در گفت‏وگو با مسئولان بعثه مقام معظم رهبرى در کشور عراق‏
سفر به عتبات عالیات و زیارت قبور ائمه اطهار و دیگر اماکن سرزمین عراق، از دیرباز تاکنون، بسیار مورد توجه مسلمانان و به ‏ویژه شیعیان بوده است. در این میان، زیارت قبر امام حسین (ع) در کربلا، از اهمیت بالاترى برخوردار بوده است. در واقع، از زمانى که جابر بن عبدالله انصارى در اربعین شهادت امام حسین (ع)، نام خود را به عنوان اولین زائر قبر آن حضرت در تاریخ ثبت کرد، تا به امروز، همواره مشتاقان و شیفتگان اهل‏بیت پیامبر (ص)، در هر شرایط و با هر زحمت و مشقتى، خود را به آن بارگاه نورانى مى‏رسانند و در برابر آن ساحت مقدس عرض ارادت مى‏کند. این شور و اشتیاق، در زیارت بارگاه‏هاى دیگر ائمه مدفون در سرزمین عراق نیز دیده مى‏شود.
آنچه در این امر همواره مورد توجه بوده، آسیب‏هایى است که زائران در این سفر مقدس، دچار آن‏ها مى ‏شده ‏اند؛ چه آسیب‏هاى ظاهرى و جسمانى و چه آسیب‏هاى معنوى.
آنچه از شواهد تاریخى و گفته ‏هاى گذشتگان برمى‏آید، سفر به عتبات عالیات و زیارت آن حرم‏هاى نورانى، همواره با خطرات و مشقات بسیارى براى زائران همراه بوده است؛ به ‏ویژه زیارت حرم امام حسین (ع). چه بسیار مشتاقانى که در این راه، حتى برخى از اعضاى بدن خود یا جان خود را هم از دست مى‏دادند.
این‏گونه آسیب‏ها و زحمات، نه تنها از ارزش و ثواب زیارت انسان زائر نمى‏کاهد، بلکه بر آن مى‏افزاید و ارزش آن را دوچندان مى‏کند؛ اما آنچه در این دوران و در شرایط فعلى فرهنگى و سیاسى کشور عراق، از اهمیت بیشترى برخوردار است و ممکن است لطمات بزرگى را به اصل زیارت وارد کند، آسیب‏هاى معنوى این سفر گران‏قدر است.
در یک دهه گذشته، به دلیل سیل زائران مشتاق از کشورمان به سمت عتبات عالیات، پس از یک دوره طولانى محرومیت و نیز به این دلیل که ابتداى این امر، در زمان رژیم مستبد بر کشور عراق صورت گرفت، امکان نظارت کمترى بر کیفیت سفر زائران براى مسئولان فرهنگى کشور فراهم بود و بیشتر به مسائل کمّى سفر، توجه مى‏شد. همین امر، زمینه‏ساز بروز برخى ناهنجارى‏ها در زیارت اماکن مقدس در عراق گردید. در سال‏هاى اخیر نیز با وجود از بین رفتن رژیم بعث و آزادى بیشتر زائران در انجام اعمال زیارتى و عبادى، باز هم به دلیل فشردگى زمان سفر و زیاد بودن تعداد مکان‏هاى زیارتى، برخى مشکلات و ناهنجارى‏ها، همچنان رخ مى‏نماید و چهره زیباى زیارت را مخدوش مى‏کند.
لزوم توجه به موضوع «آسیب‏شناسى سفر زیارتى به عتبات عالیات»، ما را به دیدار و گفت‏وگو با دو تن از افراد فعال در این زمینه، یعنى جناب «حجت‏الاسلام والمسلمین حسینى شریف»، مسئول محترم دفتر بعثه مقام معظم رهبرى در عراق (ساکن در کربلا) و «حجت‏الاسلام والمسلمین مقدس نیان»، مسئول محترم بعثه مقام معظم رهبرى در شهر نجف کشاند. دیدار ما با این دو بزرگوار که از نزدیک با این مشکلات آشنایى دارند و براى رفع آن‏ها زحمات بسیارى کشیده‏اند، در محل اقامتشان در شهرهاى کربلا و نجف صورت گرفت و ایشان به گرمى پذیراى ما شدند. آنچه در ادامه مى‏آید، قسمت‏هایى از سخنان این عزیزان درباره آسیب‏شناسى زیارت عتبات عالیات و خرافات و بدعت‏ها در زیارت است. این گفتگو توسط دو عضو تحریریه فصلنامه و دوست همسفر حجت الاسلام هاشمى انجام شد که آقاى محمد شکراللهى نیز تنظیم و تدوین آن راعهده دار گردید.
خرافات، مهم‏ترین مشکل بر سر راه زیارت‏
حجت‏الاسلام حسینى شریف در ابتداى کلام خود، وجود خرافات را خطرى بزرگ براى اعتقادات زائران ایرانى که به عتبات سفر مى‏کنند، دانست و در این باره گفت:
«بعضى مواقع در این سفر با اعتقادات مردم بازى مى‏شود. زائر عتبات با زائران عمره تفاوت دارند. مثلًا زائرى از فلان روستاى دورافتاده کشور مى‏آید؛ بعد روحانى یا مداح، زائران را مى‏آورد به مقام على‏اصغر یا مقام على‏اکبر. او با اعتقاد مى‏آید این‏جا را زیارت مى‏کند؛ یعنى وقتى مى‏آید و چشمش به آن گهواره مى‏افتد، متأثر مى‏شود بعد این آقا برمى‏گردد ایران و یک نفر مورخ مى‏رود به دیدن او. این آقا مى‏گوید عجب روحانى‏اى داشتیم! ما را همه جا برد. تا محل شهادت على اصغر هم ما را برد! این آقاى مورخ هم این را موشکافى مى‏کند و ریشه زیارت در آن‏جا را مى‏زند. آن‏وقت این آدم عامى چون با این اعتقاد رفته و آن‏جا را زیارت کرده، اعتقادش متزلزل مى‏شود و وقتى این اعتقاد او متزلزل شد، نسبت به مقدسات دیگر هم عقیده‏اش متزلزل مى‏شود. بعضى مواقع، بازى با اعتقادات است و این جزو وظایف و تکالیف شرعى ماست که اینها را مشخص بکنیم».
