نجف روستاى کوچکى بود که شکل منظمى نداشت و خانه هایى دور از هم و پراکنده را درمیان گرفته بود. قدیمى ترین کتیبه هایى که اشاره به نام نجف اشرف دارد. در زمان پادشاهى نبوکد نصر (بخت النصر) بر بابل عراق در سال 539 تا 626 پیش از میلاد.
درآمد
شهر نجف همیشه یکى از مهم‏ترین شهرهاى اسلامى- عربى مقدس در طول دوره‏هاى مختلف تاریخى بوده است؛ شهرى که داراى جایگاه والایى در قلب مسلمانان عرب و غیرعرب مى‏باشد.
نجف به عنوان سومین شهر اسلامى از نظر اهمیت و موقعیت، پس از شهر مکه و مدینه منوره قرار دارد. نجف لفظى اصیل و عربى است و زمینى را گویند که بلندتر از سایر مناطق باشد یا زمینى که بسیار سخت است.
قطعاً اهمیت این شهر به سبب وجود مرقد امیر مؤمنان على (ع) در آن مى‏باشد؛ کسى که فضایل و کمالاتش بر هیچ کس پوشیده نیست. شهر نجف، مرکز فقه اهل بیت و علوم آل محمد (ص) و پایگاه مرجعیت شیعه از زمان شیخ طوسى (رحمه الله) و مهد علم و تربیت و تقوا و مجاهدت است.
موقعیت جغرافیایى‏
شهر نجف در حاشیه ضلع جنوبى صحراى غربى کشور عراق قرار دارد. از غرب در فاصله ده کیلومترى نهر فرات و از جنوب غربى در 160 کیلومترى بغداد و از شرق در حدود هشتاد کیلومترى کربلاى معلّى واقع شده است. موقعیت جغرافیایى نجف به شکلى است که مرتفع‏تر از سایر مناطق بوده و همین ویژگى، جلوه خاصى به شهر داده است؛ جودى، طور، مشهود و غرى از نام‏هاى نجف است.[1]
نجف ابتدا مسیحى‏نشین بوده و پس از جنگ قادسیه در سال 15 هجرى قمرى (628 میلادى) به تصرف مسلمانان درآمد. نجف، روستاى کوچکى بود که شکل منظمى نداشت و خانه‏هایى دور از هم و پراکنده را در میان گرفته بود. قدیمى‏ترین کتیبه‏هایى که اشاره به نام نجف دارد، به دوره‏هاى پیش از میلاد باز مى‏گردد. در زمان پادشاهى نبوکد نصر (بخت‏النصر) بر بابل عراق در سال 539 تا 626 پیش از میلاد.[2]
این شهر علاوه بر مزیت‏هاى جغرافیایى و طبیعى که داشت، بعد معنوى خاصى نیز یافت که آن هم به دلیل وجود مرقد امیرمؤمنان على (ع) بود. دو حادثه، بیشترین تأثیر را در تاریخ معاصر نجف گذاشته که یکى برداشتن دیوار دو شهر است و دیگرى ساخت خیابان‏
کمربندى دورتادور نجف، براى عبور و مرور آسان‏تر و احداث مسیرهاى مستقیم و منتهى به حرم علوى در سال 1954 میلادى.
امیر مؤمنان (ع) هرگاه از بدى مردمان روزگارش گله‏مند بود و به دنبال خلوتى مى‏گشت، به منطقه نجف مى‏رفت و خطاب به این سرزمین مى‏فرمود: عجب منظره خوب و زمین نیکویى دارى! سپس به خداوند عرض مى‏کرد: خدایا! قبر مرا در این منطقه قرار ده!
حضرت این منطقه را به فرزندانش نشان داده و وصیت نمود که در آن سرزمین نجف به خاک سپرده شود.[3] پس از شهادت امیرمؤمنان (ع) در سال 40 هجرى و دفن ایشان در این سرزمین، تا چند دهه قبر امام مخفى بود و حتى خواص مسلمانان از آن بى‏اطلاع بودند.[4]
پس از کشف قبر مطهر امیرمؤمنان (ع) (در زمان امام صادق (ع)) اولین بناى حرم مطهر ساخته شد، ولى در تاریخ دقیق این بنا اختلاف نظر وجود دارد. زین‏العابدین شیروانى سال 155 هجرى و مستوفى سال 170 را اعلام مى‏کنند. مصادر تاریخى، قول دوم را پذیرفته‏اند.[5] به مرور خانه‏هاى شیعیان در اطراف مرقد مطهر ساخته شد و این مرقد مطهر را به مانند درّى در میان گرفت و شهرى به نام نجف اشرف متولد شد.
