نجف اشرف، از شهرهایى است که با توجه به ویژگیهاى ممتازش، در تعیین سرنوشت مشکلاتى که متوجه اعراب و مسلمانان است، نقش مهمى ایفا کرده است. این وادى مبارک که با صحراهاى خشک و بى آب و علف احاطه شده، برآمده از کرامت‏ها و خوبیها و معارف و فضیلت‏هاست. این شهر پایتخت اسلام و کعبه‏اى دیگر براى مسلمین به شمار می آید و نقش بزرگى در تعیین سرنوشت دو عالم عربى و اسلامى، در حوادث سخت و تکان دهنده عصر ما دارد.
در اواخر قرن 19 میلادى و در آغاز قرن بیستم، شهر نجف شاهد تجدید یک حرکت علمى و اصلاحى، به زعامت شیخ محمد کاظم خراسانى بود؛ کسى که نهایت‏ تلاش خود را در سخت‏گیرى بر حکام قاجار در ایران به کار بست و با فتواى مشهور خود، حاکم ستمگر قاجار، یعنى محمدعلى شاه را در غائله ملغى کردن مشروطه و به توپ بستن مجلس و دستگیرى اعضاى آن، به زحمت انداخت. یکى از شواهد تأیید حرکت اصلاحى و دعوت به آزادى از سوى علماى نجف، امرى است که حاکمان نظام سیاسى استانبول را به وحشت انداخت و به سهم خود، بیش‏ترین تأثیر را در تقویت روابط نجف- استانبول بر جا نهاد. و البته همه این موارد و مانند آن، به عظیم‏ترین وسایل تبلیغى، یعنى جراید و مطبوعات که حقایق را بین مردم شهرهاى مختلف منتشر نماید، محتاج بود.
با توجه به آنچه گفته شد، انگیزه‏هاى حرکت مطبوعاتى نجف، عبارت بود از:
الف) تبلیغ پیام‏هاى علمى و دینى نجف و رساندن شعاع فکرى آن، به دورترین مناطق؛
ب) برافراشتن پرچم دعوت اصلاحى که بر دوش مصلح کبیر، شیخ محمدکاظم خراسانى بود و حرکت مشروطه‏خواهى ایشان در باب قانون و مجلس را در برداشت و رسوا کننده حرکت استبدادى حاکمانى بود که بى‏حساب و کتاب، هر چه میخواستند میکردند.
ج) پاسخ به حرکت تبشیرى مسیحیت که توسط جمعیت‏ها و شخصیت‏هاى استعمارى پیگیرى میشد. این گروه‏ها و اشخاص با پشتوانه‏هاى مالى و تبلیغاتى محکم از سوى غرب، مأمور تبلیغ آیین مسیحیت در کشورهاى هدف بودند.
د) انگیزهاى دیگرى همچون: نشر مطالبى در باب سازگارى دین اسلام با علوم جدید؛ گسترش اندیشه تقدم اسلام بر فلاسفه و فلسفه روز؛ روشنگرى افکار عمومى برداشتن قبح مطالعه مجلات و روزنامه‏ها و ....
تاریخ مطبوعات نجف را میتوان به چهار دوره تقسیم کرد:
دوره نخست: دوره درخشش نجف در نشر و مطبوعات و گسترش فرهنگ عمومى، از سال 1910 تا 1912، با مجلاتى چون: العلم، الغدى، درة النجف و نجف (اشرف).
دوره دوم: با شروع انقلاب بزرگ عراق (1920) آغاز میشود. در این دوره، دو مجله الفرات و الاستقلال صحنه بیان واقعیات انقلاب و نشر اخبار آن هستند. پس از استقرار حکومت در عراق و روى کار آمدن فیصل اول، بعد از چند سال، مجلات النجف و الحیره منتشر میشود.
دوره سوم: در این دوره، شهر نجف شاهد بروز و ظهور مجلات و روزنامه‏هاى پرشمار، با محتواى عالى است که در اندازه‏هاى مناسب و با ظاهرى پسندیده و زیبا، به مناسبت‏هاى تاریخى و ادبى و دینى و اقتصادى چاپ میشوند.
دوره چهارم: که دهه پنجاه و شصت میلادى، یعنى اواخر دوره پادشاهى و دوره جمهورى را در بر میگیرد.
در این بخش یکایک این مجلات را، مطابق تاریخ انتشارشان، نام برده و معرفى میکنیم:

الغرى‏

این مجله در ذى‏حجه سال 1327 ق، به زبان فارسى، در 62 صفحه، در نجف منتشر شد. بالاى عنوان مجله، این آیه نقش بسته بود: «وَ نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ». الغرى مشى اصلاح‏گرایانه در دفاع از دین و اسلام داشت. مدیر مسئول و نویسنده آن آغامحمد محلاتى و صاحب امتیاز آن حاج شیخ حسین اصفهانى بود. از این مجله، تنها دو شماره منتشر شد.

