موقعیت مقام‏
مقام امام صادق (ع) در شهر حلّه،[1] در محله جامعین،[2] در میان نخلستانى مشرف بر شط فرات، نزدیک مرقد عبدالله فارسى واقع شده است.
ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه‏
در متون تاریخى، بر زمان ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه تصریح نشده، اما دو نشانه وجود دارد که شاید بتوان با توجه به آنها، ورود امام (ع) به این شهر را ثابت کرد:
مطلب اول: ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه هنگامى واقع شد که ایشان براى دیدار با دومین خلیفه عباسى، ابوجعفر منصور دوانیقى، به «هاشمیه»[3] رفت؛ شهرى که امروزه از توابع حلّه است و در آن روزگار به سبب سکونت منصور، به شهر ابوجعفر معروف بوده است؛ هر چند که هاشمیه را برادر منصور، یعنى ابوالعباس سفاح پیش از آن‏که منصور در سال 148 هجرى بغداد را بسازد و پایتخت خویش قرار دهد، تأسیس کرد. براى پرهیز از طولانى شدن سخن تنها به نقل روایت مربوط به این بحث مى‏پردازیم.
شیخ کلینى به اسناد خویش از صفوان جمال نقل کرده که گفت:
براى بار دوم امام صادق (ع) را به کوفه بردم؛ در حالى که ابوجعفر در آن‏جا بود. چون به شهر هاشمیه، یعنى شهر ابوجعفر رسیدیم ...[4]
مطلب دوم: ورود امام (ع) به حلّه، هنگام دیدار با خلیفه دوم عباسى (ابوجعفر) در بغداد بود؛ زیرا هر که از کوفه به بغداد مى‏رود، مجبور است از حلّه عبور کند. امیرموْمنان (ع) نیز هنگام رفتن به بغداد براى جنگ با خوارج نهروان، وارد حلّه شد و از آن‏جا عبور کرد، که در تاریخ مشهور است.[5]
سید بن طاووس در کتاب «مهج الدعوات»[6] آورده است که منصور عباسى نُه بار امام صادق (ع) را نزد خویش فرا خواند که سه بار آن به بغداد بود؛ یک بار قبل از کشته شدن محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله بن حسن، بار دیگر بعد از قتل آن دو، و بار سوم که امام (ع) به درخواست خلیفه وارد بغداد شد، منصور عباسى آن حضرت را مسموم کرد و به شهادت رساند.
تاریخ ورود امام (ع) به شهر حلّه‏
براى آگاهى از این تاریخ، باید به چند رویداد تاریخى توجه کنیم:

در سال 132 ه، ابوالعباس سفاح به خلافت مى‏رسد که پیش‏تر شهر هاشمیه را تاْسیس کرده است.
در سال 136 ه، ابوجعفر منصور عباسى، در روز مرگ برادرش سفاح به خلافت مى‏رسد.
تأسیس شهر بغداد به دست منصور، در سال 145 ه.
کشته شدن محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله بن حسن در سال 145 ه.
ولادت امام صادق (ع) در سال 83 ه در مدینه.
وفات آن حضرت (ع) در 148 ه در 65 سالگى و دفن در قبرستان بقیع.[7]