در سال 367 هجرى، نجف شهر کوچکى از توابع کوفه بود. محیط پیرامون این شهرک در آن روزگار حدود 2500 گام بوده که البته براى یک شهرک بسیار کم است و تعداد سکنه آن به 1900 نفر مى‏رسید، مهاجرت به نجف در قرن چهارم مخصوصاً براى حضور در حوزه علمیه آن، به اوج خود رسید. در سال 371 هجرى عضدالدوله بویهى به نجف آمد و براى بازسازى و استحکام بناى حرم مطهر علوى اموال فراوانى اهدا نمود. او صنعتگران و ارباب فنون مختلف را به شهر آورد تا باعث آبادانى هرچه سریع‏تر آن شوند.[6]
در سال 1765 میلادى «کارستون نیپور» جهانگرد آلمانى، نقشه‏اى از شهر نجف اشرف تهیه کرد.[7]
دیدگاه‏هاى جهانگردان‏
ابن‏بطوطه، جهانگرد معروف مسلمان و مراکشى الاصل در سال 737 قمرى وارد نجف اشرف شد. وى نجف را این‏گونه توصیف مى‏کند که بسیار زیبا و از مهم‏ترین شهرهاى عراق است. ابن‏بطوطه معمارى بناى حرم امیرمؤمنان (ع) و مساجد نجف را وصف ناشدنى و
اعجاب‏آفرین مى‏داند و درباره بازارهاى آن مى‏نویسد که ابتدا از بازار بقال‏ها وارد شدیم و سپس گذرمان به بازار عطارها افتاد.
نزدیک به چهل سال پس از ورود ابن‏بطوطه، اولین خانه‏ها در قسمت شمالى مرقد مطهر ساخته شد که در حال حاضر به محله «مشراق» معروف است. این خانه‏ها به سمت غرب و جنوب کشیده شد و محله‏هاى «عماره» و «حویش» پدید آمد. اینها مطالبى است که از نقشه نیپور نیز قابل استفاده است.[8] نجف از طرف شرق گسترش چندانى نداشت.
«ادموند کاندلر»[9] انگلیسى، دیگر جهانگردى است که ارتفاع دیوار نجف را تا 30 قدم تخمین زده و گفته است که مرقد امام على (ع) در میان ساختمان‏هاى اطراف، کاملًا احاطه شده؛ به گونه‏اى که از فاصله نزدیک دیده نمى‏شود. او گنبد زرین حرم علوى را فراموش نشدنى توصیف کرده و مى‏گوید: این اثر تاریخى هیمنه معنوى عجیبى دارد. او مى‏نویسد: محله‏هاى بازارنشین همگى مسقّف بوده و البته نظم مشخصى ندارند.
جهانگردى نیز به نام «روبرت استیفنس» که در سال 1922 میلادى به نجف آمده است، آن را شهرى جالب توجه و کوچه‏هاى تودرتو و تنگ آن را دوست داشتنى توصیف مى‏کند. «جان آشِر» پژوهشگر و شرق‏شناس انگلیسى نیز که در 1865 از نجف بازدید کرده، آن را شهرى مربع شکل با دیوارهاى بلند دیده و ایوان طلاى حرم مطهر توجه او را بسیار جلب کرده است.[10]
ساختار شهرى نجف‏
ششمین دیوار نجف که آخرین آن نیز بود، در سال 1357 قمرى برداشته شد و به جایش خیابانى دور تا دور نجف احداث گردید که با نام «شارع سور» معروف شد. سه سال بعد خیابانى به دور حرم مطهر امیرمؤمنان (ع) و پنج سال بعد از آن خیابان‏هاى متعددى که منتهى به حرم مى‏شد، ساخته شد؛ مثل شارع الصادق، شارع الرسول، شارع طوسى و شارع زین‏العابدین. از آن پس نجف آن‏قدر توسعه یافت که به نزدیکى‏هاى کوفه رسید. شهرک‏هایى نیز در اطراف نجف ساخته شده؛ مثل شهرک عدالت، فرات، قدس و شهرک‏هاى هفت‏گانه ندا.
