ساخت مدرسه‏
مدرسه آیت‏ الله بروجردى، در ضلع شرقى حرم امیرمؤمنان على (ع)، روبه‏روى باب امام رضا (ع)، در ابتداى بازار بزرگ نجف (سوق الکبیر) قرار دارد. این مدرسه به منظور تقویت حوزه علمیه نجف، در سال 1373 قمرى (1333 شمسى) به دستور آیت ‏الله العظمى بروجردى و به اشراف و مدیریت مرحوم «حاج شیخ نصرالله خلخالى» ساخته شد تا طلاب و فضلاى جوان در آن مشغول تحصیل، تدریس و تحقیق شوند و آینده این حوزه، از حیث نیروى انسانى تأمین گردد.
این مدرسه در زمینى به مساحت پانصد متر مربع و در چهار ضلع در سه طبقه، به روشى کاملًا ابتکارى و چشم ‏نواز و با رعایت اصول معمارى و مهندسى تاسیس شد که در آن مقطع یکى از مدارس نمونه و منحصر به فرد حوزه نجف به شمار مى‏آمد و نزدیک‏ترین مدرسه به حرم بود. 64 حجره و یک کتابخانه مجهز[1] کتابخانه حدود هشت‏هزار جلد کتاب داشت. به علاوه مرحوم «آیت‏الله بروجردى» به خاطر اهتمام بیشترى که به رونق این مدرسه داشت، بخشى از کتاب‏هاى شخصى خویش را به این کتابخانه منتقل نموده بود[2]. همچنین فرزند کوچک خویش آقاى «سید احمد بروجردى» را هم ملزم ساخت تا به نجف هجرت کند و در این مدرسه ساکن شده و به تحصیلات خود ادامه بدهد[3]. این مدرسه داراى حیاط بزرگى بود که در وسط آن حوض بزرگى هم قرار داشت. مدرسه آیت‏الله بروجردى در نجف مورد توجه شخصیت‏هاى حوزوى قرار گرفت و حتى «آیت‏الله سید موسى بحرالعلوم» در تاریخ تاسیس آن، چند بیت شعر به ترتیب زیر سرود:
هذه مدرسة شیدت لمن‏
طلب العلم و من ادى فروضه‏

