یادآورى‏
در شماره‏هاى گذشته، ذیل این عنوان، واژه‏هایى که مرتبط با زیارت و اماکن زیارتى عتبات بود و شامل موضوعات، اماکن، اشخاص، اصطلاحات و ... میشد، به ترتیب الفبا بیان میشد. از آن‏جا که این شماره فصلنامه، «ویژه‏نامه نجف اشرف» است، سعى شده تا بیشتر، واژه‏هاى مرتبط با این موضوع طرح گردد.
آستان علوى‏
حرم مطهر امیرالمؤمنین (علیه السلام) که در نجف قرار دارد و بدن مطهر آن حضرت، پس از شهادت در این مکان که بیرون کوفه قرار داشت و به عنوان «ظهر الکوفه» یا «ثویّه» و «غرییّن» شناخته میشد، به خاک سپرده شد و تا زمان هارون‏الرشید (اواسط قرن دوم هجرى) محل قبر آن حضرت مخفى بود و در سال 155 هجرى نخستین بقعه بر روى قبر ساخته شد. سپس در سال 287 هجرى، «داعى صغیر»که از نوادگان زید بود، به بناى قبر و صحن دیگرى اقدام کرد.[1] به تدریج، این مکان توسعه و رونق یافت. حرم امیرالمؤمنین بارها تجدید بنا شده است و امروزه نجف اشرف، از شهرهاى پرجاذبه و مقدس عراق و مرکز یکى از عظیم‏ترین حوزه‏هاى علمیه شیعه است.
ایوان نجف‏
همه حرم‏هاى مطهر، ایوانى دارند که محدوده ضریح و رواق‏ها را به صحن بیرونى متصّل میکند و زائران در آن‏ها براى دعا و زیارت مینشینند. ایوان طلاى نجف، در شکوه و عظمت و حالت معنوى خاصّى که دارد، مشهور است و از قدیم گفته‏اند: «ایوان نجف عجب صفایى دارد». در دو طرف این ایوان هم مناره‏هاى طلایى حرم قرار دارد و در دو اتاقى که در سمت چپ و راست ایوان است، قبر علامه حلى و مقدّس اردبیلى و قبر حاج آقا مصطفى خمینى نیز آنجا قرار دارد.
تا که شد ارض نجف، آرامگاه بوتراب‏
عرش گوید هر زمان «یا لیتنى کنت تُراب‏
حوزه علمیه نجف‏
یکى از قدیمى‏ترین و معتبرترین حوزه‏هاى علوم اسلامى در نجف اشرف است که در قرن پنجم (سال 448 هجرى) به دست عالم بزرگ شیعه، شیخ طوسى تأسیس شد و مهد علوم و پرورش فقها گشت. با آن‏که نجف، آب‏وهواى مساعد و مناسبى ندارد، امّا جاذبه حرم علوى و معنویت والاى این شهر، مشتاقان دانش را به این شهر کشاند و حوزه علمیه نجف رونق گرفت و در طول هزار سال که از عمر آن میگذرد، عالمان بزرگى را پرورش و به جهان اسلام تحویل داده است. این حوزه، مرکز فعالیت بزرگ‏ترین مراجع تقلید شیعه بوده و زمانى رونق بسیار و عظمت بى‏نظیرى داشت؛ امّا حکومت بعثى عراق این حوزه را متلاشى و عالمان را تبعید و برخى را شهید کرد. اکنون به تدریج، حوزه نجف رونق پیشین خود را بازمییابد. روزگارى علماى بزرگى همچون: شیخ طوسى، علامه حلّى، مقدس اردبیلى، سیدبحرالعلوم، صاحب جواهر، شیخ انصارى، میرزاى شیرازى، آخوند خراسانى، علامه امینى، آیةالله حکیم و امام خمینى در این شهر میزیستند. در طول هزار سال، نجف اشرف دوره‏هاى علمى مختلفى داشته که هر دوره از ویژگى خاص برخوردار بوده است. از حوزه‏هاى دیگر این دیار، میتوان به حوزه سامرا و حوزه حلّه اشاره کرد. در نجف اشرف، خاندان‏هاى بزرگ و مشهورى میزیستند که نقش به‏سزایى در شکوفایى علمى این حوزه داشتند؛ مثل: آل بحرالعلوم، آل کاشف‏الغطاء، آل شیخ راضی، آل جواهری، آل خلیلی، آل بلاغی، آل حکیم، آل مظّفر و .... امروز هم حوزه علمیه نجف و مرجعیت آن، نقش تعیین‏کننده‏اى در حفظ کیان شیعه و نشر مکتب اهل‏بیت دارد و مدارس علمیه متعدّدى در این شهر وجود دارد؛ همچون مدرسه صدر، مدرسه میرزاى شیرازى، و مدرسه بروجردى.