درّة النجف‏

مجله‏اى فارسى با همان خط و مشى مجله الغرى به مدیریت آغامحمد محلاتى بود. شماره اول آن در 20 ربیع‏الاول 1328 ق منتشر شد. از جمله کسانى که فکر سامان دادن این مجله را داشت، مرحوم شیخ عبدالحسین رشتى، یکى از شاگردان مجتهد مصلح، محمد کاظم خراسانى بود که اجازه چاپ مجله را با واسطه از آن جناب گرفته بود. درّة النجف شامل مطالب بسیارى در باب دین و تمدن میشد و به قلم مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانى نوشته میشد که در واقع ترجمه کتاب «المدینة و الاسلام» نوشته محمد فرید وجدى بود. شماره‏هاى هفت و هشت مجله، آخرین شماره مزدوج بود که در 10 ذى‏قعده 1328 ق به چاپ رسید.
فرهنگ زیارت - فصلنامه فرهنگى، اجتماعى، سیاسى، تاریخى، ج‏5، ص: 111

نجف (اشرف)

هفته‏نامه‏اى فارسى در موضوعات سیاسى، دینى، هنرى، ادبى، اخلاقى و تاریخى بود. تعدادى از نویسندگان فارسى‏زبان، این مجله را در نجف تهیه و منتشر میکردند. از کسانى که در اندیشه ایجاد چنین مجله‏اى مصمم و جدى بودند، میتوان از مرحوم شیخ عبدالحسین رشتى نام برد. مدیر مسئول مجله در سال اول، شیخ حسین طهرانى و در سال دوم، حاج محمد حاج‏حسین بود. این مجله مدتى طولانى چاپ و مُنتشر میشد.

العلم‏

مجله‏اى در خدمت دین و علم، با موضوعاتى پیرامون پیشرفت‏هاى مادى و ادبى، به صاحب امتیازى و ریاست محمدعلى هبةالدین شهرستانى که پس از مدتى به مجله‏اى در زمینه دین و فلسفه و سیاست و علم و هنر تبدیل شد. اولین شماره این مجله در آخر ربیع‏الاول 1328 ق منتشر شد و در دو سال اول انتشار، مدیر مسئول آن، مرحوم حاج عبدالحسین ازرى بود و سپس سلیمان دخیل این مسئولیت را بر عهده گرفت.

الفرات‏

با شلیک اولین گلوله به دست شیخ شعلان ابوالجون در شهر الرمیثه، در سیام حزیران 1920 به سوى انگلیسیها قیام بزرگ مردم عراق علیه آنان آغاز شد. این انقلاب به یک وسیله تبلیغى و اطلاع‏رسانى نیاز داشت تا خبرهاى جنگ را پوشش دهد و به اطلاع همگان برساند. از این رو شیخ محمد باقر الشبیبى به این مهم پرداخت و روزنامه‏اى به نام «الفرات» را پایه‏گذارى کرد که نخستین شماره آن در 21 ذى‏قعده 1338 ق منتشر شد، اما پس از پنج شماره، با بروز نشانه‏هاى ضعف و سستى در انقلابیون و رهبران انقلاب، انتشار آن متوقف شد و آرزوى شیخ محمد باقر در تداوم انتشار آن، محقق نشد.

الاستقلال‏

مجله‏اى سیاسى، ادبى و اجتماعى بود که در هفته، چهار شماره از آن با عنوان فرعى «لاحیاة بدون استقلال» منتشر میشد. این نشریه، دومین مجله‏اى بود که در خدمت انقلاب مردم عراق و پرداختن به اندیشه‏هاى آزادى‏خواهانه و استقلال‏طلبانه مردم گام برمیداشت. اولین شماره آن در 8 محرم 1339 ق منتشر شد. سردبیر مجله «الاستقلال» سید محمد عبدالحسین کاظمى و مدیر مسئول آن سید عبدالرزاق بغدادى بود. بعد از انتشار شماره هشتم در سیام محرم همان سال، با پایان یافتن انقلاب، انتشار این مجله هم متوقف گردید.

