کتاب گرانسنگ «موسوعه نجف اشرف» با اشراف جمعى از صاحبان فکر و ادب با همت و تألیف آقاى جعفر الدجیلى گرد آمده است.
این کتاب در 22 جلد وزیرى به شکلى نفیس توسط انتشارات دارالأضواء بیروت و در سال 1428 ق منتشر شد، این مقاله به توضیح اجمالى کتاب مى پردازد.
جلد اوّل این موسوعه با عنوان «النجف قدیماً» در 512 صفحه تنظیم شده است.
مؤلف در آغاز میگوید: حضور در شهر نجف و در جوار امیرالمؤمنین (علیه السلام) و برپایى حوزه نجف اشرف و تردد حوزویان و زائران مرقد مطهر امام على (علیه السلام) انگیزهاى در وى ایجاد نموده تا به تدوین این موسوعه بپردازد. وى در گردآورى این کتاب، به معلومات دیگران بسنده نموده و از ساختار جدید که وقت زیادى میطلبد، صرف نظر کرده است.
دو مقدمه براى این موسوعه نگاشته شده: یکى به قلم مرجع دینى آیةالله شیخ محمدتقى فقیه و دیگرى به قلم استاد سید حسن امینى که اشارهاى به شهر مقدس نجف و این موسوعه نمودهاند. سپس بحثى پیرامون موسوعه و تفاوت آن با معجم و دائرةالمعارف، به بیان برخى از دانشمندان آورده و نوشته است: در اصطلاح امروز، فرق بین موسوعه و معجم و دائرةالمعارف این است که نظام تألیف و نگارش در معجم و دائرةالمعارف، بر اساس حروف هجائیه است که از «الف» شروع و به حرف «یاء» پایان میپذیرد؛ اما در موسوعة بر اساس موضوعات و ذوق مؤلف شکل میگیرد.
منهج و روشى که این موسوعه طى کرده، به قرار زیر است:
الف) موضوعاتى که مربوط به نجف اشرف است و در کتابها، مجلهها و صحیفهها آمده، مرتب و دستهبندى موضوعى شده است.
ب) هر آنچه یافتهایم، پیرامون یک موضوع آوردهایم و به یک مقاله بسنده نکردهایم.
ج) نام نویسنده یا مؤلف را در آغاز و پایان بحث آورده و در صورت امکان، عکس و بیوگرافى مختصرى از وى آمده است.
د) تمام مباحث وارد شده، ویژه نجف اشرف است و از دیگر عتبات سخنى به میان نیامده است.
ه) بر اساس مطالب یک بحث، صفحات مناسب در نظر گرفته شده و مقالات بدون کموزیاد آمده است.
و) هر جا نیاز به تعلیق و شرح بوده، در پاورقى آوردهایم.
در بخش اوّل: موقعیت جغرافیایى مورد بحث قرار گرفته و در این رابطه بحثهایى مطرح شده است؛ مانند: کوفه و تاریخ آن، نجف قدیم، نجف پیش از اسلام، نامهاى نجف در حدیث، لغت و تاریخ، وادىالسلام علت نامگذارى آن، فضیلت آنجا، شخصیتها ى مدفون در آنجا از پیامبران و پادشاهان و عالمان، صحن شریف، درهاى اصلى آن و ....
تا اینجا مطالبى بود که در جلد اوّل از موسوعه نجف اشرف آمده است.
جلد دوّم این موسوعه با عنوان «مشهد الامام على (علیه السلام)- القسم الاول» در 420 صفحه تنظیم شده که این جلد، بخش اوّل آن موضوع را در بر دارد.
در این جلد کتاب «فرحةالغرى فى تعیین قبر امیرالمؤمنین على بن ابىطالب فى النجف» تألیف سید بن طاووس آمده است. این کتاب داراى دو مقدمه و پانزده باب میباشد:
مقدمه اوّل: اینکه دلیل بر مدفون بودن حضرت على (علیه السلام) در غرى چیست؟
مقدمه دوّم: در آنچه که سبب شده تا مرقد مطهر آن امام همام براى مدّتى مخفى باشد. باب اول تا یازدهم پیرامون کوفه و محل دفن امام على (علیه السلام) است که از زبان پیامبر و امامان معصومعلیهم السلام بیان شده است.