ازکنار هم نهادن این برهه‏هاى تاریخى، زمان ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه به دست مى‏آید. اگر امام (ع) در شهر هاشمیه، منصور عباسى را دیدار کرده باشد، تاریخ ورودشان به حلّه 136 یا 135 ه خواهد بود و اگر مکان ملاقات، بغداد بوده باشد، یک بار در سال 145 ه پیش از کشته شدن محمد و ابراهیم و دو بار در سال‏هاى 145 و 148 ه پس از شهادت آن دو به شهر حلّه وارد شده‏اند.
تاریخ ساخت و بازسازى مقام‏
دانستیم که تاریخ ورود امام صادق (ع) به این مقام در شهر حلّه بین سال‏هاى 136 و 148 ه یعنى در فاصله به خلافت رسیدن منصور و شهادت امام (ع)، بوده است. اما تاریخ ساخته شدن این مقام معلوم نیست. پیش‏تر گفته شد محله «جامعین» که امروزه بخشى از شهر حلّه است و مقام در آن واقع شده، شهرى پررونق، در مکانى سبز و خرّم و داراى مردمانى معتقد به مذهب جعفرى بوده؛ بنابراین پذیرفته نیست که ایشان نمازگاه امام خویش را بى‏عنایت و احترام گذاشته باشند. اما نگارنده درباره بازسازى این مقام به تاریخ‏هایى دست یافته که دریغ است در این‏جا ذکر نشود؛ چه بسا که این تواریخ همچون تاریخ ساخت مقام، از یادها برود:
مقام در دولت آل‏بویه (322 تا 448 ه)
نگارنده صورت نقاشى شده‏اى از مقام را دیده است که این عبارت در زیر تصویر نوشته شده: «نقش زیبا از اثر تاریخى باشکوه مقام امام جعفر صادق (ع) در حلّه. تاریخ ساخت این بنا به عصر آل‏بویه بازمى‏گردد. شهر حلّه از جهت آثار تاریخى، در همه عصرها غنى بوده است. نقاشى به قلم فاضل سعید».[8]
البته معلوم نیست که جمله «تاریخ ساخت این بنا به عصر آل‏بویه بازمى‏گردد» از چه منبع تاریخى نقل شده یا نویسنده آن را در کدام کتاب دیده، اما به هر حال دولت آل‏بویه، دولتى شیعه بوده و به قبور و مقامات ائمه- علیهم صلوات الله- و بازسازى آنها عنایت ویژه داشته و در دوران خلافت عباسیان، از سال 322 تا 448 ه حکومت کرده‏اند. موْید وجود این عمارت و مقام در دوران آل‏بویه، تاریخى است که پس از این نقل خواهیم کرد.
مقام در قرن ششم هجرى‏
شیخ بزرگوار، محمد بن شهرآشوب در کتاب «مناقب آل ابى‏طالب» در شرح احوال و تواریخ ابوعبدالله، جعفر بن محمد صادق (ع) مى‏نویسد:
القاب آن حضرت عبارت است از: صادق، فاضل، طاهر، قائم، کافل و منجى. شیعه جعفرى به او منسوبند و نمازگاه آن حضرت (ع) در حلّه است.[9]
این شیخ بزرگوار، صاحب دو کتاب «المناقب» و «معالم العلماء» از علماى قرن ششم هجرى است که در سال 558 ه از دنیا رفته و در بیرون شهر حلب، در بالاى کوهى معروف به کوه «جوشن» دفن شده است. وى از بزرگان شیعه است و علماى اهل سنّت به فضل و عظمت او معترفند و او را تکریم مى‏کنند و از او در تراجم خود نام برده‏اند. به کثرت علم و عبادت و خشوع و تهجد معروف بوده و دائم‏الوضو بودنش مشهور است. گویند هنگام نوشتن کتاب «المناقب» هزار کتاب درباره مناقب آل ابى‏طالب پیرامون خود گرد آورده بود و با وجود علم گسترده و بسیار، در آغاز کتاب «المناقب» مى‏نویسد: «مرا چه به کار نوشتن، با این سرمایه علمى اندک و عظمت شأن این موضوع؟!».
از این عبارت ابن شهرآشوب که فرمود: «نمازگاه او در حلّه است» چند نکته استفاده مى‏شود:
الف: مشهور بودن مقام امام صادق (ع) در آن دوران، یعنى در قرن ششم.
ب: این مقام، پیش از قرن ششم نیز یاد و نامى داشته؛ چون گفتیم که موْلف «المناقب» در تألیف خود از کتاب‏هاى پیشینیان نیز سود برده و به مطالب آنها اعتماد کرده است.
آل طعمه: این مقام، مسجد امام صادق (ع) بوده و چه بسا امام (ع) براى خواندن نماز به این مکان رفت و آمد مى‏کرده است. شاید امام (ع) فرمان ساختن مقام را صادر کرده و خود در آن نماز گزارده است؛ از این رو، در روزگار موْلف «المناقب» به «مسجد امام صادق (ع)» مشهور بوده. عبارت ابن شهرآشوب را چند تن از علما در کتاب‏هاى خود آورده‏اند که نام آنها را به ترتیب تاریخى ذکر مى‏کنیم:

علامه مجلسى (1111 ق)، در کتاب «بحار الانوار» ج 47، ص 9.
شیخ عباس قمى (1359 ق)، در کتاب «سفینةالبحار» ج 1، ص 299 و 716 (چاپ سنگى).
شیخ على نمازى شاهرودى در «مستدرک سفینةالبحار» ج 6، ص 56.