حجت‏الاسلام والمسلمین مقدس نیان نیز به وجود مسئله خرافات در کشور عراق و لزوم مبارزه با آن، اشاره کرده، گفت:
«بحث خرافات در کشور عراق فراوان به چشم مى خورد و بسیار ضرورت دارد که با آن مبارزه شود. یکى از مهم‏ترین کارهایى که حضرت بقیةالله (عج) انجام خواهند داد، برخورد با این کارها و امور خرافى هست. در دعاى ندبه مى‏خوانیم:
«أین المدخر لتجدید الفرائض و السنن أین المتخیر لإعاده الملة و الشریعه»
. جزو مهم‏ترین کارها و برنامه‏هاى حضرت بقیةالله که در کل عالم انجام خواهند داد، این کار است. در کشور عراق الان خرافات، به سرعت رو به گسترش است».
وى با اشاره به اهمیت مسئله مبارزه با خرافات در قرآن و سیره پیامبر و ائمه (ع) افزود:
«قرآن در رابطه با مسئله خرافات، به نکاتى چند اشاره دارد یک نمونه‏اش بحثى است که خدا با مشرکین دارد که شما چرا بت مى‏پرستید؟ آن‏ها مى‏گویند: «إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا» و خدا از آن‏ها نمى‏پذیرد و مى‏گوید خودتان عقل داشتید و در قرآن بر روى‏ «أَ فَلا تَعْقِلُونَ» و «أَ فَلا تَتَفَکَّرُونَ» تأکید شده است. این همه تأکید براى این است که انسان‏ها به تفکر و اندیشه خودشان متکى باشند و صرفاً بافته‏هاى دیگران را نپذیرند. در سیره انبیا و ائمه معصومین (ع) هم اگر مطالعه کنیم، موارد فراوانى پیدا مى‏کنیم. یک نمونه‏اش همان هم‏زمانى‏گرفتن خورشید و وفات فرزند پیامبر و نهى ایشان از نسبت دادن این واقعه به وفات فرزندشان است. اینها همه مبین ضرورت مبارزه با خرافات است».
ایشان، اوضاع کنونى فرهنگى و اعتقادى مردم عراق را زمینه‏ساز این خرافات دانسته، با اشاره به نقش تبلیغات فرهنگى غرب بر ضد اسلام و تشیع در این کشور گفت:
«در عراق از نظر فرهنگى و اعتقادى مشکلاتى چند به چشم مى خورد و دلیل آن هم علتش این است که در طول حاکمیت بعثى‏ها به شدت از آموختن معارف به مردم جلوگیرى شده است. آن‏چه ما در ایرانِ زمان طاغوت داشتیم که در ایام محرم، صفر، رمضان، فاطمیه و به هر بهانه‏اى روحانیون براى تبلیغ تا دورترین روستاها مى‏رفتند، آن‏جا این خبرها نبوده است. تا همین آخرین روزهاى حاکمیت صدام هم نبود و حوزه علمیه نجف هر چه داشت، در درون خودش داشت نمى‏توانست صادر بکند و از این نظر، فقر فرهنگى هم اکنون فراوان است. بعد از سقوط صدام هم این مردم مورد هجوم صدها کانال ماهواره‏اى هستند که به شدت آنها را در جهات مختلف بمباران تبلیغاتى مى‏کند و محور این تبلیغات هم از بین بردن اصل اسلام است؛ یعنى اعتقاد دینى و اسلامى و مذهبى را به طور کلى هدف گرفته‏اند. هدف دوم، نابودى تشیع و تفکر شیعى است که عمدتاً توسط شبکه‏هاى ماهواره‏اى مورد حمایت از سوى وهابیت انجام مى‏شود. محور سوم هم، مبارزه با انقلاب اسلامى ایران و حیثیت ایران است. آنها از این که این انقلاب صادر بشود، به شدت مى‏ترسند و هر چه مى‏توانند انجام مى‏دهند تا آن را خراب کنند. محور چهارم هم گسترش فحشا به وسیله فیلم‏هاى مبتذل و برنامه‏هاى مخرب است. شما مى‏بینید جوانى که اینها را مى‏بیند، بعد که مى‏آید توى خیابان، دیگر دل و دماغ رفتن به مسجد یا پرسیدن سؤال شرعى از یک روحانى را ندارد و این وضعیت کنونى عراق بعد از صدام است».
