آخوند خراسانى، فرزند ملاحسین هراتى، از علماى بزرگ شیعه در قرن سیزدهم هجرى و از شخصیتهاى سرشناس در انقلاب مشروطه است. وى به سال 1255 قمرى در مشهد متولد شد. مقدمات علوم اسلامى را در همان شهر فراگرفت و در 22 سالگى به عتبات عالیات هجرت کرد. در میان راه، یکى دو ماه در شهر سبزوار از محضر حاج ملاهادى سبزوارى بهره گرفت. سپس نزدیک به سیزده ماه در تهران از محضر علمى میرزا ابوالحسن جلوه و ملاحسین خوئى استفاده وافر برد و سرانجام خود را به حوزه علمیه نجف رساند. در این حوزه به درس خارج شیخ انصارى و میرزاى شیرازى، سیدعلى شوشترى، شیخ راضى نجفى و سیدمهدى مجتهد قزوینى راه یافت و با تلاش شبانهروزى و تهذیب نفس، به مقامات معنوى و درجه اجتهاد نایل آمد. آخوند خراسانى پس از رحلت استادانش، به مقام رهبرى و مرجعیت رسید و نقش ماندگارى در رهبرى مردم بهویژه در نهضت مشروطیت ایفا کرد. این مرجع بزرگ در زهد، عبادت و دستگیرى از مستمندان سرآمد دوران بود. آثار علمى فراوانى از وى به یادگار ماند؛ از جمله کتاب ارزشمند «کفایة الاصول» که تا امروز جزو مهمترین متون درسى حوزههاى علمیه در سطوح عالى به شمار مىآید و نظرات و مبانى او در این کتاب، مورد توجه اساتید است.[1]
افزون بر آثار علمى، از این عالم فرزانه سه باب مدرسه در شهر نجف برجاى مانده است که در این فرصت به معرفى اجمالى آنها بسنده مىکنیم.
مدرسه بزرگ آخوند
این مدرسه که در نجف به نام «مدرسة الکبرى» معروف است، تقریباً در انتهاى بازار حُویش، جنب مدرسه بخارائىها قرار دارد که در سال 1321 تحت نظر و اشراف ایشان و با کمک مالى فردى به نام آستانقلى بیگ، وزیر سلطان عبدالاحد بخارى (امیربخارا) تأسیس شد.[2]
مدرسه بزرگ آخوند، یکى از پررونقترین مدارس نجف به شمار مىآید و شخصیتهاى برجستهاى چون: آقا نجفى قوچانى (متوفاى 1363 ق)، آیتالله العظمى سید محمود شاهرودى (متوفاى 1353 ش) و آیتالله العظمى سید عبدالاعلى سبزوارى (متوفاى 1372 ش) و آیتالله سید عباس خاتم یزى (متوفاى 1380 ش) در آن سکونت داشتند. مرحوم آقا نجفى قوچانى در کتاب خاطرات خود، چگونگى ورودشان به این مدرسه را چنین نقل مىکنند:
رفتم نزد آقاى آخوند؛ مدرسه بزرگ که تازه بنایى مىکردند و خود آقاى آخوند هر روز یک ساعتى به آن مدرسه مىرفت و گوشهاى مىنشست و به کار عمله و بنا تماشا مىکرد و خوشش مىآمد؛ بلکه نوعاً تماشاى تعمیرات خصوصاً خیریه که یک نوع از صدقات جاریه است، خوشایند است. نزدیک بود طبقه اول آن مدرسه تمام شود؛ عرض کردم از این مدرسه به من حجره داده مىشود؟ فرمودند: پس به جهت که بنا مىشود؟! [سپس به فرزندش گفت] میرزا مهدى! هر حجره که آقا مىخواهد به ایشان بده و به اسم ایشان ثبت کن. آقا میرزا مهدى گفت: کدام را مىخواهى؟ و من حجرهاى که در گوشه واقع بود، تعیین کردم. فرمودند: همه از این حجرهها که فضاى مدرسه در نظر اندازشان هست، تعیین مىکنند و تو خیلى ساده هستى که گوشه مستور را تعیین مىکنى. گفتم: من حجره مىخواهم که درس در او بخوانم و افکارم مرتب باشد، نه براى تماشا که خوش منظره باشد؛ والا این قدرها من هم شعور دارم که آنها بهتر است، اما نه براى طلبه ... کم کم منتقل شدم به مدرسه آخوند و به جدیت تمام مشغول به درس و بحث و نوشتن شدم.[3]
مرحومآیتالله خاتم یزدى یکى دیگر از ساکنان مدرسه بزرگ آخوند بود که در خاطرات خویش مىگوید:
بنده در بدو ورود به نجف اشراف (سال 1333 ش) در مدرسه بزرگ مرحومآخوند ساکن شدم. مرحوم آخوند خراسانى سه مدرسه در نجف اشراف داشت که به مدرسه صغرى و مدرسه وسطى و مدرسه کبرى معروف بودند. در سالهاى بعد مرحوم آقاى خلخالى، مدرسه کبرى را خراب کرد و در جاى آن، یک مدرسه مجلل در سه طبقه بنا نمود. ظاهراً این مدرسه در حال حاضر در اختیار رژیم بعث قرار گرفته است.[4]
در اواخر قرن چهاردهم، ساختمان این مدرسه فرسوده شد تا این که در سال 1348 شمسى به همت مرحوم حجتالاسلام والمسلمین حاج شیخ نصرالله خلخالى و با هزینه مرحوم حاج على آقا سیاهپوشان به شکل باشکوه و زیبایى تجدید بنا گردید.[5]
ساختمان جدید مدرسه بزرگ آخوند، از یک حیاط بزرگ مربع شکل تشکیل شده است که در اطراف آن، سه طبقه و تعداد 103 حجره دارد. کتابخانه و مدرس آن در طبقه دوم ضلع شرقى مدرسه واقع است. به علاوه از یک زیرزمین بزرگ نیز برخوردار است که به گفته خادم مدرسه، در مراسم مهم حوزوى و تشکیل جلسات و بزرگداشتهاى سرتاسرى از آن استفاده مىشود.
