یکى از منابع جامع و متقن در باب زیارت، کتاب ارزشمند و بزرگ «موسوعة زیارات المعصومین (علیهم السلام)» تألیف و نشر مؤسسه پیام امام هادى (ع) است. این اثر گرانسنگ که در هفت جلد تنظیم شده، از گامهاى بلند در شناخت معارف اهلبیت (علیهم السلام) است که براى اولینبار در زمستان 1383 شمسى در شمارگان دوهزار نسخه، با همکارى معاونت پژوهشى و آموزشى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى منتشر شد.
جلد اول این مجموعه که «مقدمه» این اثر است، پژوهشى قرآنى، حدیثى، اعتقادى و همراه با کتابشناسى کتب زیارت، شرحهاى زیارات و کتابشناسى مزارهاست. گرچه نویسندگان این اثر ادعاى جامع بودن ندارند، ولى بهترین منابع را در زمینه متون زیارتنامهها و کتابشناسى زیارت از شیعه و اهل سنت آوردهاند و به شبهات توسل، تبرک، شفاعت و ... با تکیه بر مصادر حدیثى معتبر اهل سنت و شیعه پاسخ گفتهاند. مقدمه عمیق و دقیق این موسوعه، صدها بلکه هزاران نکته عقیدتى، تاریخى و حدیثى را از منابع اولیه فریقین گردآورده است؛ موضوعاتى چون:
تعریف دقیق معناى لغوى و اصطلاحى زیارت؛ هدف از زیارت انبیا و اولیاى الهى؛ زیارت در قرآن کریم؛ آیات نازل شده در حق اهل بیت (علیهم السلام) در منابع اهل سنت؛ زیارت پیامبر گرامى (ص) در احادیث و روایات فریقین؛ زیارت شهدا در احادیث اهل سنت؛ زیارت اهل قبور در منابع اهل سنت؛ زیارت در سیره نبى اکرم (ص) (زیارت مادر، زیارت عثمان بن مظعون، زیارت شهداى احد، و زیارت اموات در قبرستان بقیع)؛ زیارت در سیره معصومین (علیهم السلام)؛
زیارت در سیره حضرت فاطمه (علیها السلام)؛
اهتمام پیشوایان به زیارت مشاهد مشرفه؛ سیره مسلمین در زمینه زیارت مرقد مطهر نبوى (ص) و زیارت نبوى از دیدگاه فقیهان و عالمان (آراى نزدیک به بیست فقیه شیعه و بیستویک عالم اهل سنت) در بخشى از این اثر آمده است.
سیره مسلمانان
سیره مسلمین در زیارت قبور خویشان، دوستان، بندگان صالح خداوند مثل شهیدان و عالمان و اولیاى الهى، از صدر اسلام تا امروز، بهویژه در شبهاى جمعه و تلاوت قرآن و اهداى خیرات براى آنان، از مسلمات تاریخ است.
در این اثر نمونههایى از کتاب «الذیل على طبقات الحنابله» نوشته ابنرجب حنبلى (متوفاى 795 ه) متعلق به قرن هشتم و کتاب «شذرات الذهب» ابنعماد حنبلى (متوفاى 1089 ه) مربوط به قرن یازدهم آمده و 19 مورد از زیارات قبور در سیره بزرگان اهل سنت را برشمرده است.
زنان و زیارت قبور
در این مقدمه مواردى از فتواى فقهاى اهل سنت در استحباب زیارت مرقد مطهر رسول اکرم (ص) براى بانوان ذکر شده و فتاواى مختلف فقهاى عامه و خاصه در باب زیارت قبور مسلمین توسط بانوان مورد بحث قرار گرفته است که برخى به کرامت و برخى به استحباب آن فتوا داده و برخى نیز آن را حرام شمردهاند.
در صفحه 130 این موسوعه ده روایت از منابع کهن اهل سنت درباره این موضوع، یعنى زیارت قبور توسط بانوان آمده است که نکات متعددى از آن قابل استفاده است. در ادامه همین روایات، محققان کتاب، برخى آراى اهل سنت را که بسیارى فتوا به استحباب و جواز رفتن بانوان براى زیارت اهل قبور صادر کردهاند، برشمردهاند.