باب دوازدهم: آنچه پیرامون قبر امیر مؤمنان (علیه السلام) از زبان زید بن على بن الحسین رسیده است.
باب سیزدهم: آنچه پیرامون قبر امام على (علیه السلام) از ابوجعفر منصور و هارون الرشید نقل شده است.
باب چهاردهم: آنچه گروهى از عالمان بزرگ پیرامون قبر حضرت على (علیه السلام) گفتهاند.
باب پانزدهم: پیرامون کراماتى که از مرقد مطهر آن امام بزرگوار رخ داده و دلیل بر مدفن آن حضرت است.
سپس در این جلد، از کتاب دیگرى به نام «نزهة الغرى فى تاریخ النجف والغرى السرى» تألیف شیخ محمد بن حاج عبود کوفى (1267- 1349 ق) یاد شده که پیرامون نامگذارى نجف و غرى، ویژگیهاى دفن در نجف، برپا شدن گنبد بر قبر آن حضرت، و برخى از حوادث مربوط به سرزمین نجف اشرف بحث شده است. سپس بخشى را به عنوان «اوّل من دفن فى النجف على عهد الامام امیرالمؤمنین (علیه السلام)» به قلم دکتر شیخ محمد هادى امینى آورده است و نیز عنوان: «من دفن فى النجف من صحابة الرسول الأکرم (صلى الله علیه و آله)» را به قلم همان نویسنده در پى آورده است. آنگاه بخشى با عنوان «ما لا یغتفر فی شریعة التأریخ أو الغریّ مشهد سیدنا الامام علی (علیه السلام)» تألیف سید هبةالدین شهرستانى آمده و در پایان عنوانى به نام «مشهد الامام على» نوشته دکتر سعاد ماهر محمد، آورده شده است.
جلد سوم موسوعه با عنوان «مشهد الامام علی (علیه السلام)- القسم الثانى» است که بخش دوم آن موضوع را در بر دارد و در 526 صفحه تنظیم شده است.
عنوان آغازین کتا «لمحة تاریخیّة عن مشهد الامام على بن ابیطالب (علیه السلام)» است که با نگاهى گذرا به تاریخ چهارده قرن گذشته، مباحثى را آورده که نویسنده آن شیخ کاظم حلفى است. آنگاه بخشهایى با عناوین زیر ذکر شده است:
الف) نقشه مختصرى از مرقد امام على (علیه السلام) و تصاویرى از آن.
ب) فهرست کوتاهى از ترمیمها و اصلاحاتى که طى سیزده قرن انجام شده است.
ج) اشارهاى به فضیلت زیارت آن امام هُمام و بعضى از شخصیتهایى که به زیارتش رفتهاند.
د) ضریحهایى که براى مرقد مطهر آن حضرت طى قرنهاى گذشته ساختهاند.
ه-) موقعیت نجف در ربع قرن گذشته.
و) درب جدید طلا که براى آن مرقد آماده شده است.
ز) خزانه حرم شریف و هدایاى موجود در آن.
ح) تحفهها و هدایایى که براى مرقد نورانى آن حضرت آوردهاند؛ شامل تابلوها، قرآنها، جواهرات، بافتنیها و ... در این زمینه توضیحاتى همراه با تصاویر آورده شده است.
ط) سازمان و مقررات عتبات مقدسه و شرطهایى که براى مدیران و خادمان در نظر گرفته شده است.
ى) متولیّان و خادمان حرم شریف و خانوادههایى که در گذشته عهدهدار این امر بودهاند.
جلد چهارم موسوعه با عنوان «النجف فی کتب الرحالة والمراجع الغربیه» در 350 صفحه تنظیم شده است.
در بخش اوّل، سفرنامه بعضى از شرقیها را ذکر نموده؛ مانند «سفرنامه ابن بطوطه» و آنچه که ایشان پیرامون نجف اشرف و روضه منوره آورده است. نیز «سفرنامه ناصرالدین شاه» و آنچه که پیرامون نجف اشرف و مسجد کوفه توضیح داده است و دیگر سفرنامههاى شرقیها.