وى با اشاره به شیفتگى شدید مردم ایران نسبت به زیارت قبور ائمه (ع)، آن را یکى از زمینه‏هاى انحراف زیارت از مسیر اصلى خود ذکر کرد و افزود:
«مردمى که از ایران مى‏آیند هم به شدت شیفته هستند. سى چهل سال نتوانسته‏اند بیایند این‏جا و آن شیفتگى و عشق شدیدشان به زیارت اهل‏بیت باعث شده تا به خیلى مسائل توجه نکنند. آن اوایل هم که راه باز شد، بعثه و حج و زیارت و روحانى کاروان و ... وجود نداشت. جمعیت شیفته و عاشق، سیل‏آسا آمدند و هر چه اینها به آنها معرفى کردند، آنها هم پذیرفتند. یعنى دو گروه وجود داشت: این طرف به شدت ناآگاه و آن طرف به شدت عاشق که هر چه مى‏دیدند، قبول مى‏کردند. بعد هم که کم‏کم روحانیون آمدند، این راه بیراهه، دیگر کوبیده شده بود و آن قدر رویش آمدند و رفتند که شد اتوبان!
از سوى دیگر، مراحل این سفر، سراسیمه و با عجله است و زوّار طى هفت روزى که در عراق هستند، اصلًا فرصت این‏که روحانى بخواهد نگاه عمیق تحقیقى به این پدیده‏ها داشته باشد، ندارد. در نتیجه هر چه که معرفى شد، قبول کردند. لذا خیلى خرافات و مکان‏هاى خرافى در این‏جا هست که مردم به زیارت آنها مى‏روند».
نمونه هایى از خرافات جارى‏
در ادامه، مسئولان دفتر نمایندگى بعثه در عراق، به برخى از موارد عینى و ملموس خرافات در زیارت اماکن مقدس اشاره کرده، آنها را بدون هیچ گونه مدرک تاریخى برشمرده و ساخته و پرداخته ذهن برخى از افراد دانستند.، حجت‏الاسلام حسینى شریف، در مورد محل شهادت حضرت على اصغر (ع) که «مقام على اصغر» نامیده مى‏شود، فرمود:
«در مورد مقام على اصغر ما بررسى‏هایى کردیم. درباره محل شهادت حضرت على اصغر (ع) در کربلا، دو یا سه جا بیشتر گزارش نشده؛ یکى جلوى خیمه‏هاست، یا این که امام حسین (ع) على اصغر را آورده به جایى که سپاه دشمن، بتواند ببیند و قاعدتاًیک نقطه بیشتر وجود نداشته که از دو یا سه طرف در دید باشد وآن «تلّ زینبیه» است که منطقه بلندى است؛ یعنى حضرت در آن‏جا مورد اصابت قرار گرفته است. مکان سومى که درباره شهادت على اصغر مطرح است، وسط میدان است که ظاهراً بیشتر راویان هم این را نقل مى‏کنند. خوب وسط میدان کجاست؟ همین جایى که شهدا و امام حسین علیه الصلوة و السلام دفن هستند. پس در هر یک از سه صورت بالا، معنا ندارد که على اصغر در منطقه «قاضریه» (یعنى جایى که الان به عنوان مقام على اصغر معروف است) به شهادت رسیده باشد».
ایشان با بیان این سؤال که چگونه ممکن است مکان دقیق اتفاقات واقعه کربلا در آن بحبوحه جنگ، به صورت دقیق در تاریخ ثبت شده باشد، گفت:
«شما در همین جنگ خودمان هم که بیست سال بیشتر از آن نمى‏گذرد و در آن، این همه دوربین و فیلمبردار و عکاس و خبرنگار داشتیم، ببینید واقعاً درباره کدام یکى از شهدا که در جاهاى مختلف به شهادت رسیدند، ما مى‏توانیم محل دقیق شهادتش را تعیین کنیم؟ بعد چطور ممکن است اتفاقات حادثه کربلا با این جزئیات در تاریخ مانده باشد؟! در مورد مطالبى که در شب عاشورا، شب تاسوعا، روز تاسوعا و ... گفته شده یا گفت‏وگوهایى که بین افراد و امام حسین (ع) بوده، به صورت جزئى در کتاب‏ها آمده است. حتى به صورت تاریخ هم آمده است؛ مثل تاریخ طبرى که از «ابى مخنف» نقل کرده، یا بزرگانى مثل شیخ طوسى، شیخ مفید، شیخ صدوق، ابن قولویه و ... اینها را به صورت روایت نقل کرده‏اند. بعد از آنها هم شخصیت‏هایى مثل علامه مجلسى وسید ابن طاووس، کتاب‏هاى مستقلى درباره این وقایع نوشته و جزئیات حوادث را به صورت روایت‏هایى با سند معتبر، آورده‏اند؛ ولى نسبت به مکان‏هایى که این وقایع در آنها اتفاق افتاده، اصلًا نمى‏توان به صورت قاطع گفت کدام یک از این وقایع، در کجا واقع شده که اینها این‏جور دقیق مى‏گویند».
از دیگر موارد و مکان‏هایى که حجت‏الاسلام حسینى شریف، از آن به عنوان یکى از نقاط مشکل‏ساز و بدون سند و پشتوانه تاریخى یاد کرد، تاکید بر وجود «نهر علقمه» بود. وى معتقد بود که اصلًا نهر علقمه، دیگر در کربلا وجود ندارد و نهر فعلى در کنار مقام امام زمان (عج) در کربلا، «نهر حسینى» است:
«ما شنیدیم که الان در کربلا دیگر نهرى به نام نهر علقمه وجود ندارد؛ ولى متأسفانه، زائر را به آن‏جا مى‏برند و حتى برخى به زائران مى‏گویند: همین‏جا بود که حضرت عباس (ع) با اسبش وارد آب شد؛ تا این‏جا اسبش رفت توى آب؛ شما هم پایت را بزن بالا، تا همان‏جا برو توى آب! حتى من دیده‏ام که مردم مى‏روند داخل این نهر سینه مى‏زنند! بالاخره این قدر ساخت و ساز و جابه‏جایى در آن‏جا صورت گرفته که هیچ معلوم نیست نهر علقمه، دقیقاً کجا بوده است».
