مقدمه‏
زیارت براى بشر، موضوعى فطرى و درونى است که به طور طبیعى در زندگى وى ظهور و بروز مییابد. انسان با زیارت، دیدارى مشتاقانه و آمیخته با احترام نسبت به پیشوایان دینى و رجال خدمت‏گزار سیاسى و اجتماعى، انجام داده و زیارت را نوعى بزرگداشت آنان مى‏داند.
بشر در طول تاریخ همواره به بزرگان خود در زمان حیات آنان احترام و ارج نهاده و پس از مرگ نیز، با آداب ویژهاى به زیارتشان پرداخته است. از این‏رو، موضوع زیارت یک موضوع همگانى و فطرى است که نه تنها در میان مسلمانان، بلکه در زندگى تمام پیروان مذاهب و حتى همه ملتها، به شکلهاى گوناگون رواج داشته و دارد.
زیارت نشانه تکریم انسانهاى برجسته و صاحبان کمال و خدمت‏گزاران بشریت در طول تاریخ است، و همین علاقه و محبت، سبب ساختن معابد و زیارتگاه‏ها در سراسر جهان شده است.
سنّت مسلمانان بر زیارت قبور نزدیکان، آشنایان، دوستان، بندگان صالح خدا، علما و اولیاى الهى از صدر اسلام تاکنون استمرار داشته و به‏ویژه در شب‏هاى جمعه چشم‏گیرتر است. کمتر کسى است که به این روش و سنّت حسنه توجه نداشته باشد.
از سوى دیگر، آرزوى زیارت حرم پیامبر بزرگوار اسلام (صلى الله علیه و آله) و امامان معصوم (علیهم‏السلام) در دل هر مسلمانى موج میزند؛ چرا که در زیارت آن بزرگان زیباترین جلوههاى ارتباط و انس با پیامبر و دودمان پاکش را مى‏یابند. به همین دلیل است که با تحمل مشقتها و سختیهاى فراوان در زمان‏هاى گذشته، این راه را طى کرده و به سعادت بزرگى نائل شدهاند. زائران در آن مراقد نورانى به راز و نیاز با خداوند پرداخته و این مکان‏ها را باغى از باغ‏هاى بهشت دانسته، از خداوند برآورده شدن حاجتهاى خویش را خواسته و امید به استجابت دعاها و شفاعت آن بزرگواران دارند.
با توجه به این‏که زیارت در سیره مسلمانان به شکل برجسته‏تر و با آداب ویژه‏اى مورد توجه است، در این مقاله به «عوامل رویکرد مسلمانان به زیارت» میپردازیم.
زیارت از دیدگاه عقل‏
بیشک حس کمال‏طلبى و خداجویى، یکى از حواس اصیل و پایدار در وجود آدمى است. عقل و دل انسان، وى را به سوى سرچشمه هستى و کمال مطلق میکشاند. از این‏رو، هر کردار، رفتار و اندیشهاى که انسان را در مسیر کمال یارى بخشد و در رسیدن به سرمنزل مقصود و پیمودن مراحل سیر و سلوک معنوى مدد رساند و مایه نزدیکى او به درگاه الهى باشد، مطلوب و پسندیده است.
«زیارت» موضوعى است که اگر با آداب و شرایط آن و همراه با آگاهى و معرفت نسبت به پیامبر (صلى الله علیه و آله) یا وصى او انجام گیرد، نتایج ارزنده و سازندهاى خواهد داشت، که ره‏توشه رشد و بالندگى انسان زائر خواهد بود. زیارت، کارکردهاى گوناگونى را موجب مى‏شود؛ مانند: کارکرد فرهنگى، سیاسى، اقتصادى، اجتماعى که در جاى خود باید مورد بحث قرار گیرد.
خلاصه میتوان گفت: زیارت اگر توأم با معرفت باشد، زینت‏بخش زندگى انسان است و جامه پارسایى را بر دل پوشانده، آدمى را به محبوب حقیقى رهنمون میشود. بنابراین، مقبول و مطلوب بودن زیارت از نظر عقل، یک واقعیت روشن و آشکار است و این امر، عاملى مهم براى پرداختن به موضوع زیارت به شمار میآید.
زیارت از منظر شرع‏
1- قرآن کریم‏
در مشروع بودن زیارت از دیدگاه قرآن کریم به برخى از آیات استدلال شده که به دو نمونه از آنها اشاره میکنیم:
«وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً»
«واگر ایشان هنگامى که به خود ستم کردند، به نزد تو مى‏آمدند و از خدا طلب آمرزش مى‏نمودند و پیامبر هم براى آنان استغفار مى‏نمود، خدا را توبه‏پذیر و مهربان مى‏یافتند»[1].