حیره‏
در گذشته، حیره و نجف، اغلب با هم به کار میرفته است. حیره زمانى شهرى بزرگ و مشهور در سرزمین عراق و در منطقه نجف بوده و به آن «حیرة النجف» هم میگفتند که در سه میلى کوفه قرار داشته است. پادشاهان حیره در تاریخ مشهورند. ماجراى یکى از آنان به نام «منذر» و دو ندیمى که داشت و کشته شدن آن دو ندیم به فرمان پادشاه در حال مستى و بناى دو قبه یادبود براى آن دو به نام «غریّین» در کتب تاریخ آمده است.[2] (ر. ک: واژه «غرى»). در این منطقه باستانى عراق، قصرها، بناها، معبدها، دیرها و کنیسه‏هاى متعددى وجود داشته است. امروزه آن منطقه در حواشى نجف و کوفه قرار دارد. در روایات است که حضرت على (علیه السلام) منطقه میان نجف تا حیره را به چهل‏هزار درهم از دهقانان خرید و بر این معامله، شاهدانى گرفت؛ چون میدانست مدفن او در این منطقه خواهد بود.[3] امام صادق (علیه السلام) نیز قبر حضرت على (علیه السلام) را در منطقه بین حیره و نجف معرفى میکرد و به زیارت میرفت.[4] عبدالله بن سنان میگوید: وقتى امام صادق (علیه السلام) در حیره بود، بارها به زیارت آن‏جا رفت و فرمود که این قبر على بن ابیطالب است.[5]
خانه على (علیه السلام) در کوفه‏
در نزدیکى مسجد کوفه، خانه‏اى است منسوب به امیرالمؤمنین (علیه السلام) که به «بیت على» معروف است و از چندین اتاق و یک محوطه کوچک و چاهى درون آن تشکیل شده و هر قسمت، نام خاصّى دارد. امام على (علیه السلام) پس از ورود به کوفه در سال 36 هجرى، به جاى آن‏که وارد دارالاماره‏اى شود که در زمان «سعد وقّاص» ساخته شده بود، در این خانه کوچک اقامت گزید. زائران عتبات به زیارت این خانه در کوفه میروند و خاطرات دوران حکومت على (علیه السلام) را در ذهن خود زنده میکنند.
درّ نجف‏
«دُرّ» یکى از سنگ‏هاى قیمتى و تزئینى است که درون صدف پرورش مییابد؛ امّا در نجف، در منطقه گودى که بیرون شهر قرار دارد و به «بحر النجف» مشهور است، از این سنگ‏هاى بلورین به دست میآید که آن را تراش داده و با پرداخت و برّاق کردن آن، به عنوان «نگین انگشتر» استفاده میشود. از دیرباز، کار عده‏اى از اهالى جمع آورى این سنگریزه‏ها و عرضه و فروش آنها بوده است. در برخى روایات هم به استفاده از آن در نگین انگشتر توصیه و براى آن ثواب نقل شده‏ است.[6] این درّها اغلب سفید و بلورى و گاهى نیز سرخ است و در میان بعضى از آن‏ها خطوط و نقش و نگارى شبیه گیاه است. این سنگ‏ها را از منطقه‏اى در شمال غرب نجف که میگویند روزى دریا بوده و خشک شده، به دست میآورند.