مقام در قرن سیزدهم هجرى‏
در این تاریخ، حوادثى پیش آمد که هرگز انتظار آن نمى‏رفت. دشمنان دین و اسلام به بهانه توسعه شط فرات، بر مقام امام صادق (ع) دست‏اندازى کردند تا آن را از بین ببرند و نیز خواستند قبر عبدالله فارسى را ویران کنند؛ اما چون دست به کار شدند، وسایل حفارى از کار افتاد و تلاش آنان بى‏نتیجه ماند. این ماجرا بین مردم حلّه مشهور است و نگارنده، خود، آن را از مسئولان اداره وقف شنیده است. گرچه بعد از آن واقعه، ساختمان مقام از بین رفت، اما پایه‏هاى آن هم‏چنان استوار باقى مانده است. مسجدى که نام احیاکننده دین اسلام را بر خود داشت، از بین رفت و ما به‏جاى توجه به مرمت و بازسازى آن، آن را ویران ساختیم. إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ‏.[10]
عده‏اى از مؤمنان اهل حلّه، به جاى آن مسجد، به فاصله 120 متر در سمت شمال، یک مقام نمادین بنا کردند. تصویرى از ساختمان قبلى مقام، پیش از ویرانى در دست است که با تلاش‏هاى بسیار به دست آمده و مى‏توان این مقام را به شکل اول آن بازسازى کرد.[11]
تاریخ مقام در عصر حاضر
در 27 ربیع‏الاول سال 1426 قمرى موفق به زیارت مقام امام صادق (ع) در حلّه، در میان نخلستانى شدم. مقام متشکل از اتاقى کوچک و چهارگوش بود، به ابعاد نزدیک به 7 در 7 متر و ارتفاع 4 متر، با یک گنبد کوچک قدیمى و دربى آهنى و سبزرنگ به ارتفاع دو متر و عرض یک متر. این مقام پس از انهدام مقام اصلى ساخته شده و داراى برق و روشنایى است و زائرانى دارد؛ به‏خصوص در روزهاى شنبه و جمعه و در روز وفات امام صادق (ع). ساختمان مقام به‏طور کلى قدیمى است و نشان از کم‏توجهى در حفظ و نگهدارى آن دارد.
 
[1] . جعفر الشیخ باقر آل محبوبه، ماضی‏النجف و حاضرها،، ج اول، ص 103.
[2] . محمد حرزالدین، معارف‏الرجال، ج 3، ص 242.
[3] . همان، ص 243.
[4] . مجلسى، بحارالأنوار، ج 45، ص 178.
[5] . معارف‏الرجال، ج 3، ص 241.
[6] . همان، پاورقى اول.
[7] . ماضی‏النجف و حاضرها، ج اول، ص 104.
[8] . همان، ص 103.
[9] . همان، پاورقى 2.
[10] . شیخ عباس قمى، وقائع الایام، ص 368، چاپخانه بلاغ.
[11] . این مطلب را جناب حیدر سید موسى وتوت الحسینی در کتاب خود« مزارات و مراقد العلماء فی الحلة الفیحاء» ص 170 نقل کرده است؛ آن‏جا که مى‏گوید:« بعضى از اهالى حلّه به یقین براى من نقل کرده ‏اند که مقام اصلى امام صادق( ع) بر کناره شط فرات بوده، نه در محل کنونى. این گفته، سبب شد که شخصاً آن مکان را جست‏وجو کنم. پس به تفحص پرداختم و دریافتم که در کناره رود جایى است که آب در آن نفوذ نکرده؛ در حالى که زمین‏هاى پیرامونش را شسته و گود ساخته. هم‏چنین در آن‏جا آثارى از پى‏ها و کفِ سخت مقام دیده مى‏شود که نشان مى‏ داد اصل مقام امام صادق( ع) در آن‏جا بوده؛ مقامى مقدس که مردمان در آن نماز مى‏گذارند و دعا مى‏خوانند و آن را زیارت مى‏کنند و چرا چنین نباشد؟ که این مقام، مقام امام ششم از ائمه اهل بیت( علیهم السلام) است که خداوند ناپاکى را از آنها دور ساخته و به‏طور ویژه پاک و مطهرشان قرار داده است. این واقعیت را خادم مقام امام صادق( ع)، آقاى حمزه کاظم حاج عبود اسدى، نیز با من در میان نهاد و من به چشم خویش آن را مشاهده کردم.