آنگاه به ویژگیهاى نجف در سفرنامههاى غربیها پرداخته و مطالبى را یادآورى کرده است.
سپس به نجف از دیدگاه منابع غربى اشاره کرده و بخشهایى به قرار زیر آمده است:
الف) نجف در قرن پانزدهم
ب) نجف در قرن شانزدهم
ج) نجف در اوایل قرن هفدهم
د) نجف در اواسط قرن هفدهم
ه-) نجف و مسلمانان هند
و) تهاجم وهابیون به عتبات مقدسه و نجف اشرف در سال «1218 ق- 1803 م»
ز) نجف در جنگ جهانى اول.
ح) انقلاب نجف.
ط) نجف در ایام انقلاب عراق در سال 1920 م.
ى) روى کار آمدن ملک فیصل در سال 1921 م.
و ...
جلد پنجم موسوعه با عنوان «النجف فی الشعر» در 328 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد، اشعار فراوانى پیرامون نجف، همراه با نام شاعران آمده است. سرآغاز کتاب، منظومهاى است که شیخ محمد سماوى در آن، تاریخ نجف اشرف را به نظم درآورده و در 1297 بیت گردآورى کرده است و مرحوم آیةالله شیخ محمدحسین کاشف الغطاء مقدمهاى بر آن نوشته و ستوده است. سپس به ذکر نام شاعران فراوانى پرداخته و اشعار آنان را ذکر کرده که در میان آنان کسانى مانند: سید شریف رضى، صاحب بن عباد، سید محسن امین و ... به چشم میخورند.
جلد ششم موسوعه با عنوان «جامعة النجف الدینیّة» در 530 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد، به حوزه علمیه نجف اشرف و تحولات آن پرداخته شده و در آغاز، پیرامون تأسیس حوزه نجف، تغییرات آن، دورانهاى گوناگون آن و روش درس و بحث در آن مطالبى ذکر شده است.
الف) دوران اول حوزه نجف اشرف با انتقال شیخ طوسى به نجف شکل گرفت. وى ظرفیت قابل توجهى در این سرزمین مشاهده کرد و هیئت علمى منظمى را تأسیس نمود و جلسات تدریس را دایر کرد که اثرش در کتاب وى به نام «امالی الشیخ الطوسی» آشکار شده است.
ب) دوران دوم حوزه نجف اشرف، از نیمه دوم قرن دهم هجرى است؛ پس از آنکه سه قرن مرکز علمى «حلّه» بوده است، مرکزیت علمى به نجف اشرف بازمیگردد.
ج) دوران سوم براى حوزه نجف که دوران کمال علمى است، در اواخر قرن دوازدهم هجرى به دست آیةالله وحید بهبهانى شکل گرفته است. در این دوران اصول و فقه با تلاش فراوانى دنبال میشد.
آنگاه به مراتب تحصیلى و جلسات درس و بحث و ویژگیهاى آنها و کتابهاى درسى پرداخته و سیر علوم مختلف در حوزه علمیه نجف را از آغاز تا پایان بیان نموده است و اشارهاى نیز به علم فقه دارد. سپس در فصلى به یادآورى مدارس دینى در نجف پرداخته و از مدارس قدیم و جدید نام برده است؛ از جمله مدرسه هندى، مدرسه سید محمد کاظم یزدى، مدرسه آیةالله بروجردی.
جلد هفتم موسوعه با عنوان «الدرس الحوزوی فی النجف- القسم الأوّل» در 424 صفحه تنظیم شده است. این جلد از سه بخش تشکیل شده است: الف) در زمینه علم فقه؛ ب) در زمینه علم اصول؛ ج) در زمینه علم رجال.
درباره علم فقه مطلب را با میداندارى شیخ طوسى آغاز نموده سپس به دوران تکاملى آن در زمان وحید بهبهانى پرداخته، آنگاه به ذکر نام فقیهان و تألیفات آنان در طى هزار سال، به ترتیب حروف الفبایى پرداخته است؛ براى نمونه در آغاز، نام آخوند خراسانى را با کتابهایش آورده است.
