در شماره‏هاى پیشین، به ترتیب الفبا واژه‏هاى مرتبط با زیارت را تا حرف «ز» و واژه زیارت بررسى کردیم؛ اما واژه‏هاى حمله‏دار، دیدار، زائر، ذاکر و راهنما، در شماره‏هاى پیشین از قلم افتاده بود که در آغاز این بخش آمده است.
حمله‏دار (حمل‏دار)[1]
«حمل» و «حمله» به بارى گفته مى‏شود که برمى‏دارند و جابه‏جا مى‏کنند؛ حمل کردن، جابه‏جا کردن افراد و مسافران و وسایل؛ به کسانى که عهده‏دار حمل و نقل مسافران و زائرانند و به کاروان‏دارانى که زائران خانه خدا یا عتبات مقدسه را به مکه و مدینه و شهرهاى زیارتى مى‏برند، «حمله‏دار» گفته مى‏شود. «حمل‏دار و حمله‏دار، رئیس کاروان، خاصه کاروان حج، که گروهى را به حج برد و به راهنمایى او، حاجیان مناسک و اعمال حج و عمره انجام دهند». 1 امروزه به جاى این تعبیر کهن، «مدیر کاروان» گفته مى‏شود.
خاک کربلا
به مدخل «تربت» مراجعه شود.
دیدار زائر
همان‏گونه که «زیارت» از مستحبات است، به دیدار زائر رفتن نیز ثواب دارد و از توصیه‏هاى دینى است. امام صادق (ع) فرمود: «هرگاه یکى از برادران دینى شما از دیدار ما یا زیارت قبر ما بازگشت، پس به استقبال او بروید و به او سلام و تبریک و تهنیت بگویید؛ به خاطر موهبتى که خداوند به او بخشیده است. در این صورت، شما هم پاداشى مثل او خواهید داشت».[2] دیدار زائر، ترویج فرهنگ زیارت و احیاى شعائر دینى است و بر همین اساس، میان مسلمانان رواج دارد.
ذاکر
کسى که مصیبت‏هاى اهل‏بیت (علیهم السلام) و مظلومیت آنان را یاد مى‏کند و مى‏گوید و مى‏گریاند. «ذکر مصیبت» به‏خصوص در محل وقوع آن حوادث، جان‏گدازتر است. از این‏رو در زیارتگاه‏ها و اعتاب مقدسه، کسانى به ذکر مصیبت مى‏پردازند، یا بنابر نذرى که براى روضه‏خوانى در حرم‏دارند، چیزى به ذاکران مى‏پردازند تا در حرم‏ها روضه بخوانند. بخشى از موقوفات آستان‏ها نیز خاص ذکر مصیبت و برپایى مجالس عزا و شعائر دینى در حرم‏ها و کنار قبور اولیاى الهى است. این‏که امام محمد باقر (ع) وصیت کردند ده سال در منا براى آن حضرت نوحه‏خوانى و عزادارى کنند و مالى به عنوان وقف بر ذاکران براى ندبه و نوحه اختصاص دهند،[3] اهمیت این امر را نشان مى‏دهد و نقش ذکر مصیبت ائمه را در زنده نگه داشتن نام و یاد معصومین (علیهم السلام) حتى در مناسک حج مثل منا، بیان مى‏کند.
راهنما
در سفرهاى زیارتى، کسى که زائران را به شهر و حرم و اماکن زیارتى راهنمایى مى‏کند «راهنما» مى‏گویند. در سفر حج به «دلیل الحاج»، «دلیل الحجاج» و «دلیل الزائر» هم معروف است. راهنماى اماکن زیارتى نقش ویژه‏اى در بهره‏بردن زائران از سفرشان دارد. به کتاب‏هایى هم که براى این منظور نوشته و چاپ مى‏شود و اطلاعات تاریخى و جغرافیایى جاهاى دیدنى را به زائر مى‏دهند، «دلیل» گفته مى‏شود.
زیارت از دور
رفتن به زیارت قبور معصومین (علیهم السلام) توصیه پیشوایان و امرى مستحب و نشانه احترام و محبت به ایشان است. کسى که به زیارت مى‏رود، از نزدیک و کنار قبر و ضریح معصوم، زیارتنامه مى‏خواند که به آن «زیارت از نزدیک» گفته مى‏شود. اما
زیارتنامه را از راه دور هم مى‏توان خواند یا به محضر پیشوایان سلام داد. فرشتگان الهى سلام زائر را به محضر پیام خدا (ص) یا امام (ع) مى‏رسانند. پیامبر فرمود:
«مَن سَلَّم على مِن عند قبرى سمعتُه، وَ مَن سَلَّم عَلَّى مِن بَعیدٍ بُلّغتُه»؛[4]
هر کس کنار قبرم به من سلام دهد، مى‏شنوم و هرکس از دور به من سلام دهد، آن را به من مى‏رسانند. زیارت از راه دور نیز مورد سفارش ائمه (علیهم السلام) و از مستحبات است.