النجف‏

هفته‏نامه‏اى ادبى، اجتماعى و انتقادى به ریاست یوسف رجب. شماره اول آن در روز جمعه 23 رمضان 1343 در نجف اشرف منتشر شد و طى سه سال، شمارگان آن به 81 رسید.
النجف از هفته‏نامه‏هایى بود که به شکل گسترده، به بحث‏هاى اجتماعى و سیاسى و درگیریهاى اصلاحى میپرداخت و مدیریت آن را سید محمدعلى بلاغى بر عهده داشت که بعداً خود ماهنامه «اعتدال» را پایه‏گذارى کرد.

الحیرة

ماهنامه علمى، اجتماعى و مکتبى. صاحب امتیاز، مدیر مسئول و دبیر بخش ادبى آن، عبدالمولى الطریحى و دبیر بخش مکتبى آن، جعفر الخلیلى بود. شماره اول این ماهنامه در روز 24 رجب سال 1345 منتشر گردید و طى یک سال، تنها سه شماره از آن انتشار یافت و شماره چهارم پس از چاپ، توزیع نشد و سرانجام به خاطر مشکلات مالى، از انتشار بازماند.

الفجر الصادق‏

روزنامه‏اى وطنى که موقتاً به صورت هفتگى منتشر میشد و بلندگوى نهضت فکرى منطقه فرات بود. صاحب امتیاز و سردبیر آن، جعفر الخلیلى بود. شماره نخست آن در 17 جمادى 1349 منتشر و در کمتر از یک سال، در شماره سیام متوقف شد.
این مجله، از هفته‏نامه‏هاى عالى ادبى بود که حرکت ادبى منطقه فرات را به خوبى منعکس میکرد و از قلم نویسندگان زبردستى چون: محمد على بلاغى، سید حسن زینى، صالح الجعفرى و عبدالرزاق محیالدین بهره میبرد.

الاعتدال‏

ماهنامه‏اى علمى، ادبى، اخلاقى و اجتماعى که به مدیریت محمدعلى بلاغى و صاحب امتیازى احمد جمال‏الدین منتشر میشد. انتشار این ماهنامه از سال 1351 ق آغاز و حدود هفتاد شماره از آن منتشر شد. در این سال، محمدرضا سید سلمان، مدیر مسئولى «الاعتدال» را بر عهده گرفت و پس از انتشار سه شماره دیگر، با آغاز جنگ جهانى دوم، کار متوقف شد و در سال 1365 با تغییر دوباره مدیر مسئول و جانشین شدن فاضل عباس معلة، تا سال 1367 ده شماره دیگر از مجله چاپ و توزیع شد و پس از آن با تصمیم صاحب امتیاز مجله، انتشار براى همیشه متوقف شد.

الراعى‏

هفته‏نامه‏اى که هر جمعه منتشر میشد و سخن‏گوى بیدارى فکرى نجف به شمار میرفت. نخستین شماره آن در روز اول ربیع‏الثانى 1353 و چهلمین و آخرین شماره آن در 15 محرم‏الحرام همان سال انتشار یافت. «الراعى» از مجلات مهم ادبى نجف بود و گاه به صورت ویژه‏نامه منتشر میشد؛ مثلًا شماره نهم آن ویژه «فیصل اول» و شماره 25 و 26 ویژه داستان بود.

المصباح‏

ماهنامه‏اى اجتماعى- تاریخى به صاحب امتیازى و سردبیرى محمدرضا الحسانى بود. شماره نخست آن در اول رجب 1353 منتشر شد و سپس انتشار آن به شاعر محمد صالح بحرالعلوم واگذار شد. از شماره دوم، رویکرد مجله به علمى- ادبى و هنرى تغییر یافت.

الهاتف‏

هفته‏نامه‏اى که جمعه‏ها منتشر میشد. جعفر الخلیلى سردبیر و مدیرمسئول آن بود. این مجله، در واقع ادامه هفته‏نامه «الراعى» و داراى همان خط مشى بود و به مدت بیست سال، در 1295 شماره چاپ و منتشر شد و از جهت عمر طولانى خود، نمونه‏اى ممتاز در بین مجلات و هفته‏نامه‏ها به شمار میرود.