دریاى نجف‏
از منطقه نجف در گذشته به «بحر النجف» یاد میشده و در نقل‏ها آمده است که در آن منطقه دریایى بوده که خشک شده است و نام آن دریا «النّی» بوده و چون خشک گردیده، «النّی جفّ» گفته شده و به تدریج تبدیل به «نیجف» و «نجف» شده است.[7] در برخى منابع نیز آمده که نجف، نزدیک دریا بوده و مردم نجف از سنگریزه‏هاى آن دریاى خشک شده (درّ نجف) براى فروش به زوار و امرار معاش استفاده میکرده‏اند.[8] برخى هم معتقدند که رود فرات در امتداد خود از این منطقه میگذشته و از این رو به وادى بیرون نجف، دریاى نجف میگفته‏اند که از سمت حیره آغاز میشده است و محّل جمع شدن آب در این منطقه، شبیه دریا بوده است. امروز هم این منطقه گود و پایین‏تر از سطح شهر که چشم‏اندازى وسیع دارد، دیده مى‏شود.
دکّة القضاء
جایگاهى در مسجد کوفه که حضرت على (علیه السلام) در ایام خلافت، آن‏جا مینشستند و به قضاوت و حلّ خصومت‏ها میپرداختند. این مکان در مسجد کوفه، مشخّص است و نماز و عبادت خاصى در آن‏جا مستحب است.[9]
ذَکَواتِ البیض‏
به معناى تپه‏هاى شنى و گداخته و ملتهب است. به منطقه نجف و ارتفاعاتِ آن سرزمین که رنگش به سفیدى میزده، «ذکوات البیض» گفته میشد و قبر امام على (علیه السلام) در این منطقه قرار دارد. در روایات متعددى از آن نام برده شده؛ از جمله ابوحمزه ثمالى میگوید: همراه زید بن على به ذکوات البیض آمدیم و او گفت که این‏جا قبر على بن طالب (علیه السلام) است.[10] محمد بن مسلم از امام صادق (علیه السلام) پرسید که قبر امیرالمؤمنین کجاست؟ فرمود: هر گاه بیرون رفتید و از «ثویّه» و قائم گذشتید و به سمت نجف رفتید، تپه‏هاى سفیدى میبینید؛ میان آن‏ها قبرى میبینید؛ آن قبر امیرمؤمنان است.[11] نیز آن حضرت فرموده است: پس از شهادت امیرالمومنین (علیه السلام)، امام حسن (علیه السلام) پیکر آن حضرت را پشت کوفه برد و نزدیک نجف در سمت چپ غرى و سمت راستِ حیره، او را میان ریگزارهاى سفید به خاک سپرد.[12]
زیارت امین‏الله‏
یکى از زیارتنامه‏هاى معتبر با مضامین عالى که امیرالمؤمنین (علیه السلام) و ائمّه دیگر را میتوان با آن زیارت کرد. «امین الله» لقب آن حضرت و هر یک از امامان است و شروع این زیارت با این تعبیر است:
«السلام علیک یا امین الله فی ارضه».
نقل شده که این زیارتنامه را امام سجاد (علیه السلام) کنار قبر امیرمؤمنان میخوانده است.[13]
شاه نجف‏
از القاب حضرت على (علیه السلام) است؛ به معناى سلطان و فرمانرواى نجف. به آن حضرت «شحنه نجف» هم گویند؛ به معناى نگهبان و حافظ نجف. در کاربرد متداول عموم مردم، به لحاظ مقام والا و باعظمت حضرت امیر، به او شاه اولیاء، شاه ولایت، شاه حیدر، شاه دین، شاه دُلدُل سوار و شاه مردان هم میگویند.