پیش از ظهر روز شنبه ششم اسفندماه 1390 برابر با سوم ربیع الاول 1433 قمرى به همراه اعضاى هیئت تحریریه فصلنامه از این مدرسه دیدن کردیم. حدود 127 طلبه پاکستانى، هندى و افغانى در آن ساکن بودند. خادم مدرسه اجازه نداد تا از ساختمان داخل و حجرات مدرسه عکس بگیریم؛ اما هنگام خروج، از درب ورودى و تابلوى سر در مدرسه عکس گرفتیم. سردر مدرسه، نماى حجرات و راهروهاى مدرسه، همه با کاشىهاى فیروزهاى رنگ تزئین شده است.
این مدرسه در زمان رژیم بعثى عراق، بارها مورد حمله نیروهاى امنیتى قرار گرفت؛ بهخصوص در قیام شعبانیه سال 1991 به اشغال صدامیان درآمد و مدتها این اشغالگرى ادامه داشت که در خاطرات آیتالله خاتم یزدى به آن اشاره شده است.
مدرسه وسطاى آخوند
این مدرسه که در محله «بُراق»، ابتداى ورودى یکى از کوچههاى خیابان امام صادق (ع) (شارع الصادق) قرار دارد، در سال 1326 قمرى با اشراف و هدایت آخوند خراسانى و به سرمایه بانى مدرسه بزرگ تأسیس شد و داراى دو طبقه و 34 حجره بوده است. در این مدرسه مراجع بزرگى مانند: آیتالله سید عبدالهادى شیرازى و آیتالله سید احمد خوانسارى سکونت داشتند. به گفته اهالى محل و کسبه اطراف مدرسه، قسمتى از آن در زمان حکومت صدام در مسیر خیابان قرار گرفت و تخریب شد.
در مراجعه به این مدرسه، با درب بسته آن مواجه شدیم و نتوانستیم از ساختمان داخلى و حجرات آن بازدید کنیم. بر پارچهنوشتهاى که بالاى درب ورودى نصب کرده بودند، نوشته بود به خاطر بازسازى و تعمیرات اساسى، تا اطلاع ثانوى مدرسه تعطیل است.
مدرسه صغراى آخوند
این مدرسه نیز با تولیت آخوند خراسانى و با سرمایه همان بانى در سال 1328 قمرى ساخته شد. در خیابان شارع الرسول، از طرف درب قبله حرم امیرمؤمنان (ع) سمت چپ خیابان، داخل کوچه سوم معروف به «کوچه صد تومانى» در محله مِشراق واقع است. مدرسه کوچک آخوند اینک یکى از مدارس پررونق حوزه نجف به شمار مىآید. درس و بحث در آن برگزار مىشود و محل رفت و آمد طلاب و فضلا و اساتید است. چون این مدرسه در محدوده بیت مرجعیت قرار داشت و تحت کنترل و حفاظت نیروهاى امنیتى و حفاظتى بود، نتوانستیم از آن دیدن کنیم؛ زیرا فقط طلاب و فضلاى ساکن در نجف حق ورود به آن را داشتند. مرحومآیتالله سید مرتضى مرعشى نجفى (متوفاى 1375 ش) برادر آیتالله مرعشى نجفى، یکى از ساکنین مدرسه صغرى آخوند در نجف اشرف بود.
یک سال پس از اتمام ساختمان مدرسه صغرى، آخوند خراسانى در سال 1329 قمرى چشم از جهان فرو بست. پس از تشییع باشکوه در جوار حرم علوى، در حجره 26 جنب مقبره میرزا حبیبالله رشتى (متوفاى 1312 ق) آرام گرفت. بعدها در این مقبره، علماى بزرگى چون آیتالله سیدابوالحسن اصفهانى (متوفاى 1365 ق) وآیتالله سید حسن بجنوردى (متوفاى 1359 ق) صاحب «القواعد الفقیه» نیز به خاک سپرده شدند.