الحضاره‏

هفته‏نامه‏اى با موضوع اخلاق عمومى، به صاحب امتیازى و مدیر مسئولى محمدحسن الصورى. شماره اول آن در 9 شعبان 1356 در نجف به چاپ رسید. در سال دوم انتشار با تقاضاى مدیر مسئول آن براى تبدیل شدن به روزنامه‏اى با رویکرد سیاسى موافقت شد، اما همچنان به صورت هفته‏نامه به کار خود ادامه داد و نهایتاً در 1366 ق به شکل روزنامه منتشر شد؛ البته در نجف تنها یک شماره از آن توزیع گردید.

القادسیة

مجله‏اى ادبى که محمدرضا الحسانى صاحب امتیاز و مدیر مسئول آن بود. شماره نخست القادسیة به تاریخ 18 ذى‏قعده 1356 در کوفه منتشر شد و تا نُه سال کار انتشار آن به طور پراکنده ادامه داشت.

الغرى‏

مجله‏اى اجتماعى براى عموم مخاطبان که سى سال انتشار آن ادامه داشت و دوره‏هاى رونق و ضعف متعددى را تجربه کرد. ده سال نخست انتشار «الغرى» به شکل منظم و بدون یک روز تأخیر بود؛ اما این روش چندان نپایید و در سال‏هاى بعد تقدم و تأخرهاى فراوان در نشر آن پیش آمد، تا آن‏جا که گاه تنها به مناسبت‏هاى خاص منتشر میشد و گاه چندین شماره در یک مجلد چاپ میشد.

المثل العلیا

هفته‏نامه‏اى علمى، ادبى و اجتماعى به صاحب امتیازى و سردبیرى کاظم الکیشوان و مدیرمسئولى محمد عجینه بود. شماره اول آن در 23 رمضان 1360 چاپ شد و تا شش شماره ادامه یافت.

العدل الاسلامى‏

دوهفته‏نامه‏اى علمى، ادبى و فرهنگى که دو بار در ماه منتشر میشد. صاحب امتیاز سردبیر و مدیر مسئول آن محمدرضا الکتبى بود. نخستین شماره آن در 15 ربیع‏الاول 1365 منتشر شد. عمر این مجله سه سال بیشتر نبود و آخرین شماره آن در رجب 1368 به چاپ رسید.

البیان‏

هفته‏نامه‏اى ادبى- اجتماعى که موقتاً دو بار در ماه منتشر میشد. سردبیر و مدیر مسئول آن على الخاقانى بود. این هفته‏نامه چهار سال منتشر شد و تاریخ چاپ نخستین شماره آن، اول شعبان 1365 و آخرین شماره (84- 85) 9 رمضان 1369 بود.

الدلیل‏

ماهنامه‏اى علمى، ادبى و اجتماعى که صاحب امتیاز آن موسى الاسدى، سردبیرش عبدالهادى الاسدى و مدیر مسئولش محمدرضا السید سلمان بود. نخستین شماره این مجله در ذى‏قعده 1365 منتشر شد و تا ده شماره ادامه یافت و سپس به سبب مشکلات مالى، انتشار آن متوقف شد.

البذره‏

نشریه‏اى مدرسه‏اى که توسط گروه «برادرى طلاب» در انجمن نشر، در نجف اشرف منتشر میشد؛ البته بدون ذکر نام صاحب امتیاز و مدیر مسئول؛ اما پس از آن‏که از این گروه خواسته شد تا براى نشریه خود صاحب امتیاز و مدیر مسئول معرفى کنند (چون بیشتر شبیه یک مجله بود و عده‏اى از نویسندگان بزرگ در آن مطلب مینوشتند) در سال دوم انتشار، هادى فیاض به عنوان صاحب امتیاز و وزیر انجم به عنوان مدیر مسئول معرفى شدند. نخستین شماره آن در اول ربیع‏الثانى 1367 به چاپ رسید و در سال سوم تنها یک شماره به مناسبت کنگره ابن‏سینا، درباره آن دانشمند بزرگ منتشر گردید و سپس بعد از پانزده سال توقف، دوباره در چرخه نشر قرار گرفت، اما بعد از پنج شماره، براى همیشه تعطیل شد.

الشعاع‏

هفته‏نامه‏اى علمى و فرهنگى براى عموم که در آغاز دو بار در ماه منتشر میشد. صاحب امتیاز آن عبدالهادى العصامى بود. نخستین شماره آن در رجب 1387 منتشر شد و 29 شماره از آن تا سال 1389 به چاپ رسید، اما سبب مشکلات مالى از انتشار بازماند.

