هاى کوچک دیگر خودنمایى مى‏کند. امروزه نیز این بازار با وجود ده‏ها کتاب‏فروشى، به عنوان مرکز کتاب نجف مشهور است. استاندارى نجف کار بازسازى و نماسازى آن را آغاز کرده که در نوع خود شایسته و در خور تقدیر است.
- منزل امام خمینى (ره): بازدید از منزل امام خمینى (ره)، یکى از علایق زائران نجف اشرف است. این خانه در یکى از کوچه‏هاى خیابان شارع الرسول و تقریباً در صدوپنجاه مترى باب قبله حرم حضرت امیرالمومنین (ع) قرار دارد. خانه در زمان استقرار حضرت امام استیجارى بود و ایشان بیش از 13 سال (1344- 1357) در آن زندگى مى‏کردند. این بنا حدود 108 متر مساحت و 267 متر زیربنا داشته و در دو طبقه مسکونى و زیرزمین ساخته شده بود. در بازیدى که در سال 88 داشتیم، این خانه کاملا تخریب شده بود، اما در این بازدید، بنا با همان سبک و معمارى پیشین زمان استقرار امام، بازسازى شده بود. چند بناى ماهر ایرانى نیز مشغول بودند تا کار را به اتمام برسانند. به گفته ناظرى که از سوى ستاد بازسازى عتبات در آن‏جا مستقر بود، خانه استیجارى امام در سال 88 به قیمت 250 میلیون تومان خریدارى‏و با کمک ستاد عتبات عالیات براى بازسازى آن نزدیک به 200 میلیون تومان هزینه شده است. بازسازى بنا با استفاده از عکس‏ها
و فیلم‏هایى که پیشتر تهیه شده بود، انجام شده و معماران تلاش داشته‏اند تا سادگى بناى گذشته را احیا کرده و از لحاظ معمارى چیزى به ساختمان اضافه نکنند و حتى براى حفظ ظاهر بنا، از همان نوع مصالح و آجرهاى قدیمى نیز استفاده کنند.

محله براق:

در جنوب تا جنوب شرقى حرم و امتداد شارع امام صادق (ع) قرار دارد و از بقیه محله‏هاى پیشین تازه‏سازتر است. خانه، مسجد و مدفن شیخ طریحى (متوفا 1087 ق) در آن واقع است. «سوق المسابک» نیز که به بازار بزرگ متصل است، در این محل قرار دارد. از دیگر اماکن مهم این محله مى‏توان به موارد ذیل اشاره کرد:
- مدرسه شربیانى: این مدرسه را شیخ محمد معروف به «فاضل شربیانى» یکى از مراجع تقلید وقت حوزه، با همیارى یاران و مقلدان خود در سال 1320 قمرى ساخت. مساحت آن 300 متر است و در طبقه دوم آن کتابخانه کوچکى قرار دارد. در ساعات نخست ورود به نجف، به بازدید این مدرسه که در شارع الرسول واقع است، رفته و ساعتى میهمان یکى از طلبه‏هاى ساکن آن شدیم و با راهنمایى او از کتابخانه نیز بازدید کردیم. مدرسه شربیانى از بناهاى قدیمى است که نیاز به بازسازى فورى دارد.
- مدرسه صغراى آخوند: این مدرسه به دستور آخوند خراسانى و به سال 1328 هجرى ساخته شد. بانى آن حاج فیض‏الله بخارایى خزانه‏دار وزیر جان میرزا بود. مکان مدرسه در محله براق، در کوچه مشهور به «کوچه صد تومانى» در شارع‏الرسول است که دو بار براى بازدید آن رفتیم، اما مأموران امنیتى مانع ورود ما به کوچه شدند که این نوع واکنش، زیبنده شهر علمى نجف نبود. نزدیک مدرسه آخوند مسجد کوچکى بود که برخى از اعیان حوزه همچون سید حسین بادکوبه‏اى در آن معقولات تدریس مى‏کردند.
- مدرسه وسطاى آخوند: این مدرسه در شارع امام صادق (ع) واقع است و در سال 1326 قمرى با کمک آستان قلى بیگ، وزیر سلطان بخارى ساخته شد. مدرسه تعطیل و درب مدرسه بسته بود و گویا به شدت نیاز به تعمیر داشت.
- مسجد مسابک: این مسجد یکى از مساجد مشهور نجف اشرف است که در حد فاصل خیابان امام صادق (ع) و بازار بزرگ قرار دارد. این مرکز عبادى مدت‏ها محل اقامه نماز جماعت خاندان بافضیلت مظفر به شمار مى‏رفت. وقتى براى بازدید به مسجد رفتیم، درب آن به دلیل تعمیر نیمه‏بسته بود. با زحمت وارد مسجد شدیم. بناهاى عرب به نماسازى‏ و تعمیر اساسى مشغول بودند و مراحل پایانى آن را انجام مى‏دادند.
- کتابخانه و مزار آقا بزرگ تهرانى: گرچه این کتابخانه در انتهاى شارع الرسول و در خیابان قرار دارد، اما به دلیل اهمیت و بازدیدى که صورت گرفت، به معرفى مختصر آن مى‏پردازیم. این کتابخانه منسوب به شیخ محمد محسن مشهور به «آقابزرگ تهرانى» مؤلف کتاب‏ «الذریعة الى تصانیف الشیعه» است. ایشان در طول چندین سال تحقیق و تتبّع و بررسى نسخه‏هاى خطى و بى‏نظیر، کتاب‏هاى ارزشمند بسیارى را فراهم آورد و در کتابخانه شخصى خود قرار داد و با گشاده‏دستى، کتاب‏هاى آن را به امانت مى‏داد. ایشان در سال 1375 قمرى کتاب‏هاى خود را وقف عام نمود. گویا مجموع کتاب‏هاى وى 5000 جلد بود که شامل 100 نسخه خطى کم‏نظیر نیز بود. متأسفانه کتابخانه مسدود بود، اما توفیق حضور در زیرزمین خانه حاصل شد تا بر سر مزار او فاتحه‏اى بخوانیم؛ سوگمندانه باید از بى مهرى جارى بر کتابخانه و مزار متروک او شکوه کرد.
 
 
 
 
[1] .« قَالَ( ابوعبدالله( ع)) لِإِسْمَاعِیلَ: قُمْ فَسَلِّمْ عَلَى جَدِّکَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ أَ لَیْسَ الْحُسَیْنُ بِکَرْبَلَاءَ فَقَالَ نَعَمْ وَ لَکِنْ لَمَّا حُمِلَ رَأْسُهُ إِلَى الشَّامِ سَرَقَهُ مَوْلًى لَنَا فَدَفَنَهُ بِجَنْبِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْهِمَ». مجلسى، بحارالأنوار، ج 45، ص 178.
[2] جمعى از نویسندگان، فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، 25جلد، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگى ولى فقیه در امور حج و زیارات - تهران - ایران، چاپ: 1، 1388 ه.ش.