گرچه دوریم، به یاد تو سخن مى‏گوییم‏

 

بُعد منزل نبُود در سفر روحانى‏



 
 
 



 
زیارت اموات‏
براى عبرت گرفتن از مرگ و یاد کردن از درگذشتگان و طلب رحمت و آمرزش براى‏آنان، توصیه شده که انسان به زیارت قبور مردگان و اموات، به ویژه بستگان و والدین برود و براى آنان فاتحه و دعا بخواند و احسان و خیرات نماید و آنان را از یاد نبرد. این دیدار که به آن «زیارت قبور» و «زیارت اهل قبور» هم گفته مى‏شود، هم موجب شادى روح شخص درگذشته مى‏شود و هم او را برخوردار از رحمت الهى مى‏کند و هم براى زیارت‏کننده، مایه پند و عبرت است. اگر این اموات، از اهل علم و بزرگان دین باشند، تکریم آنان نیز به شمار مى‏رود. زیارت قبور، امرى مشروع و مجاز است و در سیره پیامبر و مسلمانان هم رواج داشته و هیچ مغایرتى با توحید و توجه به خدا ندارد. پیامبر خدا (ص) فرمود: «قبرها را زیارت کنید؛ چرا که این کار، هم علاقه و دلبستگى شما به دنیا را کم مى‏کند و هم آخرت را به یادتان مى‏آورد».[5] در سخن دیگرى، آن حضرت، رقّت قلب و اشک چشم و عبرت را از آثار زیارت قبور برشمرده‏اند.[6]
براى زیارت قبور، دعاهاى خاصى در کتب دینى نقل شده است. علماى اهل سنت هم (برخلاف توهم وهابیان) سخنان و روایات بسیارى درباره استحباب زیارت اموات دارند.[7]
زیارت امین الله‏
زیارتى که از طریق جابر، از امام باقر (ع) روایت شده و خطاب به امیرالمؤمنین (ع) و هر امام دیگرى خوانده مى‏شود. شرح‏هایى بر این زیارت که مضامین عالى اخلاقى و عرفانى دارد، نگاشته شده است. چون این زیارت، با سلام به امام معصوم و با عبارت «امین الله» آغاز مى‏شود و امام معصوم، امین خدا در زمین و
نشانه محبت او بر خلایق است، به این نام مشهور گشته و خواندن آن فضیلت و ثواب بسیار دارد. علامه مجلسى آن را نظر متن و سند، بهترین زیارت دانسته و توصیه کرده که در همه حرم‏ها و روضات مقدسه خوانده شود.[8]
زیارت پیاده‏
یکى از مستحبات زیارت، به‏خصوص در زیارت کربلا، پیاده رفتن به زیارت است که ثواب بسیار دارد و نشانه عشق و معرفت و محبت به امام حسین (ع) است و بنابر روایات، براى هر قدمى که زائر برمى‏دارد، حسنه و ثواب فراوان نوشته مى‏شود. امام صادق (ع) در زیارت سیدالشهداء (ع) به زیارت پیاده و پابرهنه توصیه مى‏فرماید:
«ثُم أمش حافیاً».[9]
سنت پیاده‏روى براى زیارت امام حسین (ع) از نجف به کربلا، به‏خصوص در ایام اربعین، بسیار رایج است و دسته‏ها و هیأت‏هاى بسیار در این آیین معنوى شرکت مى‏کنند.[10]
پیاده رفتن به زیارت خانه خدا نیز مطلوب است. در سیره معصومین (علیهم السلام) هم نمونه‏هایى از آن نقل شده است؛ از جمله روایت شده که امام حسن مجتبى (ع) 25 بار پیاده به سفر حج رفت.[11]
امروزه نیز به دلیل رشد روحیه معنوى در مردم و فرهنگ‏سازى مناسب، در ایام خاصى کاروان‏هاى پیاده زیارتى که به زیارت حرم حسینى یا قبر مطهر حضرت رضا (ع) یا زیارت مرقد امام خمینى (رحمه الله) در سالگرد ارتحال او مى‏روند، بسیار است و نشانه عشق و وفادارى به صاحب قبر است.
زیارت جامعه کبیره‏
یکى از معروف‏ترین، مفصل‏ترین و با فضیلت‏ترین زیارتنامه‏هاى مستند است و در حرم هر امام و خطاب به‏ اهل بیت (علیهم السلام) خوانده مى‏شود و اوصاف و ویژگى‏هاى بسیارى درباره ائمه (علیهم السلام) در آن آمده است. این زیارتنامه که از امام هادى (ع) روایت شده، چون جامع‏ترین زیارتنامه ائمه است و بسیارى از فضایل و مناقب و شئون و اختصاصات ایشان در آن بیان شده، به «زیارت جامعه» شهرت یافته است. علمایى چند هم بر این زیارت، شرح نوشته و لطایف آن را تبیین کرده‏اند.[12] زیارت جامعه دیگرى هم نقل شده که مختصرتر است و به آن «جامعه صغیره» گفته مى‏شود.[13] در علت نام‏گذارى این دو زیارتنامه و زیارت‏نامه‏هاى جامعه دیگر به «جامعه»، این را هم گفته‏اند که چون هر یک از امامان را مى‏توان با آن زیارت کرد، پس جامع و فراگیر است.
زیارت خائفانه‏
زیارت همراه با ترس و نگرانى را گویند. از آن‏جا که بنى‏امیه و بنى‏عباس نسبت به ائمه اطهار و دودمان پیامبر (ص) دشمنى داشتند، مردم را از زیارت آنان به‏ویژه زیارت کربلا بازمى‏داشتند و زائران را دستگیر کرده و آزار مى‏دادند یا به قتل مى‏رساندند. از این رو زیارت امام حسین (ع) معمولًا همراه با ترس و خوف بوده است؛ چون زیارت، پیوند با ائمه و ابراز ولایت به آنان است، نوعى مبارزه شیعیان قلمداد مى‏شد و براى خلفا خوشایند نبود.
در روایات آمده است که در راه زیارت قبر امام حسین (ع) هرچه خوف و خطر و ترس بیشتر باشد، ثواب آن هم بیشتر است؛ چون مقابله با فشارهاى حکومت ظلم و استقبال از خطر در راه زیارت سیدالشهداء و وفادارى به خط اهلِ‏بیت نشانه عشق و ارادت به ایشان است. امام صادق (ع) درباره زیارت خائفانه قبر سیدالشهداء (ع) به محمد بن مسلم فرمود:
«ما کان من هذا اشدَّ، فالثّوابُ فیه على قدرِ الخوفِ، و مَن خافَ فى اتیانه آمَنَ الله رَوعته یوم یقوم الناس لربّ العالمین»؛[14]
هرچه نگرانى و ترس بیشتر باشد، ثواب هم به قدر خوف است. هرکه در راه زیارت قبر آن حضرت دچار ترس شود، خداوند در روزى که مردم در پیشگاه پروردگار جهانیان به حساب مى‏ایستند، او را از ترس و دلهره قیامت ایمنى مى‏بخشد.
در حدیث دیگرى آمده است که زیارت امام حسین (ع) واجب و فرض است و به آن امر شده و این تکلیف به خاطر ترس ساقط نمى‏شود:
«... و انّها لا تُترکُ لِلخوف».[15]
زیارت خاصه‏
برخى زیارتنامه‏ها مخصوص خواندن در حرمى خاص یا خطاب به امامى خاص، یا روز و مناسبتى خاص است و توصیه شده که در روز معین و و مناسبت ویژه آن را بخوانند. به این‏گونه زیارات «زیارت خاصه» یا مخصوصه گفته مى‏شود؛ مثل زیارتى که در روز اربعین یا نیمه شعبان خوانده مى‏شود. زیارت خاصه، در مقابل زیارت مطلقه است که هر زمان و در هر جا مى‏توان آن را خواند. در کتب دعا دیده مى‏شود که مثلًا براى امیرالمؤمنین (ع) چندین زیارت مطلقه نقل شده و زیارت‏هایى خاص نیز براى روز مبعث یا غدیر خم و امثال آن وارد شده است.[16]
ادامه دارد
[17]
 