العقیده‏

هفته‏نامه‏اى سیاسى، علمى و ادبى که دو بار در ماه منتشر میشد و صاحب امتیاز و سردبیر آن فاضل الخاقانى و مدیر مسئولش عیسى الشیخ راضى بود و پس از او، محمدحسین المحتصر اداره امور مجله را بر عهده گرفت. شماره اول آن در یکم ذى‏حجه 1367 به چاپ رسید و طى دو سال 30 شماره از آن منتشر شد؛ البته در پنج شماره آخر، رویکرد مجله فقط سیاسى شد.

لواء الوحدة الاسلامیة

ماهنامه دینى- فرهنگى «جمعیت وحدت اسلامى» در نجف اشرف بود. سردبیر آن عبدالرسول آل کاشف‏الغطاء بود. شماره نخست مجله در 23 شوال 1368 در بغداد منتشر شد. در مدت پنج سال انتشار (البته با یک سال توقف) به طور نامنظم و گاه به صورت ویژه‏نامه به چاپ میرسید. پس از یک سال توقف انتشار، نام مجله به «صوت الوحدة الاسلامیة» تغییر یافت.

النجف‏

هفته‏نامه‏اى علمى، ادبى و دینى براى عموم که موقتاً در نیمه هر ماه منتشر میشد. صاحب امتیاز و سردبیر آن هادى فیاض بود. نخستین شماره آن در 27 ربیع‏الاول 1376 انتشار یافت. عمر این مجله، یازده سال بود و آخرین شماره آن در شوال 1387 به چاپ رسید.

النشاط الثقافى‏

ماهنامه‏اى براى نشر فرهنگ عمومى که «جمعیة التحریر الثقافی» در نجف آن را منتشر میکرد. سردبیرى مجله را عبدالغنى الخضرى و مدیریت آن را مرتضى الحکمى بر عهده داشتند. از 17 ربیع‏الثانى 1377 تا 25 ربیع‏الاول 1378 ده شماره از آن منتشر شد و سپس به سبب مشکلات مادى از انتشار بازماند، اما در سال 1382 بار دیگر به جرگه مطبوعات بازگشت؛ هرچند تا دو شماره بیشتر دوام نیاورد و توقیف شد.

الحوزه‏

هفته‏نامه‏اى دینى به صاحب امتیازى ریاض حمزه شیرعلى که از سال 1376 تا 24 1377 شماره آن منتشر شد.

المعارف‏

نشریه‏اى با موضوعات علمى، ادبى، تاریخى و اجتماعى که به صاحب امتیازى و ریاست محمدحسن آل‏طالقانى منتشر میشد. نخستین شماره آن در جمادیالاول 1378 در نجف به چاپ رسید و انتشار آن تا 7 رمضان 1382 ادامه یافت.

الاضواء

نشریه‏اى اسلامى با رویکرد تعمیم فرهنگ دینى که ماهانه توسط عده‏اى از طلاب علوم دینى در نجف اشرف تهیه و چاپ میشد. عمر این مجله از شعبان 1378 تا ربیع الاول سال 1386 بود.

اسلام‏

در شماره نخست خود که در ذى‏قعده 1383 زیر نظر «دارالاضواء» در نجف، چاپ شد، نام «نشرة اسلامیة» بر روى آن درج شده بود. از شماره سوم (چاپ شده در محرم‏الحرام 1384) با نام ماهنامه دینى- علمى معرفى گردید. صاحب امتیاز این نشریه کاظم الحلفى بود که تا 12 شماره و به زبان فارسى آن را تهیه و چاپ کرد.

العدل‏

هفته‏نامه‏اى ادبى براى عموم که صاحب امتیازى و سردبیرى آن را سید ابراهیم السید احمد الفاضلى بر عهده داشت. انتشار این هفته‏نامه در عمر چند ساله خود، از 12 ذى‏قعده 1382 تا 25 رمضان 1390، چندین بار متوقف شد. در سال 1385 سردبیرى آن به عبدالهادى العصامى واگذار گردید.

الایمان‏

مجله‏اى دینى، تاریخى و ادبى که صاحب امتیاز و سردبیر آن موسى الیعقوب بود. از سال 1383 تا 1388، سى شماره از این مجله به چاپ رسید.