شهید محراب‏
کسى که در محراب عبادت به شهادت رسیده باشد. لقب حضرت على (علیه السلام) که صبحدم نوزده رمضان سال 40 هجرى در مسجد کوفه، با ضربت ابن‏ملجم فرقش شکافته شد. آن حضرت، پیشوایى است که ولادتش در خانه خدا و شهادتش هم در خانه خدا بود.
اى نخستین شهید در محراب‏
اى کشیده ز خون به چهره نقاب‏
مسجد کوفه سوگوار از تو
خون و محراب، یادگار از تو
ظَهر الکوفه‏
یعنى پشت کوفه، بیرون کوفه. منطقه‏اى وسیع بیرون کوفه که مدفن امام على (علیه السلام) در آن‏جا قرار دارد. در روایات فراوان نام آن دیده میشود. از ائمه وقتى محّل قبر آن حضرت را میپرسیدند، از «ظهر الکوفه» نام میبردند. وقتى آن سرزمین‏ها را امام على (علیه السلام) از دهقانان آن منطقه به چهل‏هزار درهم خرید، گفتند: یا على! این منطقه خشک را به این قیمت میخرى؟! فرمود: از رسول خدا (علیه السلام) شنیدم که از پشت کوفه هفتادهزار نفر محشور میشوند که بدون حساب وارد بهشت میشوند. دوست دارم آن گروه، از ملک من محشور شوند.[14] گاهى حضرت امیر از کوفه خارج میشد و به آن منطقه میرفت و ساعات زیادى را آن‏جا سپرى میکرد و با ارواح مؤمنان در آن دیار انس میگرفت. امام وصیت کرده بود که وقتى از دنیا رفتم، مرا در پشت کوفه دفن کنید؛ در قبر دو برادرم هود و صالح.[15] از سخنان آن حضرت است که فرمود: اولین بقعه‏اى که خدا در آن عبادت شد، «ظهر الکوفه» بود.[16] این منطقه، جایى است که نجف اشرف در آن قرار دارد و مورد علاقه خاص امیرالمؤمنین (علیه السلام) بود. منطقه‏اى بیرون نجف و در کناره کوفه که سرزمینى بلند بوده و آب، آن‏جا را فرا نمیگرفته است.
غرى‏
غرى، یکى از نام‏هاى نجف است. به معناى زیباروى و بناى زیبا. این منطقه در پشت کوفه قرار داشته که پیکر مطهر حضرت على (علیه السلام) براى دفن به آن‏جا برده شد. از این رو به نجف، غرى هم گفته میشد و کتاب‏هایى همچون «شعراء الغرى» یا «فرحة الغرى» مربوط و منسوب به آن است. اهل نجف و ساکنان نجف را هم به همین لحاظ، «غروى» میگویند.