بخش میانى کتاب پیرامون علم اصول از زمان شیخ طوسى تا قرن حاضر میباشد و تحولات و روشهاى گوناگون میدانداران علم اصول و نظریهپردازان را یادآورى کرده است.
در بخش پایانى، به بحث از علم رجال از قرن سوم تا قرن پانزدهم پرداخته و به کتابهاى چهارگانه اصلى در علم رجال و دیگر کتب رجالى اشاره کرده است.
جلد هشتم موسوعه با عنوان «الدرس الحوزوى فى النجف- القسم الثانى» در 328 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد چهار محور به این ترتیب مورد بحث واقع شده است: الف) علم فلسفه و تحول در آن؛ ب) علم اخلاق و عرفان؛ ج) علم لغت؛ د: علم هیئت در حوزه نجف اشرف.
در محور اول، به تحول فلسفه در نجف، سرچشمههاى اندیشه فلسفى نزد شیعه، دوران فلسفه در نجف، تعامل بین فلسفه و علوم دینى، علم فلسفه و تفسیر قرآن، فلسفه و اصول فقه و ... پرداخته است.
در محور دوم، به علم اخلاق و عرفان در حوزه نجف اشرف، برکات معنوى مرقد نورانى غروى، اهمیت سرچشمههاى تهذیب نفس و شخصیت برخى از اساتید اخلاق و عرفان اشاره کرده است.
در محور سوم، به علم لغت و برخى از صاحب نظران و اساتید این علم اشاره کرده است. جلد نهم موسوعه با عنوان «الحرکة الاصلاحیة فی الحوزة العلمیه» در 275 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد به مؤسسات و مدارس اصلاحى در نجف اشرف، سیر اصلاحات در درون حوزه علمیه، دوران مرحوم مظفر (صاحب کتاب المنطق و اصول الفقه) روشهاى آموزشى حوزه نجف، شیوههاى اصلاحى براى آموزش و پژوهش در علم لغت، علم فقه، اصول فقه، علم منطق، علم کلام و ... پرداخته و پیشنهادات اصلاحى بعضى زا صاحبنظران را براى مواد آموزشى و مراحل آموزشى آورده است. همچنین در این رابطه به اندیشه شهید صدر پرداخته که ایشان نه قدیم را به سبب قدیم بودنش رها نموده و طرد میکرد و نه جدید را به سبب جدید بودنش میپذیرفت؛ بلکه براى هر یک از آنها ویژگیها و جاذبههایى قائل بود که یکدیگر را کامل میکرد؛ بدین جهت از هر دو روش بهره میبرد.
جلد دهم موسوعه با عنوان «المرجعیة، قضایاها، تأریخها، رجالها» در 332 صفحه تنظیم شده است.
این جلد در سه فصل بحث نموده است: الف) مباحث عمومى پیرامون مرجعیت؛ ب) تاریخ مرجعیت و قضایاى آن؛ ج) بیوگرافى مراجع در نجف اشرف، بر اساس تسلسل تاریخى.
در فصل اوّل، مباحثى مانند: وظایف مرجعیت، جایگاه مرجعیت، دلایل ولایت فقیه، سخنان فقها پیرامون امور حسبیّه، تفاوت حکم و فتوا، بُعد اجتماعى و سیاسى مرجعیت، مرجعیت و نهضت مشروطه، بُعد اخلاقى مرجعیت و مناسبات آنها آمده است.
در فصل دوم، مباحثى مانند: دورانهاى مرجعیت در زمان غیبت کبرى، نظر شیخ طوسى، مفهوم اعلمیت از دیدگاه بزرگان فقها، نظر شیخ انصارى و میرزاى شیرازى پیرامون وکالت، نظر چند تن از فقیهان بزرگ قرن اخیر درباره تقلید اعلم و ... آمده است.
در فصل سوم، مباحثى پیرامون مراجع گذشته، از زمان شیخ طوسى تا زمان حاضر آمده و درباره شیخ طوسى به تفصیل وارد شده و مطالبى نیز پیرامون اساتید و شاگردان وى و وفات ایشان یادآورى کرده است.
