مقدمه
زیارت در تاریخ زندگى بشر، سنت و رسمى دیرینه در میان امتها و ملتها بوده است که همواره به آن توجه داشته و با آداب ویژهاى آن را انجام داده و مىدهند. زیارتگاهها و اماکن مذهبى و مقدس، گواه قدمت تاریخى این رسم کهن در میان اقوام و ملتهاست؛ مکانهایى مانند: زیارتگاههاى اقوام آشورى و بابلى، معبدهاى هندوان، کنیسههاى یهودیان، کلیساهاى مسیحیان و مساجد و اماکن زیارتى مسلمانان، از جمله این زیارتگاهها به شمار مىآیند. نکته قابل توجه این است که آیین اسلام، بسیارى از آداب و رسوم ملل و اقوام دیگر را با رنگ و بوى معنویتِ نشأت گرفته از فطرت خدایى، هماهنگ نموده و تغییرات مناسبى را در آنها به وجود آورده است و در واقع معناى تازهاى به زیارت بخشیده است.
از سوى دیگر مکتب اسلام، اهمیت فراوانى به زیارت بخشیده و به شکلهاى گوناگون به آن سفارش فرموده است که در مقالات دیگر به گوشههایى از آنها پرداختیم. اکنون در این مقاله به موضوع «کارکردهاى زیارت» مىپردازیم و محورها و نکاتى را از منابع اسلامى یادآور مىشویم تا آثار زیارت در ابعاد گوناگون، چه در بُعد دنیوى و چه در بُعد اخروى، و زیرمجموعههاى آنها مورد توجه قرار گیرد.
کارکردهاى زیارت
این موضوع به دو بخش قابل تقسیم است: 1. کارکردهاى دنیوى؛ 2. کارکردهاى اخروى. در بخش نخست، مقصود این است که انسان در زندگى دنیوى خویش، با انجام زیارت، به امورى دست مىیابد که سبب رشد و شکوفایى در ابعاد گوناگون زندگى فردى و اجتماعى اوست. از اینرو، گاهى این کارکرد دنیوى به فرد ارتباط پیدا مىکند و گاهى به جمع و اجتماع.
کارکردهاى فردى زیارت
الف) کارکرد عقیدتى و روحى. شاید بتوان گفت که فراگیرترین و ملموسترین کارکرد زیارت، تأثیر مستقیم آن در اعتقاد، اندیشه، و روح و جان آدمى است که با القاى عقیده پاک و درست و تثبیت یک جهانبینى الهى، انسان را از تزلزل در مسائل عقیدتى و دچار شبهه شدن و شرک و کفر مىرهاند و اصول اعتقادى او را از خطرات مصون مىدارد. انسان نیازمندى که حاجت مهمى، او را به زیارت پیامبر (ص) یا یکى از امامان معصوم (ع) کشانده، هنگامى که حاجت خود را در پرتو عنایات آن بزرگواران روا شده مىبیند، علاوه بر ارتباط روحى و عاطفى که میان انسان و آن معصوم (ع) ایجاد مىشود، در اعتقاد انسان به نبوت یا امامت آنان تأثیرگذار و اثربخش است. بدینگونه است شفاى بیمارانى که از همه جا مأیوس شدهاند و با توسل به حضرات معصومین (ع) به صورت معجزهآسا شفا مىیابند. اینجاست که هم شخص شفا یافته و هم بستگان و ناظران بهبودى او، در اعتقاد به کارگشا بودن زیارت آن بزرگواران و واسطه فیض الهى بودن ایشان راسختر شده و آثار عقیدتى و روحى ویژهاى بر آنان مىگذارد.
بدیهى است انسان خودساختهاى که دل در گرو عالم نامتناهى بالا دارد و عظمت آفریدگار و آفرینش را مىبیند، از سعه صدر بهرهمند گشته و با آثار مثبت آن، زندگى و ارتباط با دیگران را پى خواهد گرفت.
ب) کارکرد روانشناختى. زائر وقتى به زیارت مىرود، با قدرتى مافوق قدرتها انس مىگیرد؛ با کسى که همواره زنده و پایدار است و توان برآوردن همه نیازهاى بشرى را دارد. از اینرو به دامان او چنگ زده و به درگاهش استغاثه مىکند و به سبب داشتن چنین تکیهگاه مطمئنى، خود را به وى سپرده، در نتیجه آرامش روحى خاصى به دست مىآورد.
