«مدرسه قوام» در محله مِشراق نجف، جنب مدرسه مهدیه (متعلق به شیخ مهدى کاشف الغطا) و پشت آرامگاه سید بحرالعلوم و خاندانش که در کنار مسجد و مقبره شیخ طوسى قرار دارد، واقع شده است. تأسیس آن در مساحت 700 مترمربع، در سال 1300 قمرى به پایان رسید. چون بناى مدرسه به شخصى به نام فتحعلى خان شیرازى معروف به «قوام ‏السلطنه» از رجال سیاسى دوره قاجار منسوب مى‏باشد، به مدرسه قوام مشهور شده است و گاهى نیز به آن «مدرسه فتحیه» مى‏گویند.[1] حجت ‏الاسلام والمسلمین حاج شیخ عبدالخالق دشتى از علماى مورد احترام استان بوشهر و شهر گناوه که در سال‏هاى 1332 تا 1338 شمسى به مدت شش سال در مدرسه قوام سکونت داشته، مى‏گوید:
در آن سال‏ها تولیت مدرسه بر عهده مرحوم شیخ عبدالحسین ذوالریاستین بود. او علاوه بر این مدرسه، تولیت مدرسه میرزاى شیرازى را هم بر عهده داشت. به همین سبب به وى «ذوالریاستین» مى‏گفتند.
مدرسه قوام از دو قسمت بیرونى و اندرونى تشکیل شده است. هنگام ورود، در مرحله نخست به قسمت بیرونى که شبیه دالان است مى‏رسیم و با عبور در کوچکى که در سمت چپ دالان قرار دارد، به قسمت اصلى و اندرونى مدرسه وارد مى‏شویم. این قسمت شامل فضاى بزرگى است که در چهار طرفش حجره‏هایى براى اسکان طلاب ساخته شده که تعداد آنها به شصت حجره مى‏رسد و هم‏چنین داراى دو طبقه، یک سرداب بزرگ و حیاط سرپوشیده است.
این مدرسه در گذشته فقط یک طبقه و بیست وشش حجره داشته و تنها در قسمت شمالى، طبقه دوم داشت که در این اواخر مخروبه شده و در شرف تخریب و تعطیلى بود، تا این‏که مرحوم حاج شیخ نصرالله خلخالى به تعمیر و توسعه آن همت گمارد و مدتى تولیت و مدیریت آن‏جا را برعهده گرفت و حیاتى دوباره به مدرسه قوام بخشید.[2]
در این مدرسه، شخصیت‏هاى بزرگ حوزوى که به تقوا، زهد، عبادت، عرفان و جهاد و شهادت شهرت دارند، ساکن شدند؛ از آن جمله مى‏توان به آیت‏الله سیدعلى قاضى، علامه امینى، آیت‏الله شهید سید اسدالله مدنى، شهید نواب صفوى و آیت‏الله شیخ جواد تبریزى و میرزا على توحیدى تبریزى صاحب «مصباح الفقاهه» و شیخ جعفر قوچانى و شیخ عباس دشتى و سید محمدتقى بحرالعلوم اشاره کرد.[3] آیت‏الله سید محمد حسینى همدانى، صاحب تفسیر «انوار درخشان در تفسیر قرآن» مى‏گوید:
در سال 1347 قمرى که من در مدرسه قوام نجف اشرف بودم، روزى سید على قاضى به مدرسه آمد و از متصدى آن حجره‏اى درخواست کرد و وى نیز با کمال احترام پذیرفته و حجره کوچکى در طبقه فوقانى در اختیارش گذاشت. بعد معلوم شد که قاضى حجره را به عنوان مکان خلوتى براى تهجد و عبادت مى‏خواستند؛ چون تصور مى‏کردند تهجد ایشان، شب‏هنگام در خانه، باعث مزاحمت براى بچه‏ها مى‏شد.[4]
علامه امینى صاحب کتاب ارزشمند «الغدیر»، از جمله ساکنان این مدرسه بود. این عالم پرتلاش در یکى از حجره‏هاى مدرسه قوام که محل استراحت و اسکانش بود، کتابخانه کوچکى تشکیل داد و بخشى از کتاب «الغدیر» را در این مکان شریف به رشته تحقیق و تألیف درآورد.
شهید نواب صفوى هم پس از مبارزه و ستیز با ایادى رژیم ستم‏شاهى، وقتى از ایران به نجف آمد و در همین مدرسه ساکن شد، کم‏کم با علامه امینى ارتباط برقرار کرد و بعد تحت تأثیر شخصیت علمى و ویژگى‏هاى اخلاقى ایشان قرار گرفت و در نهایت از محضر علمى علامه امینى بهره برد و در ردیف شاگردان ایشان درآمد.[5]
در این مدرسه مرحوم شیخ مرتضى رشتى، از اساتید مشهور فلسفه هم حجره داشت و براى طلاب درس هیئت، نجوم و فلسفه تدریس مى‏کرد؛ ولى با توجه به فضاى ضدفلسفى حوزه نجف چون چندان استقبالى از علوم وى نشد، نتوانست در نجف بماند و به تهران آمد و در مدرسه مروى به تدریس خود ادامه داد.[6]
مدرسه قوام محل تجمع طلاب و فضلاى حوزه علمیه نجف، براى بحث و مذاکره علمى به‏شمار مى‏آمد. در این مکان علمى، گاهى به مناسبت‏هاى مذهبى به‏خصوص در ماه‏هاى محرم و رمضان، جلساتى از سوى طلاب و فضلا برگزار شده و به شرکت‏کنندگان، اطعام و افطارى و در دهه محرم صبحانه مى‏دادند که همه در آشپزخانه خود مدرسه تهیه و پخته مى‏شد. هم‏چنین در این مراسم باشکوه، از منبرى‏هاى معروف نجف، مانند مرحوم شیخ محمدعلى واعظ خراسانى و شیخ عبدالعلى بحرینى (یکى فارس و دیگرى عرب) دعوت مى‏شد. واعظ خراسانى با سخنرانى منحصر به فردى که در میان علما و حتى مراجع شهرت و محبوبیت داشت، خطاب به حاضران نکات اخلاقى، علمى و اجتماعى مطرح مى‏کرد و همه از سخنانش استفاده مى‏کردند. در این مراسم اغلب مراجع نجف مثل آیت‏الله سید محمود شاهرودى و سید ابراهیم استهباناتى شرکت مى‏کردند.[7] متأسفانه این برنامه‏ها در زمان رژیم بعثى عراق تعطیل شد و اکنون نیز به فراموشى سپرده شده است.[8]
طلاب و فضلایى که از شهرها و کشورهاى دیگر وارد نجف مى‏شوند، چند روزى به عنوان مهمان در این مدرسه اسکان داده مى‏شوند. در بهمن ماه 1388 که از این مدرسه بازدید کردیم، یکى از طلاب ساکن در مدرسه مى‏گفت:
تعداد زیادى از فضلاى مدرسه امام خمینى در قم وابسته به «جامعةالمصطفى العالمیه‏» که اخیراً براى زیارت عتبات عالیات به عراق و نجف مشرف شده بودند، حدود 10 روز در این مدرسه سکنى گزیدند.
بر بالاى درب ورودى مدرسه ابیاتى به فارسى و عربى نوشته شده که در آن ضمن تعریف و تمجید از ناصرالدین شاه قاجار به نام بانى و تاریخ تأسیس مدرسه هم اشاره شده است. در این‏جا به چند بیت از آن بسنده مى‏شود:




یا مَن بَنى هذا الاساس المتین انّا فتحنا لک فتحاً مبین‏

 

به عهد خاقان فلک بارگاه ناصر دین، خسرو ایران زمین‏




مهتر فرخنده نَسَب میرزافتحعلى خانِ سعادت قرین‏

 

از سر اخلاص در این خاک پاککرد بنایى چه بهشت برین‏




مدرسه مجمع ارباب فضل مصطبه محفل طلاب دین‏

 

«فتحیه» نامیدش وزین نام نیکگشت به صد عزّ و شرافت قرین‏




سألتُ عن تاریخ هذا البناءفقیل لى اضف الى (الغین شین)[9]

 
 



 
مدرسه قوام امروزه یکى از آبادترین و پرنشاطترین مدارس نجف است و زیر نظر دفتر آیت‏الله العظمى سیستانى اداره مى‏شود.
 
[1] . جعفر الشیخ باقر آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ج اول، ص 130.
[2] . جعفر الدجیلی، موسوعةالنجف الاشرف، ج 6، ص 420.
[3] . به نقل از شیخ عبدالخالق دشتی.
[4] . محمود طیار و صادق حسن‏زاده، اسوه عارفان، ص 41 و گلشن ابرار، ج 4، ص 387.
[5] . گلشن ابرار، ج 2، ص 645.
[6] . در گفتگو با حجه الاسلام و المسلمین حاج شیخ عبدالخالق دشتی.
[7] . همان.
[8] . ماضی النجف و حاضرها، همان و موسوعة النجف الاشرف، ج 6، ص 421.
[9] . جعفر الدجیلى، موسوعة النجف الاشرف، ج 6، ص 391.