آقاى مقدس نیان با بیان برخى افسانه‏هایى که درباره حادثه عاشورا ساخته شده، آنها را براى اعتقادات و زیارت مردم، بسیار زیان‏بار دانست و درباره لزوم برخورد با این گونه داستان‏سرایى‏ها گفت:
«قصه عروسى حضرت قاسم (ع) به همین شکل است؛ یعنى اگر ما یک مقدار جلوى اینها را باز بگذاریم، کار کشیده مى‏شود به آن‏جا که دیدیم یک مدتى، خانم‏هاى ایرانى، وسایل عروسى و حنابندان را هم آوردند که این‏جا محل عروسى حضرت قاسم است! یعنى اگر جلوى این کارها گرفته نشود، دامنه‏اش به گونه‏اى گسترده مى‏شود که دیگر شما نمى‏توانید آن را کنترل کنید».
مشکلات و آسیب‏هاى بازدید مکان‏هاى ضعیف تاریخى‏
در ادامه، آقاى حسینى شریف، با اشاره به آسیب‏هایى که در اثر توجه به مکان‏هاى زیارتى بدون پشتوانه و سند محکم تاریخى به اصل زیارت وارد مى‏گردد، برخى از این آسیب‏ها را برشمرد. وى ایجاد اختلاف میان زائران بر سر رفتن یا نرفتن به این مکان‏ها را، یکى از تبعات این مسئله دانست و گفت:
«با کمال تأسف مى‏بینیم برخى مراکز رسمى در کشور ما هم از این مناطق یاد مى‏کند و آنها را مورد تأیید قرار مى‏دهد! نتیجه این کارها، این مى‏شود که زائر، نتواند از محضر امام حسین علیه‏السلام و ابالفضل العباس و سایر شهدا، خوب استفاده کند؛ چون در آن‏جا، وقت محدود است و زائر وقت زیادى ندارد. به علاوه، این مسئله موجب اختلاف بین زائران هم شده است؛ یعنى آنهایى که مى‏خواهند یک مقدار به نظر بعثه و سیاست‏هاى بعثه عمل کنند، مى‏گویند ما به این مکان‏ها نمى‏رویم؛ اما آنهایى که رعایت نمى‏کنند، زائران را مى‏برند و این باعث ایجاد اختلاف در میان زائران مى‏گردد».
حجت‏الاسلام مقدس نیان نیز با تأکید بر این مسئله، یکى از مهم‏ترین این آسیب‏ها را سلب شدن توفیق زیارت اصلى، یعنى زیارت قبور ائمه (ع) از زائران دانست و افزود:
«یکى از نتایج بد این کارها، سلب توفیق زیارت از زائر در این سفر زیارتى کوتاه است. زائر در این سه روزى که مثلًا در کربلاست، باید این قدر توى این کوچه‏هاى فرعى، به این طرف و آن طرف برود و مثلًا آن باغ را زیارت کند یا دو رکعت نماز در فلان مقام بخواند و ... بعد هم این مسافت را پیاده برود و پیاده برگردد؛ در بین راه هم که خرید مى‏کند. بعد از همه اینها، مى‏گوییم حالا برویم حرم! مى‏بیند با این چیزهایى که خریده، یا به حرم راهش نمى‏دهند و یا این‏قدر خسته است که به هتل مى‏رود و آن روزش دیگر تمام مى‏شود؛ یعنى با این همه ثوابى که در روایات براى زیارت امام حسین (ع) داریم، عملًا توفیق زیارت از او سلب مى‏شود و این یک خسارت بزرگ است و متأسفانه هنوز هم رفتن به این اماکن، کم و بیش ادامه دارد».
حجت‏الاسلام مقدس نیان با اشاره به انجام برخى کارهاى حرام هنگام بازدید برخى از این اماکن، از این مسئله، به عنوان آسیب بزرگ دیگر نام برد و گفت:
«یکى دیگر از نتایج سوء این کار، برخورد زنان و مردان نامحرم به همدیگر است که یک نمونه‏اش در خانه امام على (ع) یا در کوچه مقام على اکبر (ع) واقع مى‏شود. در آن کوچه باریک، چند هزار زائر مى‏آیند از کنار هم تردد کنند و در نتیجه، زن و مرد به هم فشرده مى‏شوند و این، فعل، حرام آشکار و بین است».
مسئول محترم بعثه مقام معظم رهبرى در نجف، سوء استفاده مالى برخى از افراد بومى از زائران را دیگر آسیب زیارت برخى اماکن دانست و افزود:
«دیگر اثر زیان‏بار در زیارت این‏گونه مکان‏ها، سوء استفاده مالى است که در این اماکن از زائران ایرانى مى‏شود؛ زیرا هر کدام از اینها، مقید هستند که از زائر پول بگیرند. در محل مقام على‏اصغر، شخصى آمده و گهواره‏اى قرار داده و مردم در آن پول مى‏ریزند. یکى از روحانیان مى‏گفت: خانم زائرى آمد آن‏جا و وقتى گفتند این‏جا محل تیر خوردن گلوى على‏اصغر است، خیلى گریه کرد و طلاهایى که همراه داشت، همه را در آورد و به عشق حضرت على‏اصغر، توى آن گهواره ریخت! خوب این‏جا محلى است که نه موقوفه دارد، نه متولى دارد، نه هیئت امنا دارد و نه حساب و کتاب دقیق و روشنى دارد و در حقیقت یک مغازه به تمام معناست».