جلد یازدهم موسوعه با عنوان «المراجع فی النجف الاشرف- القسم الأوّل» در 349 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد درباره مراجعى که وفات یافتهاند، به ترتیب زمانى سخن رفته است؛ خواه آن مرجع در سرزمین نجف اشرف به دنیا آمده و سکنى گزیده و در آنجا وفات کرده، یا اینکه مدتى کوتاه یا طولانى در نجف حضور داشته است.
اولین مرجعى که نام برده شده، مقداد سیورى صاحب کتاب مشهور «کنزالعرفان» از سال 826 هجرى میباشد. پس از او، نام محقق کرکى صاحب کتاب فقهى معروف «جامع المقاصد» که از سال 945 هجرى است، آمده و به همین شکل مراجع نجف را نام برده تا به آخرین نفر که مرجع عام جهان تشیع حضرت آیةالله سید حسین بروجردى در سال 1380 هجرى است، میرسد. ضمناً تصاویر عدهاى از مراجع بزرگوارى که از آنها یاد شده، درج شده است.
جلد دوازدهم موسوعه با عنوان «المراجع فی النجف الأشرف- القسم الثانی» در 277 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد نام بسیارى از مراجع آمده و به زمان حضور آنان در حوزه علمیه نجف اشاره شده است، که از جمله آنان آیةالله سید محسن حکیم، آیةالله سید محمد هادى میلانى، سید محمود شاهرودى، شهید محمد باقر صدر و سید احمد خوانسارى میباشند، و نیز نام رهبر کبیر انقلاب امام راحل و رهبر معظم انقلاب حضرت آیةالله خامنهاى دام ظلّه العالى آمده است. درباره امام خمینى آمده است: ایشان در سال 1320 قمرى در خمین متولد شد و در سال 1383 قمرى به نجف اشرف هجرت نمود (تبعید شد)، از آن هنگام تا سال 1398 قمری که انقلاب اسلامى پیروز شد، در نجف حضور داشتند. درباره مقام معظم رهبرى آمده است که ایشان در سال 1360 قمرى در مشهد مقدس متولد شد و مراحل علمى را در آنجا و در حوزه علمیه قم گذراند و سپس به نجف اشرف هجرت کرد و چند سال در درس اساتید و مراجع بزرگوار آن زمان، مانند: آیةالله سید محسن حکیم، آیةالله سیدابوالقاسم خویى، آیةالله سید محمود شاهرودى و ... شرکت نمود.
جلد سیزدهم موسوعه با عنوان «الفقهاء فی النجف الأشرف- القسم الأوّل» در 435 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد نام فقیهان بزرگى که در جمع مراجع تقلید بودهاند، آورده شده و نیز گروهى از کسانى که در علم فقه و فقاهت در سرزمین نجف اشرف به تحصیل اشتغال داشته و در مرتبه بعد از مراجع بودهاند، نام برده شدهاند.
اولین شخصیتى که نام برده، «محمد بن بدران الکوفى» است که در سال 300 هجرى در نجف اشرف بوده و در آنجا وفات یافته و از اساتید و مشایخ شیخ صدوق میباشد. آخرین فردى که نام برده «حسین نعمة العاملی» است. وى در جبلعامل لبنان به دنیا آمده و به نجف اشرف هجرت نمود و مدتى نزد اساتید بزرگى چون آخوند محمدکاظم خراسانى درس خوانده است. در بین این دو فردى که ذکر شد، نام افراد بسیارى آمده و اشارهاى به حضور آنان در سرزمین نجف و حوزه علمیه آن شده است.
جلد چهاردهم موسوعه با عنوان «الفقهاء فی النجف الاشرف- القسم الثانی» در 303 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد که ادامه مجلد قبلى است، نام بسیارى از فقیهان و حضور یافتگان در حوزه علمیه نجف اشرف آمده است که از سال 1331 قمرى تا 1400 قمرى را- به ترتیب زمانى- در بر میگیرد.