 
[1] . لغتنامه دهخدا، واژه« حمل‏دار».
[2] . محمدباقر مجلسى، بحار الأنوار، ج 99، ص 302.
[3] . همان، ج 46، ص 220.
[4] . همان، ج 97، ص 183.
[5] . سنن بیهقى، ج 4، ص 77؛ سنن ابن ماجه، ج 1، ص 476.
[6] . سنن بیهقى، همان.
[7] . علامه امینى( رحمه الله) در جلد 5« الغدیر» بحث مفصلى درباره زیارت، از جمله زیارت قبور دارد و 52 مورد را از تاریخ ذکر مى‏کند که ائمه، صحابه، علما و بزرگان از همه فرق و مذاهب، قبر مردگان را زیارت مى‏کردند و گاه از ایشان حاجت مى‏گرفتند.
[8] . مفاتیح الجنان، زیارت دوم از زیارت‏هاى مطلقه امیرالمؤمنین( ع).
[9] . شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 595.
[10] . ر. ک: جواد محدثى، فرهنگ زیارت، فصل پنجم.
[11] . ابن شهرآشوب مناقب، ج 4، ص 14.
[12] . از جمله شرح آیت‏الله جوادى آملى به نام« ادب فناى مقربان» که چند جلد آن تاکنون منتشر شده است.
[13] . مفاتیح الجنان، قبل از زیارت جامعه کبیره، به روایت از حضرت رضا( ع).
[14] . شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 10، ص 357.
[15] . شیخ عباس قمى، سفینة البحار، ج 1، ص 546.
[16] . مفاتیح الجنان، قبل از زیارت جامعه کبیره، به روایت از حضرت رضا( ع).
[17] جمعى از نویسندگان، فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، 25جلد، سازمان حج و زیارت، حوزه نمایندگى ولى فقیه در امور حج و زیارات - تهران - ایران، چاپ: 1، 1388 ه.ش.