حجت‏الاسلام والمسلمین حسینى شریف، همچنین آزار و اذیت مردم، به‏ویژه افراد بومى و محلى را از دیگر مواردى دانست که به اصل زیارت آسیب وارد مى‏کند و در این باره گفت:
«رفت و آمد در کوچه‏هاى تنگ و باریکى که در آن‏جا وجود دارد، هم براى خود زائران زحمت ایجاد مى‏کند و هم براى افراد ساکن در آن‏جا. شما تصور کنید که روزى هفتاد کاروان ایرانى مى‏خواهند بروند داخل این کوچه براى زیارت فلان مقام؛ همه هم یک بلندگو در دست دارند و سینه مى‏زنند. ما یک خانه را در آن منطقه بررسى کردیم، گفتند حدود پنجاه متر است و هجده نفر توى آن زندگى مى‏کنند! خوب در این خانه، مریض هست؛ بچه هست؛ زن زایمان کرده هست؛ پیرمرد عصبى هست. اینها مشکلاتى است که با کمال تأسف وجود دارد».
نظر حجت‏الاسلام مقدس نیان هم درباره این نکته، مشابه نظر حجت‏الاسلام حسینى شریف بود. وى در این باره گفت:
«از دیگر نتایج این کار، اذیت مؤمنین است. بعضى از مردمى که در محل این مقام‏ها ساکن هستند، بیچاره‏ها فریادشان به آسمان بلند است که آقا! مگر ما چه گناهى کرده‏ایم؟ هر روز چند هزار آدم، آن هم با بلندگو مى‏خواهند از این کوچه باریک رد بشوند؛ همه هم مى‏خواهند عزادارى و سینه‏زنى بکنند. ما چه گناهى کردیم؟ زن من مى‏خواهد برود سر کوچه یک نان بخرد و بیاید نمى‏تواند؛ بچه‏ام مریض مى‏شود مى‏خواهد برود دکتر نمى‏تواند».
مشکلات زیارت مسجد کوفه‏
حجت‏الاسلام و المسلمین مقدس نیان با اشاره به رفتن تمامى زائران به مسجد کوفه و به جا آوردن اعمال آن، این اعمال را براى بسیارى از آنها خسته کننده دانست و در این زمینه گفت:
«مثلًا کسى که ماه‏ها، بلکه سال‏ها نماز قضا به گردنش هست را ما مى‏آوریم در یک نیم‏روز، در مسجد کوفه وادارش مى‏کنیم که 50 رکعت نماز مستحبى بخواند! خوب این کار، گاهى چنان حالتى نسبت به مسجد کوفه ایجاد مى‏کند که تا مى‏گوییم مى‏خواهیم برویم مسجد کوفه، زائر غمش مى‏گیرد و مى‏گوید کمرمان مى‏شکند از بس باید نماز بخوانیم! در مسجد سهله هم وضع به همین شکل است. این بزرگانى که مقام‏هاى مسجد کوفه یا مسجد سهله متعلق به آنهاست (مثل حضرت ابراهیم، حضرت خضر، حضرت نوح، حضرت رسول، امام صادق و امام سجاد علیهم‏السلام) هر کدام از اینها آمدند دو یا چهار رکعت نماز خواندند و رفتند؛ آن وقت این زائر را ما مى‏آوریم و وادارش مى‏کنیم همه نمازهاى آنها را یک‏جا بخواند».
او از دیگر موارد مشکل‏آفرین در مسجد کوفه را مرشدهایى دانست که در آن‏جا، به قرائت دعاهاى مربوط به مقام‏هاى مسجد مى‏پردازند و با اشاره به جنبه‏هاى مختلف اشکال در کار این افراد، درباره آنان گفت:
کار آنها این بود که وقتى کاروان ما به مسجد کوفه مى‏رفت، از جلوى در مسجد، به روحانى ما مى‏گفتند: شما بفرمایید استراحت کنید! بعد خودش کاروان را مى‏گرفت و یک مبلغى تعیین مى‏کرد و بعد کاروان را مى‏برد و اعمال را انجام مى‏داد. مطالبى که مى‏خواند، به فراخور سلیقه و سواد خودش و پر از مسائل و اشکال بود. مردم هم با خودشان مى‏گفتند: روحانى ما نمى تواند این دعا را بخواند؛ اگر مى توانست که نمى‏داد به این فرد بخواند! آن فرد مرشد مى‏آمد به کاروانیان مى‏گفت که خوب، این اعمالى که انجام دادید، این قدر ثواب دارد؛ اگر بخواهید، من این اعمال را براى پدر و مادرتان هم به نیابت مى‏خوانم. این زائر هم مى‏گفت: خدا خیرت بدهد! بعد یک لیستى درمى‏آورد و اسم‏ها را مى‏نوشت. بعد هم اصلًا نمى‏خواند؛ یعنى نمى‏توانست بخواند. آن زائر مى‏رفت؛ او هم مى‏رفت کاروان بعدى را مى‏آورد و دوباره یک لیست از آنها مى‏گرفت و تا شب، چهار پنج تا کاروان مى‏آورد و از هر کدام، همین مقدار پول مى‏گرفت و چه سوء استفاده‏اى از این بیچاره‏ها مى‏شد!