اصل غرى و غریّان، نام دو بناى شبیه به صومعه بوده که پشت کوفه و نزدیک محل دفن حضرت على (علیه السلام) قرار داشته و در قدیم و زمان «منذربن امرء القیس» آن را ساخته بودند، تا بناى یادبودى باشد براى دو ندیم او که در حال مستى کشته بود و داستان مفصّلى دارد.[17] در ماجراى کشف محل مخفى قبر امام على (علیه السلام) در زمان هارون الرشید هم نام «غریّین» و «ثویّه» برده میشده که خلیفه براى شکار به آن‏جا رفته بود.[18]
در روایتى از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که «غرى»، بخشى از کوهى بوده که خداوند با حضرت موسى (علیه السلام) در آن‏جا سخن گفت و عیسى را به قداست برگزید.[19]
قبر پنهان على (علیه السلام)
وقتى بدن امیرالمؤمنین (علیه السلام) را در بیرون کوفه (در نجف فعلى) به خاک سپردند، سال‏ها قبر آن حضرت مخفى بود و از بیم جسارت و اهانت خوارج نهروان، محّل آن را کسى نمیدانست و ائمه معصومین گاهى به زیارت آن میرفتند و بعضى از شیعیان خالص را به محّل آن واقف میساختند. این وضع، تا زمان هارون الرشید ادامه داشت و در آن زمان طى حادثه شگفتى که اتفاق افتاد، محّل قبر آن حضرت آشکار شد و قبه و بارگاهى بر آن ساختند.[20]
کوفه‏
یکى از شهرهاى مهم و تاریخى عراق، که در زمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) مقرّ خلافت آن حضرت بود. کوفه در زمان خلیفه دوم به تصرّف مسلمین درآمد و از آن پس، مسجد جامع کوفه در آن ساخته شد. کوفه حوادث بسیار و فراز و نشیب‏هاى فراونى را دیده است. قبر بسیارى از بزرگان هم در این شهر قرار دارد. پس از امیرالمؤمنین، امام حسن مجتبى (علیه السلام) نیز مدّتى در این شهر زیست. شهادت مسلم بن عقیل، قیام توابین، قیام «حجربن عدى» و قیام «مختار» در این شهر اتفاق افتاد. خطبه‏هاى امام سجاد و حضرت زینب، شهادت رشید هجرى و «عمرو بن حمق خزاعى» و «قنبر» و «کمیل» در این شهر اتفاق افتاد. مسجد کوفه که محّل نماز و خطبه‏ها و اعزام نیروهاى حضرت على (علیه السلام) براى جهاد بود، فضیلت بسیارى دارد و از کوفه به عنوان «حرم على بن ابى‏طالب» یاد میشود.[21] مسجد سهله، مسجد حضرت یونس، مسجد حنّانه و مسجد زید بن صوحان، نیز در کوفه قرار دارد. در زمان ظهور حضرت مهدى (علیه السلام) هم این شهر موقعیت مهّم و ویژه‏اى خواهد داشت.[22]
مزار شریف‏
شهرى در ولایت بلخ افغانستان که منسوب به حضرت على (علیه السلام) است و حرمى بزرگ در آن است که برخى از شیعیان افغانستان معتقدند مزار شریف مولاى متقیان در آن‏جاست! و آن را زیارت میکنند. مرقد منسوب به آن حضرت در این شهر، در قرن نهم هجرى ساخته شده است.[23]
مسجد حنّانه‏
مسجدى در شمال نجف و کنار بزرگراه نجف- کوفه است. «حنّانه» به معناى نالان است. نقل شده که وقتى پیکر مطهر حضرت امیر (علیه السلام) را براى دفن میبردند، وقتى به این محّل رسید، دیوار خانه‏ها خم شد یا نالید. از این رو آن‏جا را حنّانه گفته‏اند.[24] نیز گویند پس از حادثه کربلا و هنگام بردن اسرا به کوفه، سر مطهر امام حسین (علیه السلام) را در جایگاه این مسجد قرار داده بودند که صداى ناله‏اى از مسجد برخاست و امروزه آن محّل را که در وسط مسجد است و اتاقى مشبکّ و ضریح گونه دارد، مقام رأس الحسین گویند.