این آیه پرجاذبهترین آیهاى است که امت مسلمان را به زیارت مرقد نورانى پیامبر بزرگوار اسلام (ص) دعوت نموده و عالمان شیعه و سنى به آن تمسک کرده اند.
نورالدین سمهودى از عبدالوهاب سبکى نقل میکند که آیه یاد شده، بر آمدن به محضر رسول خدا (صلى الله علیه وآله وسلم) و استغفار نزد وى سفارش نموده، تا آن حضرت نیز براى ایشان استغفار نماید و این مرتبهاى است که با وفات آن حضرت قطع نمى‏شود؛ زیرا پس از رحلت نیز، هنگامى که اعمال امت بر وى عرضه میشود، براى آنان استغفار مى‏کند!
وى گوید:
دانشمندان از این آیه چنین فهمیدهاند که شامل زمان حیات و ممات مى‏شود و مستحب دانسته‏اند که هر کس نزد قبر آن حضرت آمد، آن را تلاوت نموده و از خداى متعال طلب آمرزش نماید[2].
ابن کثیر در تفسیرش گوید: خداى متعال با این آیه عصیانگران و گنه‏کاران را ارشاد مى‏کند که هرگاه از آنان نافرمانى و خطایى سر زد، به نزد قبر رسولش آمده ودر آن مکان از پیشگاه خداوند طلب آمرزش نمایند و از محضر آن بزرگوار بخواهند که براى‏شان استغفار کند. وقتى چنین کنند، خداوند توبه آنان را پذیرفته و آنها را مورد رحمت و آمرزش خویش قرار خواهد داد. بدین سبب در پایان آیه فرموده است که «خدا را توبه‏پذیر و مهربان خواهند یافت».
آن‏گاه مى‏گوید: گروهى این حکایت مشهور را نقل کردهاند:
عن العتبى، قال: کنت جالسا عند قبر النبى صلى الله علیه و آله فجاء أعرابى فقال: السلام علیک یا رسول الله، سمعت الله یقول: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآءُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِیمًا» و قد جئتک مستغفراً لذنبى، مستشفعاً بک الى ربّى ثمّ أنشأ یقول: ... ثمّ انصرف الأعرابى فغلبتنى عینى، فرأیت النبى صلى الله علیه و آله فى النوم فقال: یا عتبى، الحق الأعرابى فبشّره أنّ الله قد غفر له.
شخصى به نام عتبى چنین گوید: روزى کنار قبر پیامبر (صلى الله علیه و آله) نشسته بودم؛ فردى اعرابى آمد و گفت: سلام بر تو اى رسول خدا! شنیدم که خداوند مى‏فرماید: «واگر ایشان هنگامى که به خود ستم کردند، به نزد تو مى‏آمدند و از خدا آمرزش مى‏طلبیدند، و پیامبر هم براى آنان استغفار مى‏نمود، خدا را توبه‏پذیر و مهربان مى‏یافتند.» اکنون من نزد تو آمده‏ام؛ در حالى‏که از گناه خویش استغفار مى‏کنم و تو را شفیع در پیشگاه پروردگارم قرار مى‏دهم. آن‏گاه دو بیت شعر پیرامون عظمت آن حضرت خواند و از آن‏جا رفت.
عتبى گوید: همان‏جا خوابم برد و در خواب دیدم که پیامبر (صلى الله علیه و آله) به من فرمود: اى عتبى! نزد آن اعرابى برو و به وى بشارت ده که خدا او را آمرزید![3]
آیه دیگرى که به آن استدلال شده، این است:
وَ مَنْ یُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ‏ و نیز وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ‏[4]
و هر کس برنامههاى الهى را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براى او خیر و بهتر است؛ و هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، این نشانه تقواى دل‏هاست.
برخى از مفسران «حرمت» را به معناى چیزى گرفتهاند که هتک آن روا نیست و هر تکلیفى از سوى خداوند همین حکم را دارد و تعظیم آنها به رعایت و حفظ آنهاست و «شعائر» را به معناى نشانههاى الهى و علامت‏هاى دینى دانستهاند. اکنون باید گفت که براى رسیدن به خیر و خوبى در پیشگاه پروردگار و نشان دادن حرکتى برخاسته از پاکى دل، چه بزرگداشتى برتر و بهتر از بزرگداشت پیامبراعظم (صلى الله علیه و آله)، و چه نشانه خدایى بالاتر از آن بزرگوار؟ بى‏جهت نیست که در آیات گوناگونى، فضیلت و عظمت پیامبر بیان شده است. گاهى به جریان معراج آن حضرت اشاره مى‏کند و گاهى از درود خدا و فرشتگان بر وى خبر مى‏دهد.