وى درباره شیوه برخورد با مشکلات موجود در مسجد کوفه، به پیشنهادهاى خود در این باره اشاره کرد و گفت:
«راجع به مسجد کوفه، ما چند توصیه به روحانیان کاروان‏ها کردیم. یکى این‏که گفتیم این مقام‏ها را در هم ادغام کنید؛ یعنى در یک گوشه مسجد بنشینید و در همان نقطه، دعاها را پشت سر هم بخوانید؛ هر دعا به نیت مقام آن. پیشنهاد دیگر این بود که کاروان‏هاى‏تان را در هم ادغام کنید؛ چون واقعاً خواندن تمام این دعاها براى یک نفر، آن هم به صورت بلند، خسته‏کننده است. گفتیم کاروان‏هاى‏تان را در هم ادغام کنید و هر کس یک قسمتى از دعاها را بخواند. دیگر این که توصیه کردیم بر روى مستحبات، زیاد تأکید نکنید. لزومى ندارد که همه مردم، همه اعمال را انجام دهند؛ هر کس که نشاط دارد، انجام بدهد؛ یعنى از اول به زائر بگویید که این اعمال واجب نیست؛ هر کس مى‏خواهد برود؛ یعنى به روش‏هاى مختلف، سعى کردیم قضیه را تخفیف بدهیم».
روش برخورد با خرافات‏
سؤال مهم این است که با این مشکلات، چگونه باید برخورد کرد؟ آیا مى‏توان به یک‏باره، زائران را از رفتن به تمامى مکان‏هاى یادشده بازداشت؟ آیا این‏گونه برخورد، موجب سرخوردگى زائران و رفتار متقابل آنان نمى‏گردد؟ حجت‏الاسلام و المسلمین حسینى شریف، در پاسخ این سؤال مى‏گوید:
«نگاه ما، یک نگاه کیفیت‏محور است. ما مى‏خواهیم کیفیت سفر زائر را بالا ببریم که یکى از شاخص‏هاى آن، این است که زائر را از شاخ و برگ‏هاى اضافى به وجود آمده، دور کنیم».
حجت‏الاسلام مقدس نیان نیز در این باره گفت:
«ما بناى‏مان بر این نیست که هر چه مردم به آن معتقدند را خراب کنیم و از بین ببریم. مثلًا در مورد مقام امام زمان (عج) در کربلا، ما هر چه گشتیم، سندى براى آن پیدا نکردیم و تنها چیزى که راجع به آن وجود دارد، این است که در این محل، براى کسى تشرفى به خدمت حضرت صورت گرفته است. خوب اگر این مطلب بخواهد ملاک باشد، خیلى جاهاى دیگر هم هست که براى افراد، تشرف حاصل شده و لزومى ندارد که ما به این‏جا بیاییم؛ ولى ما چون دیدیم زیارت این مکان، آن اثرات سوء را ندارد، یعنى سوء استفاده مالى نمى‏شود، تلاقى زن و مرد نامحرم با هم صورت نمى‏گیرد و یک فضاى فرش شده نسبتاً تمیزى در آن‏جا وجود دارد، لذا با آن‏ برخورد نکردیم و الان هم جزو جاهایى است که زائران بازدید مى‏کنند. یا محل خیمه‏گاه را چون دیدیم یکى از جاهاى خوبى است که مفروش وتمیز است وکفشدارى هم دارد، گفتیم بروند، بنشینند و از آن استفاده کنند».
مکان‏هاى جایگزین‏
حجت‏الاسلام حسینى شریف، در پاسخ به این سؤال که «آیا مکان‏هاى جایگزینى براى این اماکن وجود دارد که بتوان زائران را به سوى آنها هدایت کرد»، با انتقاد از بى‏توجهى به برخى مکان‏هاى مهم زیارتى و لزوم برنامه‏ریزى براى بردن زائران به این مکان‏ها گفت:
«یکى از مقامات بسیار مهم، قبور طفلان مسلم است که هیچ مشکلى هم براى رفتن و زیارت کردن ندارد. یا قبرستان وادى‏السلام با آن عظمتى که دارد و در قسمت جلویى‏اش، دو پیغمبر بزرگ خدا (حضرت هود و حضرت صالح) دفن هستند که مشکل امنیتى هم براى رفتن ندارد. همچنین بزرگانى مثل مرحوم قاضى طباطبایى، در آن‏جا دفن هستند. در کربلاى معلى هم خیلى جاها هست که مورد غفلت واقع شده و باید آنها را یک به یک مورد توجه قرار داد».
حجت‏الاسلام و المسلمین مقدس نیان نیز در پاسخ به این سؤال، به تعداد زیادى از اماکن زیارتى در کشور عراق اشاره کرد و گفت:
«ببینید، ما یک سرى اماکن مثبت داریم که مغفول واقع شده‏و ما اگر بیاییم و آن اماکن مثبت را جایگزین این اماکن منفى بکنیم، خود به خود، جلوى آن بازخوردهاى منفى گرفته مى‏شود؛ یعنى ما در این مدتى که به این جا آمده‏ایم، مرتب به زوّارگفته‏ایم که این‏جا نروید؛ آن‏جا نروید و فقط منفى برخورد کرده‏ایم. خوب از ما سؤال مى‏کنند پس در کربلا کجا برویم؟ من در جوابشان مى‏گویم: حرم امام حسین (ع)، حرم ابالفضل، خیمه‏گاه، قتل‏گاه، تلّ زینبیه و مقام امام زمان؛ اما واقعاً این دو حرم را چند بار این زائر برود و بیاید؟ ما الان یک فهرست از مکان‏هایى که از لحاظ تاریخى مستند هستند، تهیه کرده‏ایم که مى‏توان زائران را به زیارت آن‏ها برد».