مسجد سهله‏
یکى از مساجد معروف و بافضیلت که در اوایل قرن اول هجرى ساخته شد. بعدها امیرالمؤمنین نام آن را «مسجد سهله» نهادند. این مسجد که در دو کیلومترى غربِ مسجد کوفه قرار دارد، همواره مورد توجّه بزرگان و عارفان و عابدان بوده و در آن نماز خواند و عبادت میکردند. «مقام‏ها» و محراب‏هاى متعدّد آن، نشان دهنده سابقه عبادت و نماز پیشوایان دین در این جایگاه است. این مسجد در فضیلت، پس از مسجد کوفه است و ارتباط خاصّى با امام زمان (علیه السلام) دارد و برخى علاقه‏مندان دیدار با حضرت مهدى (عج) هر هفته شب‏هاى چهارشنبه به این مسجد میروند. برخى از تشرّف یافتگان هم در همین محل، موفق به دیدار امام زمان شده‏اند. این مسجد نیز همچون مسجد کوفه، آداب و نمازهاى خاصّى دارد که در کتب دعا آمده است.[25]
مسجد کوفه‏
از مساجد کهن، باعظمت و مقدس در سرزمین عراق و در نزدیکى نجف اشرف است. آغاز بناى آن در سال 17 هجرى بوده و در زمان خلافت حضرت على (علیه السلام) مقرّ اصلى آن حضرت و محلّ تجمع‏هاى عظیم یاران آن امام شهید بوده است و نماز در آن فضیلت بسیار دارد و همچون نماز در مسجدالحرام و مسجد النبى و مسجد الأقصى است.[26] در روایت است که امام زمان پس از ظهور، کوفه را مقرّ حکومت خویش میسازد و در مسجد کوفه نماز میخواند. عبادت در این مسجد، آداب خاصّى دارد و بسیار به آن توصیه شده است. حضرت على (علیه السلام) در محراب این مسجد ضربت خورد و از این رو به شهید محراب ملّقب شد. اعمال و آداب و نمازهاى خاصّ این مسجد عظیم و بافضیلت در کتب دعا آمده است.[27]
نجف‏
نام شهرى که مدفن امیرالمؤمنین (علیه السلام) در آن است و در 165 کیلومترى بغداد قرار دارد و مرکز استان نجف است و اغلب به صورت «نجف اشرف» یاد میشود. نجف، منطقه‏اى بلند بوده که آب آن‏جا را فرا نمیگرفته است و به کوفه وصل میشده است. نجف را محّفف «نى جَف» دانسته‏اند. چون زمانى آن‏جا دریا بوده و دریاى نِى نام داشته و خشک شده است و نیجف به معناى دریا خشک شده است.[28] به اعتبار سابقه این سرزمین، «دریاى نجف» هم گفته میشده که نزدیکى «حیره» قرار داشته است. نجف در روایات، مورد ستایش فراوان است و از آن به عنوان مهبط اولیاى خدا و خانه هجرت انبیا و محل استقرار کشتى نوح یاد شده است. در زبان متداول مردم به آن «ظهر الکوفه» هم گفته میشد. روایت است که روزى على (علیه السلام) نگاهى به آن وادى مرتفع در بیرون کوفه افکند و فرمود: «چه قدر منظره‏ات زیبا و درونت پاک و معطّر است! خدایا! قبر مرا در این سرزمین قرار ده».[29]
پیکر حضرت امیر (علیه السلام) در سال 40 هجرى در این مکان به خاک سپرده شد و بعد از سال‏ها پنهان بودن مدفن آن حضرت، از سال 170 هجرى به بعد شناخته و آباد گشت و بعدها در قرن پنجم هجرى حوزه علمیه نجف به دست شیخ طوسى در آن تأسیس شد و به شهرى که کانون علم و معارف اهل بیت و محّل تربیت علماى بسیارى شد تبدیل گشت. امروزه یکى از مقدس‏ترین شهرهاى زیارتى جهان اسلام است و حوزه علمیه و مراجع تقلید در آن به نشر علوم دینى مشغولند.[30]
نجف آباد