به هر روى، زیارت پیامبر (صلى الله علیه و آله) موضوعى قرآنى و مکتبى است که بر اساس آیاتى مانند آنچه ذکر شد، شکل گرفته و در دل‏هاى اصحاب جاى گرفته است. این خود یکى از عوامل مهم رویکرد مسلمانان به زیارت است.
2- فضیلت زیارت از دیدگاه پیامبر اعظم (صلى الله علیه و آله)
نقش الگو در زندگى انسان بر کسى پوشیده نیست. هیچ چیز به اندازه عظمت «روح‏هاى بزرگ» انسان را تحت تأثیر قرار نمیدهد. آشنایى با شخصیت و زندگى اسوههاى مکتبى، چراغ راه انسان‏ها بوده و هست و همیشه رفتار، بیش از گفتار اثربخش بوده است. از این‏رو، قرآن کریم، پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) را الگویى کامل براى جامعه معرفى مینماید و آن حضرت نه‏تنها در گفتار، بلکه در رفتار خود نیز به معرفى ارزشها میپردازد.
در باب زیارت نیز، آن حضرت به زیارت خفتگان در بقیع و شهداى احد و عمویش حمزه و قبر مادرش «آمنه» در سرزمین «ابواء» را زیارت مى‏کند و ... که این رفتار، عامل مهمى در رواج زیارت در میان اصحاب و مسلمانان بوده است. اما آنچه اکنون در مقام بیان آن هستیم، سفارشهایى است که در سخنان پیامبر (صلى الله علیه و آله) پیرامون فضیلت زیارت آمده که به چند نمونه از آنها اشاره میکنیم:
فضیلت زیارت خویش‏
روایات گوناگونى پیرامون زیارت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) از زبان خود ایشان وارد شده است. در روایتى چنین مى‏فرماید:
من زارنى حیّاً و میّتاً کنت له شفیعاً یوم القیامة؛
هر کس مرا در زمان حیات یا مماتم زیارت کند، من در روز قیامت شفیع او خواهم بود![5]
در روایت دیگرى فرموده است:
من حج إلی مکّة ثمّ قصدنی فی مسجدی کُتبت له حجّتان مبرورتان؛
هر کس به قصد انجام حج به سوى مکه برود، سپس براى زیارت من به مسجدم (در مدینه) بیاید، پاداش دو حج مقبول برایش نوشته خواهد شد.[6]
نیز در روایتى فرموده است:
من زارنی فی حیاتی أو بعد موتی کان فی جواری یوم القیامة؛
هر کس مرا در زمان حیات یا پس از وفاتم زیارت کند، در روز قیامت در همسایگى من خواهد بود[7].
فضیلت زیارت امام على (علیه السلام)
حضرت على (علیه السلام) میفرماید که رسول خدا (صلى الله علیه و آله) به من خبر داد: تو در سرزمین عراق کشته و دفن خواهى شد؛ پرسیدم: کسى که قبور ما را زیارت کند و آباد نماید و تعهد خویش را به آن حفظ کند، چه پاداشى دارد؟ فرمود:
اى ابا الحسن! خداوند متعال قبر تو و قبر فرزندان تو را بقعه‏اى از بقعههاى بهشت و مکانى از مکان‏هاى آن قرار داده است، و دل‏هاى آفریدگانِ شرافتمند و بندگان برگزیده‏اش را مشتاق به سوى شما؛ به‏گونهاى که سختى و اذیت کشیدن در راه شما را تحمل نموده و قبرهاى‏تان را آباد ساخته و آن‏جا را با انگیزه تقرب به خدا و دوستى پیامبرش بسیار زیارت مى‏کنند. اى على! تنها این گروه از شفاعتم برخوردارند و بر حوضم وارد شده و در بهشت زائرم میباشند. اى على! هر کس قبر شما را آباد نماید و به آن‏جا رفت وآمد کند، همانند کسى است که سلیمان بن داود را در ساختن بیت المقدس یارى رسانده باشد.
کسى که قبر شما را زیارت کند، این کارش با پاداش هفتاد حج جز حجةالاسلام که واجب است برابر است و چون از زیارت بازگردد، از گناهان خود پاک گردد؛ مانند روزى که از مادر متولد شده است. از این‏رو، بر تو مژده باد! و علاقهمندان و دوستانت را نیز مژده بده، به نعمتها و خوشیهایى که نه چشمى دیده، نه گوشى شنیده و نه بر قلب کسى خطور کرده است! اما افراد بیمقدارى از میان مردم، زائران کوى شما را سرزنش مینمایند؛ آن‏گونه که زنان بدکاره را به سبب کار بدشان. این دسته، بدان امت من هستند که شفاعت من به آنان نرسد و بر حوضم وارد نخواهند شد.[8]
فضیلت زیارت امام حسن (علیه السلام)
ابن عباس گوید: پیامبر (صلى الله علیه و آله) فرمود:
مَنْ زَارَ الْحَسَنَ فِی بَقِیعِهِ ثَبَتَ قَدَمُهُ عَلَى الصِّرَاطِ یَوْمَ تَزِلُّ فِیهِ الْأَقْدَامُ.