سسته ید اعلى مرجع‏
زاده الله من الجاه عریضه‏

للحسین بن على اجرها
جبرالله به الحق مهیضه‏

و عن الصادق قد ارختها
«طلب العلم کما جاء فریضه»[4]
تولیت این مدرسه را مرحوم «حاج شیخ نصرالله خلخالى» برعهده داشت. ایشان شخصیتى بسیار توانا، مدیر و مدبر و داراى ویژگى‏هاى اخلاقى فراوان و نماینده تام الاختیار آقاى بروجردى در حوزه نجف بود. به همین سبب مدرسه را به بهترین شکل اداره مى‏کرد و این مدرسه یکى از مدارس معتبر و مهم حوزه نجف شمرده مى‏شد.
شکوفایى بیشتر مدرسه‏
در آبان ماه سال 1344 که حضرت امام خمینى (ره) به نجف تبعید شد، بلافاصله حاج شیخ نصرالله خلخالى از ایشان درخواست کرد تا در این مدرسه نماز جماعت اقامه کند. امام خمینى (ره) در ابتدا نپذیرفت؛ ولى بعد به اصرار آقاى خلخالى پاسخ مثبت داد. حضور حضرت امام رونق و تحرک مضاعفى به این مدرسه بخشید. مدرسه آیت‏الله بروجردى حیاط بزرگى داشت که نزدیک غروب تمام سطح آن با زیلو و فرش پوشیده و آماده مى‏شد. امام خمینى (ره) نماز مغرب و عشاء را هر روز با عظمت و شکوه خاصى در این مدرسه اقامه مى‏کرد و این نماز در سطح حوزه نجف از نظر کمى و کیفى نظیر نداشت؛[5] چون تا آن زمان سابقه نداشت که در نجف مرجع تقلیدى در مدرسه نماز جماعت برگزار کند. طلاب و فضلاى بسیارى شرکت مى‏کردند، حتى بعضى از اساتید و شخصیت‏هاى سرشناس حوزه مثل: مرحوم آیت‏الله شیخ مجتبى لنکرانى که از اعضاى استفتاى آیت‏الله خویى بود در نماز حاضر مى‏شدند و به امام اقتدا مى‏نمودند، شاگردان خود حضرت امام نیز که جاى خود داشتند[6]. در ایام ماه مبارک رمضان، حضرت امام به جاى اقامه جماعت مغرب و عشاء، نماز ظهر و عصر را در این مدرسه به‏جا مى‏آوردند.
از سوى دیگر، این مدرسه به طور طبیعى و تدریجى به محل تجمع طلاب و روحانیون انقلابى تبدیل شد. این آقایان وقتى از ایران به نجف مى‏آمدند آقاى خلخالى با اشاره مرحوم «حاج‏آقا مصطفى خمینى»، حجره در اختیار آنان قرار مى‏داد. به‏طورى که چند بار این مدرسه مورد هجوم ماموران رژیم بعثى عراق قرار گرفت. آنها وارد مدرسه شدند، قفل بعضى حجره‏ها را شکستند و اثاثیه و کتاب‏هاى طلاب را به‏هم ریختند[7]. علاوه بعضى طلاب و فضلاى دیگر نیز که به عنوان زیارت به نجف مى‏آمدند به‏طور موقت در سرداب مدرسه اسکان داده مى‏شدند. این مدرسه محل دیدار حضرت امام خمینى (ره) با سایر افراد هم بود. کسانى که از ایران یا کشورهاى عربى و غیرعربى به عنوان زائر به نجف مى‏آمدند، هنگام نماز مغرب و عشاء وارد مدرسه آیت‏الله بروجردى مى‏شدند و گاهى قبل از نماز یا بعد از آن به زیارت امام خمینى (ره) مى‏شتافتند و مسائل‏شان را مطرح مى‏کردند، حضرت امام نیز با آغوش باز آنها را به حضور مى‏پذیرفت‏[8].
به طور کلى حضور امام خمینى (ره) در مدرسه آیت‏الله بروجردى، موقعیت این مدرسه را در نجف به موقعیت مدرسه فیضیه در قم تغییر و ارتقا داد و به آن محوریت بخشید. در بعضى مواقع که حضرت امام به دلایلى نمى‏توانست در نماز حاضر بشود به جاى ایشان، حاج‏آقا مصطفى خمینى، نماز اقامه مى‏کرد و البته این حالت به‏ندرت اتفاق مى‏شد.
وضعیت فعلى مدرسه‏
با کمال تأسف، این مدرسه در اواخر دهه شصت در مسیر طرح احداث خیابان قرار گرفت و به این بهانه حدود سه چهارم ساختمان و حجره‏هاى آن توسط ایادى رژیم بعثى عراق تخریب شد. ایادى رژیم بعثى حتى نام مدرسه را به نام «امام حسین (ع)» تغییر دادند. یکى از علما که در دوران طلبگى چند سالى در این مدرسه ساکن بود مى‏گوید:
... بعد از جنگ تحمیلى و برقرارى روابط عراق با ایران که به زیارت رفتم دیدم نصف آن مدرسه را وابستگان به حزب بعثى غصب و به مغازه و خیابان تبدیل کرده‏اند و نام مدرسه از بروجردى به امام حسین (ع) تغییر داده‏اند. این اقدام البته از روى شیطنت بعثى‏ها بود نه از روى محبت به امام حسین (ع)، زیرا وقتى دشمنى آنان نسبت به ایران و جمهورى اسلامى افزایش یافت، شروع کرده‏اند به ایرانى زدایى از عراق و از بین بردن آثارى که متعلق به ایرانیان بود و نام ایرانى داشت؛ «بروجردى» را به «امام حسین (ع)» تغییر دادند که دیگر هرگز و تا ابد کسى جرأت نکند که نام مدرسه را از امام حسین (ع) دوباره به بروجردى برگرداند ...[9]
در بهمن سال 1388 طى سفر زیارتى- تحقیقى، بازدیدى از این مدرسه انجام گرفت، معلوم شد تنها در ضلع شرقى مدرسه، از 64 حجره، فقط 25 حجره باقى مانده است. در عین حال طلاب و فضلا در حجره‏ها ساکن و مشغول تحصیل و مباحثه بودند. علاوه در بازدید از زیرزمین (سرداب) مدرسه نیز دیده شد. چند نفر از طلاب زائر که از مناطق دیگر وارد شهر نجف شده بودند در این مکان اسکان داده شده و به ‏سرمى‏ برند.
این مدرسه هم اکنون زیر نظر مرجع دینى حضرت «آیت ‏الله العظمى سیستانى» اداره مى‏ شود و از مدارس نسبتاً فعال حوزه نجف به‏ شمار مى ‏آید.
 
[1] . جعفر شیخ با قر آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ج 1، ص 143.
[2] . على دوانى، زندگانى زعیم بزرگ عالم تشیع آیت‏الله بروجردى، ص 203.
[3] . همان، ص 228.
[4] . ماضی النجف و حاضرها، ص 144.
[5] . خاطرات سید هاشم رسولى محلاتى، ص 91.
[6] . خاطرات سید على اکبر محتشمى، ج 2، ص 82.
[7] . خاطرات محمد حسن رحیمیان، حدیث روشن، ص 213 و 238.
[8] . خاطرات سید على اکبر محتشمى، ج 1، ص 129 و ج 2، ص 272.
[9] . خاطرات شیخ عبدالحمید بنایى، ص 51.