الکلمه‏

اولین مجله‏اى که به ادبیات جدید و روز پرداخت و صاحب امتیاز آن حمید المطبعى بود. این مجله در دو سال اول انتشار به صورت مجموعه گفت‏وگوها درباره ادبیات روز منتشر میشد، اما بعدها به شکل یک مجله، کار خود را از سال 1968 م آغاز کرد و تا 1970 انتشار آن ادامه یافت.
نشریات متفرقه‏
آنچه گذشت، مرورى بر تاریخ آن دسته از مطبوعات نجف بود که رسما جزو مطبوعات بودند. در این میان نشریه‏هاى ادوارى دیگرى نیز با همان اهداف در نجف اشرف منتشر میشد که هر چند رسمیت نداشتند، اما تأثیرى قابل توجه در دعوت و اصلاح و نشر علم و دانش از خود بر جاى گذاشتند. در این قسمت، برخى از این نشریات را معرفى میکنیم:
التوجیه:
نشریه‏اى که توسط عده‏اى از طلاب مدرسه امام کاشف الغطاء در نجف اشرف تهیه میشد. از سال 1375 تا 1377، هشت شماره از این نشریه چاپ و توزیع شد.
الذکرى:
نشریه‏اى دینى به همت گروهى از طلاب «مدرسة النجف الدینیه».
دراسات اسلامیه:
سلسله کتاب‏هایى از «جامعة النجف الدینیة» در نجف اشرف که با موضوع اندیشه اسلامى چاپ و منتشر میشد. از این مجموعه تنها سه مجلد انتشار یافت و آن‏گاه به صلاحدید مسئولان، چاپ آن متوقف گردید.
رسالة النجف:
مجموعه اندیشه براى عموم که در ده شماره توسط نورى محمد تهیه و چاپ میشد و به سبب مشکلات مالى متوقف گردید.
جیلى:
گاهنامه ادبى، زیر نظر حسنون الخفاجى و رضا الأعرجى منتشر میشد.
الجامعة:
با عنوان ماهنامه دینى، با موضوع آداب و علوم و اجتماع که ارگان رسمى مؤسسه شیخ على کاشف الغطاء در نجف به شمار میرفت. سردبیر مجله سید کاظم الکفائى، مدیر کل سابق مؤسسه مذکور بود.
عبقر:
با عنوان بهترین گاهنامه‏اى که «ندوة عبقر الادبیه» منتشر میکند، شناخته میشد این ندوه به صورت نشست‏هاى هفتگى برگزار میشد و عده‏اى از جوانان ادب دوست و ادبا در آن شرکت میکردند.
نشریات مدرسه‏اى «دوره دبیرستان»
این مدارس در شهر نجف، در سیر تکامل مطبوعات نقش بارزى ایفا میکردند و نشریات متعددى را تهیه و تدارک میدیدند که طول مدت انتشارشان متفاوت بود: بعضى از آن نشریات همچون «اقلام الطلبه» بیش از پنج سال منتشر شدند، بعضى کمتر، همچون «افکار الطبه» و بعضى تا یک سال، همچون «الیراع» و «المواهب» و «البراعم» و «الیافعون».
نشریات مدرسه‏اى «دوره ابتدایى»
آن تحرک و نشاط مطبوعاتى که در دوره دبیرستان وجود داشت، در بعضى از مدارس ابتدایى نیز دیده میشد و باعث شد تا نشریات متعددى با موضوعات مختلف در سطح ابتدایى انتشار یابد. از جمله آن نشریات، به این موارد میتوان اشاره کرد: المواهب، العلم، التهذیب، الطرائف، روضة العصمة، صوت المحمدیة، فلسطین صدى التهذیب، الخنساء.
مطبوعات غیر نجفى در نجف‏
از آن‏جا که نقش مطبوعات نجف، نقش بارزى بود و حرکت مطبوعاتى در آن شهر در اوج قرار داشت و مردان قلم و اندیشه در آن فراوان یافت میشدند، بعضى از نویسندگان بلاد دیگر بر آن شدند تا مجلات و نشریات خود را در نجف به طبع رسانند، که طبعاً امکانات بیشترى نیز در اختیارشان قرار میگرفت. نشریاتى چون: الحکمه، الفیحاء التوحید، صوت الاخلاص، الفرات (از شهر حله) الشرق، القدره، الاخلاق و الآداب (از کربلا) الطب البیطرى، الرسالة والفکر (از دیوانیه) الارشاد و الموعظه (از کوفه) اللواء، الامانى (از ناصریه)