«نجف آباد» یکى از شهرهاى ایران در استان اصفهان است که در سال 1022 قمرى ساخته شده است. در زمان شاه عباس صفوى، وى مقدارى پول و جواهرات براى حرم حضرت على (علیه السلام) اختصاص داده بود و میخواست آن‏ها را به نجف اشرف بفرستد، با پیشنهاد و تدبیر شیخ بهایى، شهر جدیدى که نام نجف را داشته باشد، بنا کردند. از این رو به نجف آباد مشهور شد.[31]
وادى‏السّلام‏
نام قبرستان قدیمى و بسیار بزرگى که در نجف اشرف است و قبر بسیارى از علما و بزرگان در آن‏جاست. قبر حضرت هود و حضرت صالح نیز در این قبرستان قرار دارد که زائران به زیارتش میروند. در روایات آمده است که روح انسان‏هاى باایمان پس از مرگ به «وادى‏السلام» منتقل میشود.[32] وادى‏السلام از مکان‏هاى دیدنى نجف اشرف است و عالمان عارف حضور مستمر در این آرامگاه بزرگ و اسرارآمیز داشته‏اند. این قبرستان در شمال شرقى نجف و در مسیر کوفه به کربلا قرار دارد و وسعت آن را تا بیست کیلومتر مربع گفته‏اند و به عنوان بزرگ‏ترین قبرستان جهان شناخته میشود. مقام امام صادق (علیه السلام) و مقام حضرت حجت (عج) هم در وادى‏السلام مورد توّجه زائران عتبات است. «حبّه عرنى»، از اصحاب بزرگ حضرت على (علیه السلام) نقل میکند که روزى با امام از کوفه به سمت وادى‏السلام آمدیم و ایشان زمانى طولانى با ارواح مدفونین این دیار سخن گفت و از آن‏جا به عنوان محّل تجمّع ارواح مؤمنین و صالحان یاد کرد.[33]
 
[1] . حسین مظفرى، تاریخچه و احکام مساجد و مشاهد، ص 26.
[2] . جعفر خلیلى، موسوعه العتبات المقدسه، ج 6 ص 28.
[3] . علامه مجلسى، بحار الأنوار، ج 22 ص 36.
[4] . ابن قولویه قمى، کامل الزیارات، ص 34.
[5] . کلینى، کافى، ج 1 ص 456.
[6] . مجله الینابیع، شماره 2، ص 111، به نقل از ماضى النجف و حاضرها.
[7] . ر. ک: جعفر خلیلى، موسوعة العتبات المقدسه، ج 6 ص 12.
[8] . همان، ص 13.
[9] . شیخ عباس قمى، مفاتیح الجنان، اعمال مسجد کوفه.
[10] . سید بن طاووس، فرحة الغرّى، ص 99.
[11] . همان، ص 83.
[12] . همان، ص 51.
[13] . مفاتیح الجنان، زیارت حضرت على
\Y( ع)\E
.
[14] . موسوعة العتبات المقدسه، ج 6 ص 18.
[15] . بحار الأنوار، ج 22 ص 38.
[16] . همان، ص 37.
[17] . على بن حسین مسعودى، مروج الذهب، ج 3 ص 320.
[18] . مفید، ارشاد، ج 1 ص 26.
[19] . شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 10 ص 300.
[20] . ر. ک: جواد محدثى، فرهنگ غدیر، ص 480.
[21] . شیخ عباس قمى، سفینة البحار، ج 2 ص 498.
[22] . ر. ک: سیدحسین براقى، تاریخ الکوفه.
[23] . ر. ک: دائرة المعارف تشیع، ج 1، ص 71 و فصلنامه میراث جاویدان، شماره 9، ص 60.
[24] . شیخ عباس قمى، منتهى الآمال، ج 1، ص 183.
[25] . از جمله ر. ک: مفاتیح الجنان، بخش زیارت‏هاى امیرالمؤمنین، اعمال مسجد سهله.
[26] . وسائل الشیعه، ج 3 ص 520 و 525.
[27] . ر. ک: مفاتیح الجنان، اعمال مسجد کوفه.
[28] . موسوعة العتبات المقدسه، ج 6، ص 12 و ص 77 به نقل از علل الشرایع، ج 1، ص 22.
[29] . دیلمى، ارشاد القلوب، ج 2، ص 386.
[30] . آل محبوب، جعفر باقر.
[31] . محمدرضا رضوانى، تأثیر فرهنگ اسلامى بر پیدایش و دگرگونى شهرها، ص 84.
[32] . بحار الأنوار، ج 100 ص 233.
[33] . کافى، ج 3 ص 243.