از دیدگاه روانشناسان، آنان که تکیهگاه قوى و مناسبى دارند، منفعل نبوده و احساس آسیبپذیرى ندارند و از صفاتى، مانند اعتماد به نفس، خودباورى، امیدوارى و توانمندى در مسیر زندگى برخوردارند و از یأس، اضطراب، نومیدى و افسردگى به دورند.
زائر، مزور و امام (ع) را مظهر رحمت و فیض الهى مىداند و بر این باور است که او مىتواند به بهترین راه هدایتش کند و با اذن خدا فقر و تنگدستى را از زندگیش برطرف ساخته و بیم و هراس را به ایمنى مبدل سازد و بالهاى محبت و مودت را گشوده، تا هر بیچارهاى را پناه دهد. این اعتقاد، یکى از عوامل مهم رفع افسردگى و امید به زندگى است. یکى از
محورهاى مهم زیارت، خواندن دعا و انس با خداست و قرآن کریم درباره آن مىفرماید: (أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ)؛ آگاه باشید که دلها با یاد خدا به آرامش مىرسد.[1] چرا انسان وقتى به زیارت کعبه و خانه خدا نایل مىشود، احساس آرامش و نشاط خاصى مىکند؟ زیرا به برترین مکان روى این کره خاکى رسیده و در آنجا با صاحب این خانه انس گرفته و در حرم امن الهى قرار دارد و بهترین مکان براى دعا و نیایش، این مکان مقدس و مبارک است و دعا درمان دردهاى انسان است.
امام صادق (ع) فرمود:
«علیک بالدعاء فانّ فیه شفاءٌ مِن کلّ داءٍ»؛
بر تو باد دعا کردن، زیرا که شفاى هر دردى است.[2]
ج. کارکرد اخلاقى و تربیتى. زائر هنگام زیارت، با محتواى عمیق و سازنده زیارتنامهها آشنا شده و از آنها بهرهمند مىشود. همچنین از باورهاى فرهنگى و دینى که در زندگى اولیاى دین و صالحان بوده، آگاه مىشود و با شور و شوقى برگرفته از مضامین زیارتها و دعاها و نفوذ واژهها و سخنان جذاب آنها، با صفاى دل و پاکى درون حرکت مىکند و آرزمند است که در راه و مسیر آن بزرگواران باشد. این خود، یک محیط پرورشى و هدایتبخش است که براى زائر فراهم گشته و او را به تعمق و حرکت در مسیر اخلاق پسندیده تشویق و ترغیب مىکند. از سوى دیگر، هنگامى که زائر به سرنوشت زیارت شونده مىنگرد، که چگونه دست آنان از دنیا کوتاه گشته و در انتظار نتیجه کارها و رفتار خویش هستند، این وضعیت زائر را به بىارزش بودن این جهان و بىاعتبارى آن بیشتر متوجه ساخته و زمینه دل کندن از دنیا و فاصله گرفتن از زرق و برق آن را برایش فراهم مىسازد تا در این چند روز زندگى دنیا، خود را اصلاح کند و بیشتر مراقب اخلاق و رفتار خود باشد.
بىتردید، به یاد مرگ بودن و به جهان پس از مرگ و رستاخیز توجه داشتن، دستاوردهاى اخلاقى و تربیتى فراوانى دارد و یکى از عوامل کارساز در گرایش به بندگى خداى بزرگ و پرهیز از گناه و نافرمانى و مبارزه با هواهاى نفسانى است.