احادیث ثواب زیارت و حکم کوتاهى از آن، در بخش دیگرى از این مقدمه مورد توجه قرار گرفته و آداب زیارت در منابع فریقین از دیگر معارف ارائه شده در این اثر است.
محتواى نصوص زیارتى
متون نقل شده از معصومین (علیهم السلام) براى زیارت اولیاى الهى، گنجینهاى گرانبها از معارف را در بر دارد. نویسندگان گرامى این مجموعه، یازده موضوع برجسته از معارف متون زیارت را بدین شرح برشمردهاند:
توحید و متون زیارتى؛
نبوت و متون زیارتى؛
امامت در زیارتنامهها؛
معاد در زیارتنامهها؛
توبه و استغفار در زیارتنامهها؛
درخواست حوائج در زیارتنامهها؛
تولى اولیاى الهى در زیارتنامهها؛
اعلام برائت در زیارتنامهها؛
طلب شفاعت در متون زیارتى؛
لبیک گفتن و تجدید بیعت در زیارتها؛
اعتقاد به رجعت در متون زیارتى.
محققان گرامى موسوعه زیارات معصومین (علیهم السلام) ده نمونه از متون زیارتى نقل شده از بزرگان اهل سنت از مذهب حنبلى و حنفى و غیره را نقل کرده و بدینگونه ادعاهاى وهابیت را در حرمت زیارت قبور پاسخ گفتهاند.
عنوان فصلى از این کتاب «الدعا فى المرقد النبوى الشریف» است و در پایان این فصل، نمونههایى از فتاواى بزرگان اهل سنت درباره دعا در نزد قبر رسول اکرم (ص) ذکر شده است. در بخشى از این مقدمه پرارزش، مباحث توسل به انبیا و اولیاى الهى مورد توجه قرار گرفته و شواهد قرآنى، حدیثى و تاریخى توسل به رسول گرامى (ص) قبل از تولد، پس از تولد و پس از رحلت آن بزرگوار نقل شده است.
توسل برخى یهودیان به مقام نبوت، به امید پیروزى بر رقیبان و استسقاى عمر بن خطاب به آبروى عباس بن عبدالمطلب از دیگر نکات تاریخى این بخش از کتاب است.
اقوال عالمان سنى درباره توسل و انواع آن، گوشهاى دیگر از مطالب این مقدمه است. در دو فصل دیگر از این مقدمه پرارج، شفاعت و تبرک از دیدگاه بزرگان حدیث و تاریخ و سیره اهل سنت مورد توجه قرار گرفته و شبهات مدعیان سلفىگرى و وهابیان امروز نقد شده است.
دیدگاه ابنتیمیه درباره زیارت
شاید نخستین کسى که به جنگ با زیارت پرداخت تا آنجا که مسلمانان را به این بهانه تکفیر کرد، «احمد بن عبدالحلیم الحرّانى الدمشقى» معروف به «ابنتیمیه» (متوفاى 728) است که اوهام و افکار او ریشه تفکر وهابىگرى در قرون بعدى گردید. در بخشى از این کتاب، جوابهاى یک عالم سنى به نام «تقى الدین سَبکى» را در کتاب «شفاء السقام» در پاسخ ابنتیمیه نقل کرده و برداشتهاى نادرست او را برملا ساخته است.
نویسندگان متون زیارتى و کتب مزار
در این کتاب از هشت نفر از اصحاب اهل بیت (علیهم السلام) نام برده شده که کتابهایى درباره زیارت و مزار تدوین کردهاند و در فهرستى مفصل و الفبایى 434 کتاب را در حوزه زیارت و مزارات به خوانندگان اثر تقدیم شده است.