اولین فردى که نام برده شده، جناب «زینالعابدین تنکابنى» است. همچنین نام محدّث بزرگوار، شیخ عباس قمى نیز ذکر شده و به تولد ایشان در شهر مذهبى قم پس از سال 1290 قمرى اشاره و از برخى کتابهاى وى مانند: «الکنی والالقاب»، «نفس المهوم» و «الانوار البهیة» نام برده شده و تصریح دارد که کتاب «مفاتیح الجنان» ایشان شهرت فراوانى در میان مردم دارد و خانهاى نیست که در آن این کتاب دعا نباشد.
جلد پانزدهم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن السادس- القرن الثانىعشر» در 362 صفحه تنظیم شده است.
در آغاز این مجلد، به رویکردهاى موضوعى و فنّى پیرامون شاعران نجف پرداخته و به رویکرد دینى، اجتماعى، عاطفى و ... اشاره شده است. سپس میگوید:
ما در این کتاب نام شاعرانى را که در کتابهاى تراجم و غیره آورده شده و مدتى در سرزمین نجف اشرف بودهاند، آوردهایم و نام بیشتر کسانى که براى تحصیل علم به نجف آمدهاند، چه رسد به آنان که نجف را محل سکونت خود و خانواده خویش قرار دادهاند، بر اساس تاریخ وفاتِ آن شاعران ترتیب دادهایم.
اولین شاعرى که نام برده «سید ضیاءالدین فضلالله راوندی» (قرن 6) است. وى یکى از فقیهان اسلام است که اشعار زیادى سروده که چند بیت از این اشعار در کتاب آمده است. به ترتیب زمان (از قرن ششم تا دوازدهم) 83 نفر را نام برده که آخرین آنها محمد بن یوسف الجامعى «محیالدین» (1219 قمرى) است.
جلد شانزدهم موسوعه با عنوان «شعراء النجف- القرن الثالث عشر» در 401 صفحه تنظیم شده است.
در آغاز این جلد، به نجف اشرف در قرن سیزدهم و عوامل شکوفایى شعر در آن توجه شده و عامل اوّل آن را مرجعیت دینى و عامل دوم را رخدادها و حوادث عمومى ذکر کرده است. سپس 89 نفر از شاعران نجف را نام برده که اولین آنها «ابوالحسن کوثر النجفى» است و قصیدهاى نیز از وى آورده که پیرامون بشارت به ساکنان کوفه و نجف اشرف و مجاوران حرم امیرالمؤمنین (علیه السلام) است. آخرین فرد نام برده شده، «عباس القرشى» است. وى بخشى از علوم را در نجف اشرف فرا گرفته، اما در ادب و شعر معروف بوده است. سپس چند بیت از اشعار او آمده است.
جلد هفدهم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الرابع عشر- القسم الاوّل» در 413 صفحه تنظیم شده است.
در مقدمه این جلد میگوید: قرن چهاردهم هجرى در کشور عراق، بلکه در بین امت اسلامى و عموم مردم جهان حوادث بسیار مهمى روى داد که سرآغاز آن جنگ جهانى دوم بود و آثار آن در بُعد سیاسى، اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى نمود داشت و در این زمینهها معادلات جهانى را تغییر داد. نجف در قلب این حوادث و رخدادها بود و بدین جهت براى مبارزه با توطئههاى دشمنان، گروهى را سازماندهى کرد. شاید این رخدادهاى مهم، عامل نخستین و اساسى براى تحوّل شعر و حرکت جدید فرهنگى در نجف اشرف و عراق بود؛ همانگونه که چاپخانهها و انتشارات و مجلّات و روزنامهها و از همه مهمتر کتابخانههاى عمومى در این زمینه نقشآفرین بوده است.
نخستین شاعر از میان علماى نجف که نام برده شده، شخصى به نام «مهدى قزوینى» (1222- 1300 قمرى) است. مرثیهاى که وى درباره حضرت سیدالشهداء سروده، از جمله شعرهاى اوست که در این مجلد آمده است. نام یکصد نفر از شاعران نجف در این جلد ذکر شده است.
جلد هجدهم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الرابع عشر- القسم الثانى» در 408 صفحه تنظیم شده است.