از پیامبر بزرگوار (ص) نقل شده است که فرمود:
«قبرها را زیارت کنید؛ زیرا زیارت قبور، انسان را به یاد مرگ و آخرت مىاندازد».[3]
و مىفرماید:
«زیارت قبور، شما را نسبت به دنیا بىاعتنا مىسازد و جهان پس از مرگ را به یاد مىآورد».[4]
د) کارکرد جسمى. یکى دیگر از آثار زیارت، طولانى شدن عمر است. از نظر روانشناسى، وقتى انسان به دیدار عزیزى مىرود، در سلولهایش نوعى تغییر رخ داده و منبسط مىشوند. این انبساط خاطر، مصونیت روان و بدن را در پىداشته و به آدمى در برابر عفونتها مصونیت مىبخشد؛ در نتیجه، انسان با چهرهاى گشادهتر و سالمتر به زندگى ادامه مىدهد. از اینرو، درباره زیارت قبر حضرت اباعبدالله الحسین (ع) روایات به گونهاى است که نه تنها زیارت آن جناب را موجب طولانى شدن عمر برشمرده، بلکه به صراحت، از کاهش عمر بر اثر ترک زیارت آن بزرگوار سخن به میان آورده است. به این دو روایت توجه کنید:
عن ابىعبدالله الصادق (ع):
«من لم یزر قبر الحسین (ع) فقد حرم خیراً کثیراً و نقص من عمره سنة»
؛ هرکس قبر امام حسین (ع) را زیارت نکند، بىگمان از خیر بسیارى خود را محروم نموده و یک سال از عمرش کم مىشود».[5]
در حدیثى دیگر چنین آمده که امام صادق (ع) فرمود:
«هرکس یک سال بر او بگذرد و به زیارت قبر حسین (ع) نیاید، خداوند یک سال از عمرش مىکاهد و اگر بگویم که گاهى یکى از شما سى سال پیش از فرا رسیدن زمان مرگش مىمیرد، راست گفتهام؛ زیرا شما زیارت آن حضرت را رها مىکنید. پس آن را رها نکنید تا خداوند بر عمرتان بیافزاید و روزىتان را افزون کند، و هرگاه زیارتش را واگذارید، خداوند از عمر و روزىتان مىکاهد».[6]
کارکردهاى جمعى و اجتماعى زیارت
الف) کارکرد فرهنگى. یکى از جلوههاى بارز و آشکار زیارت معصومین (ع) شهادت آنان در راه خدا و در مسیر حقطلبى و مبارزه با باطل است؛ به ویژه در زیارت امام حسین (ع) که این جلوه بسیار درخشنده و چشمگیر است. از اینرو، در فضاى مزار و مرقد مطهر آنان، زائران درس مبارزه و قیام بر ضد باطل مىآموزند.
ملتى که با تاریخ زندگى امامان معصوم (ع) و واقعه عظیم عاشورا آشنا باشد، بىتردید ملتى مبارز، شجاع، حقطلب، فداکار و مدافع حق و حقیقت وآزادگى خواهد بود. این واقعیت را در تاریخ تشیع و در جریان نهضتهاى دینى مىتوان مشاهده کرد که زیباترین جلوه آن، پیروزى انقلاب شکوهمند اسلامى ایران است که برگرفته از نهضت حسینى و
عاشوراست و یکى از رهاوردهاى آن، همان چیزى است که در قیام سالار شهیدان مورد توجه بوده؛ یعنى استقلال و آزادى و زیستن در سایه نظام برخاسته از مکتب اسلام. خلاصه آنکه یکى از کارکردهاى زیارت، رشد فرهنگ فداکارى و شهادت در میان یک ملت است.
ب) کارکرد سیاسى. آیین اسلام آیینى جامع و کامل است که در همه زمینههاى زندگى رهنمود دارد و پیروان خود را به بهترین شیوه اداره مىکند. از آنجا که موضوع رهبرى جامعه، از محورىترین سیاستهاى یک ملت است، آیین حیاتبخش اسلام نسبت به آن بىتفاوت نبوده است. بر این اساس خداوند متعال سفیران و پیامبران را براى راهنمایى و مدیریت جامعه فرستاده و پس از آنان اوصیاى بزرگوارشان این مسیر را طى کردهاند؛ اما به دلایلى- که اکنون در مقام بیان آن نیستیم- شیعه همواره اقلیتى بوده که هم از طرفى مدعى حکومت اسلامى بوده و از طرف دیگر شرایط مساعدى براى به دست گرفتن حکومت و قدرت وجود نداشته است. از اینرو، پیوسته درگیر مخالفتها و مبارزه با قدرتهاى سیاسى زمان خود بوده است. با این توضیح روشن مىشود که زیارت، دلها را هرچه بیشتر آماده پذیرش حکومت امام زمان (عج) مىکند. بىجهت نیست که اسلام ضمن دعوت مسلمانان به شرکت در کنگره جهانى حج و برگزارى مناسک آن، تمامیت حج را به ملاقات و دیدار امام (عج) دانسته و چنین رهنمود داده است:
«عن جابر عن ابىجعفر (ع) قال: تمام الحج لقاء الامام»؛ جابر از امام صادق (ع) نقل مىکند که فرمود: اتمام و کامل شدن حج، به دیدار امام (ع) است.[7]
بنابراین، زیارت امامان معصوم (ع) یک نوع بیعت و پذیرش ولایت آنان و اعلان وفادارى به حاکمیت آنان و در نهایت، حاکمیت خداوند متعال است که مستلزم برائت از طاغوتها و مستکبران است. طاغوتها در طول تاریخ متوجه این امر بودند و بهویژه نسبت به زیارت امام حسین (ع) واکنش نشان مىدادند، که یکى بارزترین نمونههاى آن، خشم هارون نسبت به زیارت امام حسین (ع) است. هارون هنگامى که دید مردم براى زیارت قبر آن حضرت هجوم مىآورند، حساسیت نشان داد و گروهى را براى ویران کردن آن حرم مطهر گسیل داشت. حتى دستور داد درخت سدرى را که در کنار مرقد امام (ع) روییده بود، قطع کنند و جاى قبر را با خاک یکسان نمایند.[8]
نمونه دیگر، اقدامات خصمانه متوکل نسبت به مرقد نورانى امام على و امام حسین (علیهما السلام) است که در تاریخ مشهور است. او نیز وقتى عشق و علاقه مردم را به زیارت آن مراقد نورانى دید، به خشم آمد و دستور ویرانى آن حرمهاى مقدس را صادر کرد.[9]
ج) کارکرد اقتصادى. زیارت یکى از عوامل جذب مردم و حضور آنان در جوار حرمها و اماکن مقدس و در نتیجه احیاى سرزمینها و توسعه شهرهاست. در گذشته زیارت نقش مهمى در پیرایش شهرها داشته است؛ براى نمونه آستان قدس رضوى با موقوفات فراوانى که دارد، نقش مهمى در رونق اقتصادى شهر مقدس مشهد دارد که بر کسى پوشیده نیست. نمونه دیگر آن آستانه مقدسه حضرت
معصومه (علیهما السلام) است. وجود مرقد آن بانوى بزرگوار سبب شد که مردم به تدریج خانههاى خود را نزدیک آرامگاه آن کریمه اهل بیت (ع) بنا کنند؛ به گونهاى که امروزه با وجود ساختمانهاى بسیار و سکونت جمعیتى عظیم، بزرگترین عامل رونق و احیاى شهر مذهبى قم بوده است.
د) کارکرد فرهنگى و هنرى. هنر با ویژگىهاى خود، زمینه بروز گستردهاى دارد و به صورتهاى گوناگون تجلى مىیابد؛ از جمله گاهى به صورت نقاشى، معمارى، خوشنویسى متجلى مىگردد. هنرمند با بهرهگیرى از نیروى عاطفه و احساس، چنان اثرى بر مخاطب مىگذارد که شاید ساعتها توجیه و استدلال نتواند چنان مطلب را القا نماید و شنونده را جذب کند. یکى از شاخههاى هنر، هنر دینى است که در مزارها و محافل انس کبریایى ظهور و بروز دارد. در پرتو زیارت، انسان هنر و ادبیات فاخر را وسیلهاى براى رسیدن به فطرت خداجوى قرار مىدهد. زیارت، جایگاه ویژهاى در ادبیات و هنر ایرانى دارد که گوشههایى از آن را در اطراف
ضریح معصومین (ع) و اولیا و در معمارى آن مراقد نورانى مىتوان دید. برخى از این آثار هنرى چنان زیبا و جذاب است که هر بینندهآى را به شگفتى و تحسین وامىدارد:
گر مجال گفت بودى گفتنىها گفتمى
تا که ارواح و ملایک ز آسمان تحسین کنند
کارکردهاى اخروى زیارت
الف) دستیابى به شفاعت. در روایتى از رسول خد (ص) چنین مىخوانیم:
«من زارنى حیّاً او میّتاً کنت له شفیعاً یوم القیامة»؛
هرکس مرا در زمان حیات یا مماتم زیارت کند، در روز قیامت شفیعش خواهم بود.[10]
ب) حرام شدن جسد زائر بر آتش و ورود به بهشت. رسول خدا (ص) مىفرماید:
«ستدفن بضعةٌ منّى بأرض خراسان لایزورها مؤمن الا اوجب الله عزّوجلّ له الجنه و حَرَّم جسده على النار»؛