آخرین بخش این مقدمه با عنوان «فهارس» که در 95 صفحه عرضه شده و شامل 36 نوع فهرست، از جمله فهرستهاى آیات قرآن؛ فهرست اسماء و کنیهها و القاب و اوصاف هریک از معصومین (علیهم السلام)؛ فهرست اسامى پیامبران (ص)؛ فهرست نامهاى ملائکه؛ فهرست اعلام؛ فهرست کنیهها؛ فهرست القاب و نعمتها؛ فهرست علتها، طوایف و ادیان و مرتبطان آن؛ فهرست اماکن و جایگاهها و بقعهها؛ فهرست ابزارها، البسه و زیورآلات؛ فهرست اوائل احادیث و آثار و زیارات؛ فهرست اشعار و فهرست موضوعات و مطالب کتاب است.
این کتاب بیش از آنکه کاربرد عملى براى زائران و قرائت زیارتنامههاى مأثور و غیرمأثور داشته باشد، اثرى پژوهشى است و پشتوانه فرهنگى و فکرى زائران و مدیران نهادهاى زیارتى شمرده مىشود. محققان و مسئولان فرهنگى جامعه، با شناخت بهتر مبانى و روشهاى متون زیارتى و شبهات مخالفان و دلایل تاریخى آنان، با آرامش و اطمینان بیشتر براى شیفتگان زیارت اولیاى الهى برنامهریزى مىکنند و با بصیرت بیشتر به زیارت مىپردازند.
برخى کاستىهاى کتاب
البته جاى ترجمهها و کتابشناسى زیارت به زبانهاى غیرعربى و معرفى متون کاربردى و برگزیده و نهادها و مراکز پژوهشى و اطلاعرسانى درباره زیارت و وظایف نهادهایى چون آستانهها و مدیریتاوقاف و بقاع فرهنگى و زیارتى در این اثر، خالى است که امیدواریم این نهاد پرتلاش، در تکمیل این اثر و ساماندهى به پژوهشهاى حدیثى، فقهى و تاریخى مرتبط با فرهنگ قرآن و عترت موفق باشد.
گزارشى از دیگر مجلدات موسوعه زیارات معصومین (علیهم السلام)
جلد اول این اثر به نقل زیارات رسول گرامى (ص) و زیارات حضرت فاطمه (علیها السلام) و زیارات امامان مدفون در بقیع، یعنى امام حسن مجتبى و امام سجاد و امام محمدباقر و امام صادق (ع) پرداخته است و همراه داشتن این جلد، براى زائران مدینه منوره مفید است. باب اول این جلد به بیان اطلاعات شناسنامهاى و فشرده درباره تولد و وفات و دیگر امور مربوط به رسول اکرم (ص) و حضرت فاطمه (علیها السلام) و امامان مدفون در بقیع پرداخته است. باب دوم این جلد در فضیلت مدینه است و روایات این موضوع را بنا بر قاعده «الاقدم و فالاقدم» ذکر کرده است. باب سوم در فضیلت مسجد شریف نبوى و موضع قبر آن بزرگوار است.
جلد دوم
این جلد شامل یازده باب است که همه ابواب آن دربار امیرالمؤمنین (ع) و نجف اشرف و کوفه است:
- باب اول، زندگىنامه مختصرى از امام (ع)؛
- باب دوم، در فضیلت غرى و کوفه، بر اساس روایات مأثور از اهل بیت (علیهم السلام) و منابع کهن؛
- باب سوم، در فضیلت جایگاه قبر امام در احادیث و اقوال برخى از بزرگان شیعه؛
- باب چهارم، در فضیلت زیارت امیرالمؤمنین (ع)؛
- باب پنجم، در اوقات استحباب زیارتآن بزرگوار؛
- باب ششم، دربارهآداب زیارت امیرالمؤمنین (ع)؛
- باب هفتم، در کیفیت زیارتهاى مطلقه و زیارتهاى مخصوصه؛
- باب هشتم، در چگونگى صلوات بر آن بزرگوار؛
- باب نهم، در آداب پس از زیارت آن حضرت؛
- باب دهم درباره حضور در دیگر اماکن نجف و کوفه و فضیلت و ثواب مساجد و مشاهد مشرفه آن است؛
- آخرین باب این جلد، کیفیت زیارت وداع امیرالمؤمنین (ع) را از منابع مأثور و غیر مأثور نقل کرده است.