متوسط تعداد زوار در هر روز، نزدیک به 29000 نفر تخمین زده مى‏شود که در روزهاى پنج‏شنبه و جمعه به 40000 نفر نیز مى‏رسد. در مناسبت‏هاى دینى و مناسبت‏هاى مخصوص امیر مؤمنان (ع) جمعیت زوار به ده‏ها برابر این تعداد نیز افزایش مى‏یابد.
نجف داراى پانزده تکیه و 55 مسجد و 11 حسینیه و 24 مدرسه علمیه است که نزدیک به نود درصد تمام مراکز موجود در نجف را تشکیل داده است. همچنین در بخش تجارت و بازرگانى که محور توسعه زیربنایى نجف شده، بیش از چهل درصد مردم مشغول به کارند و این تعداد نزدیک به ده‏هزار نفرند که در چهارهزار کارگاه کوچک و بزرگ اشتغال دارند.[11]
بازار بزرگ‏
بازار نجف، نقطه عطف فعالیت‏هاى تجارى و کسب و کار در نجف اشرف است؛ اما با آسیب‏شناسى این بازار درمى‏یابیم که بهتر است مشاغلى نزدیک حرم باشند که با فضاى معنوى حرم تناسب داشته باشند؛ مانند کتاب‏فروشى و عطرفروشى، و شغل‏هایى که سر و صداى زیادى دارند یا بوى نامطبوعى ایجاد مى‏کنند، بهتر است از حرم دورتر باشند؛ مانند آهنگرى، مسگرى و قصابى.
مغازه‏هاى لباس‏فروشى و پارچه‏فروشى نیز چون اثر منفى معنوى ندارند، مى‏توانند هر جایى باشند.
در کنار بازار نجف، انواع نیازمندى‏ها مثل حمام، هتل، قهوه‏خانه، مدرسه و ... وجود دارد. بازار داراى معمارى ساده و در عین حال زیبایى است. بازار نجف مسقف ساخته شده تا از باد و باران و آفتاب داغ در امان باشد؛ ولى به فاصله چند متر دریچه‏اى نصب شده تا نور وهواى تازه به فضاى بازار وارد شده و هواى بازار تهویه شود. خیابان‏هاى شارع الصادق و شارع زین العابدین سهم مهمى در رونق بازار نجف دارند و ساختمان‏هاى موجود در این دو خیابان، در طبقه هم‏کف دفاتر تجارى و خدماتى بوده و در طبقه دوم به بالا نیز هتل و مسافرخانه است.
حرم مطهر
صحن حرم مطهر بزرگ‏ترین فضاى عمومى شهر نجف است که همیشه به روى عموم مردم باز است و وقتى انسان از کوچه‏هاى پیچ در پیچ و تنگ عبور کرده و ناگاه خود را مقابل صحن بزرگ حرم مطهر علوى مى‏بیند، احساس بسیار شگرفى به او دست مى‏دهد. تفاوت‏ها و تناقضات معمارى این دو محیط، موجب افزایش هیبت معنوى مرقد مطهر براى هر بیننده‏اى مى‏شود. با گذر از کوچه‏هاى تودرتوى نجف و تغییر مسیر از کوچه‏اى به کوچه دیگر، گنبد و گلدسته‏هاى حرم مطهر پیدا و پنهان مى‏شوند.
نوسازى فضاى اطراف حرم مطهر و از بین بردن بافت فرسوده، منجر به خسارت سنگینى به میراث قدیمى این شهر شده و تعدادى از بناهاى تاریخى و بعضاً گران‏قیمت تخریب گردیده است. نزدیکى بیش از حد خیابان‏هاى نوساز به حرم مطهر و تردد زیاد وسایل نقلیه، با روح معنوى این فضا تناسب ندارد و چشم‏انداز زیباى حرم را نیز گرفته است.