ایشان مکان‏هایى همچون «صافى صفا»، «مقام امام زین‏العابدین (ع)»، «قبور علماى مدفون در نجف»، «قبرستان وادى‏السلام»، را نام برد و درباره آنها گفت:
«براى مثال، در نجف، ما «صافى صفا» را داریم که محل دفن «اثیب یمانى» است و سند تاریخى محکمى هم دارد. مرحوم صاحب جواهر، در بحث جواز حمل جنازه، به روایتى که مربوط به دفن ایشان است، استناد مى‏کند که در تاریخ هست که جنازه‏او را از یمن آوردند و حضرت امیر (ع) آوردن جنازه او را تقریر فرمود و از این کار، نهى و منع نکرد. خوب یک جاى به این خوبى که مدرک به این خوبى هم از صاحب جواهر براى آن داریم، دیگر چه مى‏خواهیم؟ در کنار آن هم مقام حضرت على (ع) و مقام امام زین‏العابدین (ع) وجود دارد.
در مورد مقبره علما هم فهرستى تهیه کردیم از قبور علمایى که در نجف مدفون هستند و البته مشاهیرشان که تعدادشان زیاد است و در اطراف صحن امیرالمؤمن مدفون هستند؛ مثل علامه امینى. این فهرست را ما در جلسات، به روحانیان کاروان‏ها مى‏دهیم ومى‏گوییم شما گاهى که در حرم یا حتى در خیابان از کنار قبور این بزرگان رد مى‏شوید، زائرانتان را ببرید یک فاتحه بخوانند؛ پنج دقیقه هم درباره عظمت و مقام آنها صحبت کنید.
مکان مناسب دیگر، مقام امام زمان (ع) در وادى‏السلام است. دلیل این که الان زائر را به آن‏جا نمى‏برند، این است که مى‏گویند امنیت ندارد؛ در حالى که درگیرى‏هاى آن‏جا مربوط به چند سال پیش بود که گروهى در آن‏جا سنگر گرفته بودند. این مقام، داراى تاریخ و سند است. مرحوم ابن‏قولویه، مرحوم شیخ طوسى و مرحوم سید بن طاووس نقل مى‏کنند که امام صادق (ع) آمدند در حیره اقامت کردند و بعد در سه نقطه، نماز خواندند. کسى که همراه حضرت بوده، از ایشان پرسیده: آقا! این‏جا کجا بود که شما پیاده شدید و نماز خواندید؟ حضرت فرمود: یکى، قبر جدم امیرالمؤمنین (ع) بود؛ یکى رأس الحسین بود؛ یکى هم محل منبر امام عصر (عج) در آخر الزمان است. این‏جا را به اعتبار این که امام صادق (ع) در آن نماز خوانده، مقام امام صادق مى‏گویند و به اعتبار این که حضرت فرمود محل منبر قائم ماست، مقام امام زمان نامیده‏اند. اصل مقام، جاى باارزشى است و بهانه خوبى است که روحانیان ما درباره ظهور امام زمان (ع) براى زائران مطالبى را بگویند».
وى برخى مساجد، از جمله «مسجد حنانه»، «مسجد براثا» و «مسجد الرأس» را از دیگر مکان‏هاى باارزش زیارتى دانسته، درباره آنها گفت:
«مکان مناسب دیگر، مسجد حنانه است. این مسجد، چند مناسبت دارد: یکى این که وقتى جنازه حضرت امیر را آوردند، دیوار آن به احترام حضرت خم شد. یکى دیگر این که امام صادق (ع) فرمود: این‏جا محل رأس امام حسین (ع) است.
مسجد دیگر که در اطراف بغداد قرار دارد، مسجد «بُراثا» ست. این مسجد، محل به دنیا آمدن حضرت عیسى (ع) است و در آن، سنگى هست که مریم، حضرت عیسى را بر روى آن گذاشت. این‏جا هم به بهانه نداشتن امنیت، مورد بى‏توجهى قرار گرفته است.
در حرم حضرت امیر (ع) و در قسمت بالاى سر حضرت، محلى است که به «مسجد الرأس» معروف است؛ یعنى روایتى داریم سر مقدس امام حسین (ع) را آوردند و در این‏جا دفن کردند که این مکان هم کاملًا مغفول است و هیچ کس روى آن کار نمى‏کند گرچه قول مشهور، دفن سر مقدس در کربلااست.
ایشان همچنین برخى مکان‏هاى منتسب به برخى پیامبران الهى را مکان‏هایى بسیار مناسب براى زیارت زائران دانسته، گفت:
«در کوفه، مکانى به نام «نبى یونس» وجود دارد که علماى این‏جا مى‏گویند محلى است که ماهى، حضرت یونس را از آب بیرون انداخته است. این مکان که تقریباً دو کیلومتر بعد از مسجد کوفه، در کنار آب قرار دارد، بسیار معروف است و از هر کس که بپرسى، آن را به شما نشان مى‏دهد. در واقع، جایى که قرآن مى‏گوید: «فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِیمٌ وَ أَنْبَتْنا عَلَیْهِ شَجَرَةً مِنْ یَقْطِینٍ»، این‏جاست. خوب چنین جایى که گزارش به این خوبى در کنارش هست و مردم ما این‏قدر در ایران، در نماز غفیله، آیه‏ «وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ ...» را مى‏خوانند، اگر بیایند این‏جا را ببینند، چقدر باارزش است.
در اطراف حلّه هم مقام پیغمبرى هست به نام «ذى الکِفل» یا مقام پیغمبر دیگرى هست به نام «نبى ایوب» که شاید قبر حضرت ایوب، این‏جا باشد».