به زودى پاره تن من] امام رضا (ع) [در سرزمین خراسان به خاک سپرده خواهد شد؛ پس هر مؤمنى که او را زیارت کند، خداوند عزیز و جلیل، بهشت را برایش واجب نموده و بدنش را بر آتش دوزخ حرام خواهد نمود.[11]
از امام صادق (ع) نیز روایت شده است:
«ستدفن فیها امرأة من اولادى تسمّى فاطمه فمن زارها وجبت له الجنة»؛
به زودى در آن سرزمین (قم) بانویى از فرزندان من به خاک سپرده مىشود که نام او فاطمه است؛ پس هرکس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب مىشود.[12]
) نلغزیدن بر صراط. ابنعباس گوید: پیامبر اکرم (ص) فرمود:
«من زار الحسن فى بقیعه ثبت قدمه على الصراط یوم تزلّ فیه الأقدام»؛
هرکس امام حسن (ع) را در بقیع زیارت کند، آن روزى که گامها بر صراط مىلغزد، گامهاى او ثابت و استوار خواهد بود.[13]
د) دستگیرى از زائر در مواقف سخت رستاخیز. امام رضا (ع) درباره زیارت خویش و پاداش آن در سراى آخرت فرمود:
«من زارنى على بُعد دارى، اتیته یوم القیامة فى ثلاث مواطن حتى اخلّصه من اهوالها اذا تطایرت الکتب یمیناً و شمالًا و عند الصراط و عند المیزان»؛
هرکس مرا زیارت کند با دورى راه، روز قیامت سه جا به دیدارش خواهم رفت تا از ترس و وحشت آن مواقف رهایش سازم: هنگامى که نامه عمل از چپ و راست به او عرضه مىشود؛ هنگام عبور از صراط؛ هنگام سنجش اعمال و میزان.[14]
) پاداش هزار حج و هزار عمره مقبول. در فضیلت زیارت امام حسین (ع) روایت شده است: ابنعباس گوید: پیامبر (ص) پیرامون شهادت امام حسین (ع) مطالبى بیان فرمود؛ آنگاه درباره فضیلت زیارت آن حضرت چنین فرمود:
«من زاره عارفاً بحقه کتب الله له ثواب الف حجّة و الف عمرة، الا و من زاره فقد زارنى، و من زارنى فکأنما زارالله و حق على الله ان لایعذّبه بالنار، الا و انّ الاجابة تحت قبّة و الشفاء فى تربته و الائمة مِن ولده، الحدیث»؛
هرکس او را زیارت کند و به حق وى معرفت داشته باشد، خداوند پاداش هزار حج و هزار عمره را برایش مىنویسد. آگاه باش، هرکس او را زیارت کند، مرا زیارت کرده، و هرکس مرا زیارت کند، گویا خدا را زیارت نموده و سزاوار است که خداوند او را به آتش دوزخ عذاب نکند. آگاه باش، دعا زیر گنبد او مستجاب است و تربت او شفاست و امامان از نسل او هستند.[15]
نیز از امام صادق (ع) چنین نقل شده است:
«من زار قبر الحسین (ع) یوم عرفة عارفاً بحقّه کتب الله له الف حجة مقبولة و الف عمرة مبرورة»؛
هرکس در روز عرفه قبر امام حسین (ع) را با معرفت حق او زیارت کند، خداوند برایش پاداش هزار حج مقبول و هزار عمره مبرور را مىنویسد.[16]
پیرامون فضیلت زیارت معصومین (ع) و آثار اخروى آن، روایات فراوانى داریم که براى رعایت اختصار، به آنچه یادآورى شد بسنده مىکنیم.
[1] . رعد، آیه 28.
[2] . محمد محمدى رىشهرى، میزان الحکمه، ج 4، ص 1648.
[3] . صحیح مسلم، ج 3، ص 65.
[4] . سنن ابنماجه، ج 1، ص 113.
[5] . شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 14، ص 431.
[6] . ابنقولویه قمى، کامل الزیارات، ص 284، ج 457.
[7] . محمد بن یعقوب کلینى، الکافى، ج 4، ص 549.
[8] . سید حسن صدر، نزهة اهل الحرمین فى عمارة المشهدین، ص 28.
[9] . ابناسفندیار، تاریخ طبرستان، ج 1، ص 95.
[10] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 100، ص 139.
[11] . همان، ج 49، ص 384، ح 3.
[12] . همان، ج 6، ص 216، ح 41.
[13] . همان، ج 100 ص 141، ح 14.
[14] . همان، ج 102، ص 34، ح 14.
[15] . وسائل الشیعه، ج 14، ص 452.
[16] . بحار الانوار، ج 101، ص 91، ح 31.