کمبود امکانات اقامتى باعث شده تا بخش عمده‏اى از زوار در پیاده‏روهاى خیابان‏هاى اطراف حرم بیتوته‏ کنند که این خود منجر به ازدحام بیش از حد و شلوغى وصف‏ناپذیرى شده و از طرفى نیز باید مسیرى مشخص براى حرکت پیاده زوار در نظر گرفت؛ چون در موسم‏هاى زیارتى اصطکاک زیادى بین وسایل نقلیه و مردم پیاده به وجود مى‏آید؛ مخصوصاً در شارع طوسى که خطرات زیادى را هم به بار مى‏آورد.
تفاوت درجه هواى روز و شب نجف به 25 درجه مى‏رسد. روزهاى تابستان گرم و جانکاه و شب‏ها خنک و دلپذیر. بیشتر خانه‏ها در نجف سرداب (زیرزمین) دارند و روزها را در آن سپرى مى‏کنند. این سرداب‏ها خنکى شب را در خود تا نیمه‏هاى روز بعد نگه مى‏دارد وپنجره‏هاى کوچکى به بیرون دارند تا در طول روز، از روشنایى آن بى‏نصیب نمانند. بادگیرهاى بالاى پشت‏بام هواى گرم را به درون خود مى‏کشد و بعد از خنک کردن، به درون سرداب‏ها مى‏فرستند.
چند پیشنهاد

نوسازى فضاى اطراف حرم مطهر و بافت فرسوده، با محافظت از میراث فرهنگى و تاریخى توأم باشد.
ضرورت حفظ ابهّت معنوى مرقد مطهر بر سایر ارکان شهر، مثل تعیین ارتفاع حداکثرى براى ساختمان‏هاى نزدیک حرم مطهر به گونه‏اى که از گنبد و بارگاه بالاتر نباشند. همچنین تأکید بر محوریت حرم مطهر نسبت به اماکن دیگر از نظر مکان و مکانت؛ مثل منتهى شدن خیابان‏ها به حرم مطهر. این نکته در ادامه عملیات بازسازى و نوسازى لحاظ شود.
محدود کردن عملیات تخریب بافت قدیمى به مناطق ضرورى.
تغییر کاربرى مکان‏هایى که بى‏استفاده مانده است.
تهیه فهرستى از بناهاى تاریخى و تشکیل پرونده مهندسى براى هر یک و تعیین منطقه حفاظت شده میراث فرهنگى.
ایجاد یک اقتصاد پویا براى سرمایه‏گذارى در بخش جاذبه‏هاى گردشگرى فرهنگى.
ساخت پارکینگ‏هاى وسیع براى پارک‏سوار، در ورودى نجف براى جلوگیرى از ازدحام وسایل نقلیه در خیابان‏هاى اطراف حرم مطهر و مرکز شهر.
اختصاص شارع الرسول و شارع زین‏العابدین به مسیر حرکت پیاده‏ها.
فرهنگ‏سازى براى آماده‏سازى اذهان عمومى نسبت به پیشرفت نجف و این‏که مردم بپذیرند این پیشرفت‏ها مغایرتى با فضاى معنوى نجف ندارد؛ چون اگر پیشرفت در جنبه‏هاى مختلف به وجود آید ولى فرهنگ‏سازى نشود، مشکلات فراوانى را در پى خواهد داشت.
ساخت فضاهاى اقامتى مناسب با شأن زوار و با توجه به تعداد بسیار آنان و در صورت نیاز استفاده از مدارس و مساجد و تکایا و حسینه‏ها براى اقامت موقت زوار.

 
[1] . على عباس، اصالة الماضى و اشراقة الحاضر، ص 9.
[2] . حسن الحکیم، لمحات من تاریخ النجف، ص 59.
[3] . همان.
[4] . محسن عبدالصاحب مظفر، وادى السلام، ص 49.
[5] . همان.
[6] . موسوعة عتبات مقدسه، ص 138.
[7] . جعفر باقر آل‏محبوبه، ماضى النجف و حاضرها، ص 297.
[8] . محسن عبدالصاحب مظفر، مدینه النجف الکبرى، ص 213.
[9] . نویسنده مقاله از او با عنوان جهانگرد تعبیر مى‏کند، ولى صحیح آن است که ادموند فرمانده نیروهاى انگلیسى در انقلاب 1920 بود که با شکست مواجه شد. ماهاتما گاندى نیز چند نامه تند به ادموند کاندلر نوشت.
[10] . مدینه النجف الکبرى، ص 63.
[11] . همان، ص 170.