از دیگر مکان‏هاى زیارتى که به عنوان مکان‏هاى جایگزین، توسط حجت‏الاسلام و المسلمین مقدس مورد اشاره قرار گرفت، قبور برخى از فرزندان ائمه، همچون «زید بن على بن الحسین»، «قاسم بن موسى بن جعفر»، «طفلان مسلم» و «عون بن عبدالله بن جعفر بود. وى در این باره گفت:
«وقتى شما به سمت حلّه مى‏روید، زیارتگاهى هست معروف به قبر زید بن على بن حسین. او فرزند امام سجاد (ع) است که به خون‏خواهى امام حسین (ع) قیام کرد و شهید شد و جنازه او را به آتش کشیدند. معجزات و کرامات زیادى هم توسط عراقى‏ها براى او نقل مى‏شود.
در اطراف حلّه، محل دیگرى هست به نام قاسم که پسر امام موسى بن جعفر (ع)، برادر تنى حضرت رضاست؛ آن‏چنان‏که من روایت دیدم، ایشان بسیار مورد علاقه حضرت موسى بن جعفر (ع) بوده است.
ایشان قبور برخى از اصحاب و یاران اهل بیت (ع)، مانند «سلمان فارسى» و «نواب اربعه امام زمان (ع)» را مکان‏هاى بسیار باارزش زیارتى معرفى کرده، درباره آنها گفت:
«قبور نواب اربعه امام زمان (عج) در بغداد است. قبر سلمان فارسى نیز که در واقع، افتخار ما ایرانى‏هاست، در مدائن قرار دارد. سلمان فارسى، از بزرگ‏ترین اصحاب رسول خدا و همچنین پشتوانه حضرت امیر (علیه السلام) بوده که درباره ولایت‏مدارى‏اش، چقدر تأکید شده است. همچنین در مورد ایمانش گفته ‏اند که ده درجه از ایمان را کامل داشته و در این زمینه، از ابوذر و مقداد هم بالاتر بوده است. با این همه تأکیدى که روى ایشان وجود دارد، اگر ما به عراق بیاییم و سلمان را زیارت نکنیم، خسارتى بزرگى است».
 
مشکلات جارى‏
حجت‏الاسلام حسینى شریف، با بیان نکاتى درباره کیفیت کار مداحان و روحانیون اعزام شده به همراه کاروان‏ها و این‏که کیفیت پایین برخى از آنها، به یکى از دغدغه‏هاى اصلى وى تبدیل شده است، گفت:
«نکته‏اى که به یکى از دغدغه‏هاى اصلى من تبدیل شده، کیفیت پایین برخى از مداحان عتبات عالیات است. من یک بار به مداحى گفتم: صدایت خوب است، زیارت عاشورا مى‏خوانى؟ گفت: نه، من روضه مى‏خوانم؛ زیارت عاشورا را غلط مى خوانم! مدیرى آمده بود مى‏گفت: من جلسه گذاشتم؛ اول جلسه به مداح گفتم که دو آیه قرآن بخوان؛ گفت من قرآن بلد نیستم بخوانم؛ حاضرم دعاى فرج بخوانم! خوب این طبیعى است که مشکلات را بیشتر مى‏کند».
حجت‏الاسلام و المسلمین مقدس نیان نیز ریشه و علت برخى مشکلات پیش آمده در زیارت‏ها را وجود برخى از افراد کم‏اطلاع و ضعیف در بعضى از کاروان‏ها دانست و در این باره گفت:
«متأسفانه گاهى افراد با واجد شرایط را براى این کار نمى‏فرستند. برخى مى‏خواهند دل زائر را به هر نحوى که شده بشکنند و اشکش را دربیاورند. برخى از مداحان حتى یک زیارت امین الله هم بلد نیستند بخوانند و حتى نقاط وقف و ابتدا را گاهى رعایت نمى‏کنند. خوب افرادى که این‏جا هستند، عربند و اینها را مى‏فهمند و به ما مى‏خندند».
نکات نهایى‏
حجت‏الاسلام حسینى شریف در پایان، با بیان سخت‏تر بودن کار بعثه در عراق نسبت به کار آن در عربستان گفت:
«کار در این‏جا، حداقل ده برابر کار در مکه است. من قبل از اذان صبح بیدار مى‏شوم، مى‏روم حرم و مسائل مربوط به منبر و میکروفن و ... را بررسى مى‏کنم تا مشکلى وجود نداشته باشد. ساعت یک ربع به هفت هم مراسممان تمام مى‏شود. من تا نزدیک هشت آن‏جا هستم و ساعت هشت مى‏روم صبحانه مى‏خورم و به دفتر برمى‏گردم و تا ظهر در دفتر هستم. ظهر دوباره به حرم مى‏روم. در واقع، در این‏جا، حرم مرکز دوم استقرار ماست. باز حدود ساعت دو به هتل برمى‏گردم و تا آخر شب، به مراجعات رسیدگى مى‏کنم.
وى همچنین به مراسم‏هاى مختلفى که از سوى بعثه در نجف و کربلا برگزار مى‏شود، اشاره کرد و گفت:
«بعد از نماز صبح، مراسم خیلى خوبى داریم که حداقل سه تا چهار هزار نفر جمعیت در آن شرکت مى‏ کنند. شاید باور نکنید که من براى گرفتن منبر و بلندگو براى این مراسم، حدود هشت ماه تلاش کردم و الحمدلله امروز به جاى خوبى رسیده است، همچنین هر شب در صحن حضرت ابوالفضل (ع) نیز مراسم سخنرانى و توسل برقرار است».