این جلد در ادامه جلد قبل است که نام گروهى از شاعران نجف آمده است. نخستین کسى که در این جلد از او نام برده شده «حسن البدر» (1278- 1334 قمرى) است. وى یکى از فقهاى عصر خویش و نیز شاعر و ادیب فاضلى بوده است. سپس چند بیت از اشعار وى را آورده است. آخرین کسى که از او نام میبرد شخصى به نام «هادى کاشف الغطاء» است که از خاندان کاشف الغطاء میباشد و یکى از چهرههاى این خاندان است و منظومههاى گوناگونى دارد؛ مانند: «منظومة فى النحو» و «منظومة فى واقعة الطف». وى از شاگردان مرحوم آخوند و سید یزدى بوده است.
جلد نوزدهم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الرابع عشر- القسم الثالث» در 422 صفحه تنظیم شده است.
این جلد نیز در ادامه جلد قبل، نام گروهى از شاعران را آورده است. اولین فردى که نام برده شده «تقی الطریحی» (1299- 1362 قمرى) است. وى یکى از بزرگان خاندان طریحى و از ادیبان و فاضلان زمان خویش بوده است. سپس چند بیت از اشعار او را ذکر کرده است. آخرین فردى که با رقم 282 در این جلد به عنوان یکى از شاعران نجف اشرف نام برده شده «محمود الحبوبی» (1324- 1383 قمرى) است. وى نیز از بزرگان خاندان حبوبى است که در نجف اشرف متولد و در آنجا بزرگ شده است. آنگاه چند نمونه از اشعار وى را در موضوعات گوناگون آورده است.
جلد بیستم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الرابع عشر- القسم الرابع» در 459 صفحه تنظیم شده است.
این جلد نیز ادامه جلد قبل است که نام گروهى از شاعران نجف را آورده است. اولین فرد با رقم 283 شخصى به نام «حبیب المهاجر» است که یکى از عالمان زمان خود و از ادیبان آن روزگار بوده است. آخرین فردى که ذکر نموده «حمید نجف» است که در جمع مستدرکات در این جلد آمده است. وى یکى از بزرگان «آل النجف» است که به علم و ادب و شایستگى شهرت دارند. سپس قصیدهاى از وى را آورده است.
جلد بیستویکم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الخامس عشر- القسم الأوّل» در 351 صفحه تنظیم شده است.
در این جلد 59 نفر از شاعران قرن پانزدهم در سرزمین نجف اشرف نام برده شدهاند. نخستین آنان به نام «محمدجواد مغنیه» صاحب کتابهاى «معالم الفلسفة الاسلامیة»، «الفقه علی المذاهب الخمسة» و «الشیعة والحاکمون» است. وى یکى از بزرگان خاندان خویش بوده و از فقیهان و نویسندگان و ادیبان برجسته است. ایشان در بیروت به دنیا آمده و همانجا وفات یافت و در نجف اشرف به خاک سپرده شد. چند بیتى از اشعار وى ذکر شده است.
آخرین شخصى که نامش در این جلد آمده، فردى به نام «محمدتقی الفقیه» (1329- 1420 قمرى) است. وى یکى از فقیهان اسلام و مراجع تقلید و نیز از ادیبان و شاعرانى بوده که بعضى از اشعار وى منتشر شده است. سپس نمونهاى از اشعارش را آورده است.
جلد بیست ودوم موسوعه با عنوان «شعراء النجف؛ القرن الخامس عشر- القسم الثانی» در 447 صفحه تنظیم شده است.
این جلد که آخرین جلد از موسوعه نجف اشرف است، نام گروهى دیگر از شاعران سرزمین نجف را آورده که جمعاً 123 نفر میباشند. اولین آنها «عبدالکریم شمسالدین» (1324- ... قمرى) است که چند بیت از اشعار او در مدح امیرالمؤمنین (علیه السلام) ذکر شده است. آخرین نام «قاسم الجلالی» است که درباره حضرت آیةالله خوئى شعر میسروده و شعرى از او پایانبخش این کتاب است.
در پایان این جلد، فهرست عمومى نام شاعران نجف اشرف به ترتیب حروف الفبایى ذکر شده است.