جلد سوم
این مجلد، به زیارتهاى حضرت سیدالشهداء (ع) اختصاص دارد. در باب اول زندگىنامه مختصرى دربارهآن بزرگوار از منابع متقن ذکر شده و در هفت باب دیگر مباحثى بدین شرح آمده است:
- فضیلت سرزمین کربلا در روایات معصومین (علیهم السلام) و منابع دیگر؛
- فضیلت زیارت امام حسین (ع) در احادیث اهل بیت (علیهم السلام) و رسول اکرم (ص)؛
- اوقات استحباب زیارت آن بزرگوار؛
- آداب زیارت سیدالشهداء (ع)؛
- کیفیت زیارتهاى مطلقه و زیارت آن حضرت در ایام خاص؛
- آداب پس از زیارت امام حسین (ع)؛
- کیفیت وداع با سالار شهیدان وشهداى کربلا؛
در پایان این جلد، فهرست جامع موضوعات آن در یک صفحه تدوین شده است.
جلد چهارم
این مجلد به زیارات شش حجت الهى و پیشواى معصوم شیعه، یعنى امام کاظم، امام رضا، امام جواد، امام هادى، امام حسن عسکرى و حضرت حجة بن الحسن امام مهدى (علیهم السلام) اختصاص یافته و در هشت باب مشابه جلد سوم تنظیم شده است. براى هر کدام از این پیشوایان پاک، زیاراتى نقل کرده و باب هشتم را به ذکر دعاهاى منقول از ائمه اطهار براى ولى عصر، امام زمان (عج) اختصاص داده است.
جلد پنجم
این بخش از کتاب، به نقل و توضیح زیارات جامعه که تمام معصومین (علیهم السلام) را مىتوان با آنها زیارت کرد، پرداخته است. ابواب نهگانه این جلد بدین شرح است:
- باب اول، فضیلت تربت قبور اهل بیت (علیهم السلام) و رسول گرامى (ص)؛
- باب دوم، فضیلت زیارت ایشان؛
- باب سوم، اوقات خاص استحباب زیارت آنان؛
- باب چهارم، آداب زیارت ایشان؛
- باب پنجم، کیفیت زیارات جامعه مطلقه و زیارات اوقات خاص؛
- باب ششم، زیارتهاى نیابتى امامان (علیهم السلام)؛
- باب هفتم، چگونگى ابلاغ صلوات و درود بر آن بزرگواران؛
- باب هشتم، آداب پس از زیارت معصومین (علیها السلام) به طور عام؛
- باب نهم، کیفیت وداع با پیشوایان پس از زیارت.
همچنین خاتمهاى در 28 صفحه در باب زیارت اولاد ائمه (علیهم السلام) مثل حضرت معصومه (علیها السلام) و حضرت عبدالعظیم حسنى (ع) و زیارت برخى مؤمنات عالىقدر مثل حضرت سلمان (رحمه الله) و نواب حضرت صاحبالزمان (عج) دارد.
جلد ششم
این مجلد از کتاب شامل فهارس گوناگون آیات، روایات، اعلام، امکنه، ایام، اشعار، و ... مىباشد که کار دستیابى به مطالب را براى محققان آسان مىسازد. مؤلفان در آغاز این جلد، سه نکته را تذکر دادهاند:
فهارس به منظور سهولت دستیابى، بسیار مفصل و گسترده تدوین شده است؛
الف و لام تعریف در نظام الفبایى لحاظ نشده است؛
کلمات و عبارت داراى حرف «لا» در واژههایى که آغاز آن حرف «لام» است، منظم شده است.
ویژگىهاى مثبت این اثر، مثل اعرابگذارى، آوردن نسخه بدلها بر اساس نسخ خطى و مطبوع کتب زیارتى، ارجاع به منابع متعدد، توضیحات مفید لغوى از کتبى مثل «مجمع البحرین» و «قاموس اللّغه»، گستردگى منابع و سازماندهى خوب و منطقى احادیث و صفحه آرایى زیبا و دلنشین، تقدیر و تشکر فراوان از مدیر محترم توسعه پیام امام هادى (ع) و همکاران ایشان را ایجاب مىکند.