هر کس امام حسن را در بقیعش زیارت کند، آن روزى که گام‏ها بر صراط میلغزد، گام‏هاى او استوار خواهد بود.[9]
فضیلت زیارت امام حسین (علیه السلام)
ابن عباس گوید: پیامبر (صلى الله علیه و آله) درباره شهادت امام حسین (علیه السلام) مطالبى بیان فرمود؛ آن‏گاه در فضیلت زیارت آن حضرت چنین فرمود:
مَنْ زَارَهُ عَارِفاً بِحَقِّهِ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ ثَوَابَ أَلْفِ حَجَّةٍ وَ أَلْفِ عُمْرَةٍ أَلَا وَ مَنْ زَارَهُ فَقَدْ زَارَنِی وَ مَنْ زَارَنِی فَکَأَنَّمَا زَارَ اللَّهَ وَ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ أَنْ لَا یُعَذِّبَهُ بِالنَّارِ أَلَا وَ إِنَّ الْإِجَابَةَ تَحْتَ قُبَّتِهِ وَ الشِّفَاءَ فِی تُرْبَتِهِ وَ الْأَئِمَّةَ مِنْ وُلْدِهِ الْحَدِیثَ.
هر کس او را زیارت کند و به حق وى معرفت داشته باشد، خداوند پاداش هزار حج و هزار عمره را برایش مینویسد. آگاه باش! هر کس او را زیارت کند، مرا زیارت کرده و هر که مرا زیارت کند، گویا خدا را زیارت نموده است و سزاوار است که خداوند او را به آتش دوزخ عذاب نکند. آگاه باش! دعا زیر گنبد او مستجاب است و تربت او شفاست و امامان از نسل اویند ....[10]
فضلیت زیارت اهل بیت (علیهم السلام)
روایات بسیارى درباره ثواب زیارت اهل بیت پیامبر بزرگوار اسلام (صلى الله علیه و آله) وارد شده که به یک روایت جالب و جامع اشاره مى‏کنیم:
در ضمن روایتى طولانى که جابر از پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) نقل کرده چنین آمده است:
خداى سبحان گروهى از فرشتگان را گماشته تا فاطمه (علیها السلام) را از پیش رو، پشت سر، سمت راست و چپ محافظت نمایند و در زمان زندگى و پس از مرگ نیز همراهیش کنند و بر او، پدرش، شوهرش و فرزندانش درود فراوان بفرستند.
هر کس مرا پس از وفاتم زیارت کند، گویا فاطمه را زیارت کرده و کسى که فاطمه را زیارت کند، مرا زیارت کرده است. هر کس على بن ابى‏طالب را زیارت کند، گویا فاطمه را زیارت کرده و کسى که حسن و حسین را زیارت کند، گویا على را زیارت کرده و هر کس فرزندان حسن و حسین را زیارت کند، گویا خودشان را زیارت نموده است ....[11]
بنابراین، زیارت هر کدام از امامان (علیهم السلام) در حقیقت، زیارت همه آنان و گویا زیارت پیامبر و على و فاطمه (علیهم السلام) است و داراى فضیلت و ثواب فراوان میباشد. حتى اگر دلایل فراوان دیگرى که به طور ویژه براى زیارت هر یک اهل بیت پیامبر (صلى الله علیه و آله) رسیده است، نبود، همین روایت کافى بود!
البته گاهى میبینیم که زیارت یکى از امامان (علیهم السلام) بنابر دلایلى، داراى ثواب ویژه است و به آن سفارش بسیار شده است که در جاى خود باید مورد توجه قرار گیرد. براى نمونه شاید بتوان گفت تأکید ویژه بر زیارت امام حسین (علیه السلام) و اصحاب باوفاى ایشان را که ثواب مخصوص براى آن وضع شده، به سبب فداکارى عظیم ایشان براى حفظ آرمان‏هاى دینى و ارزشهاى اسلامى باشد، تا از راه زیارت و پیوند با او و یارانش، راهشان پررهرو و جاودانه بماند و اسلام و جامعه اسلامى بیمه گردد.
3- فضیلت زیارت از دیدگاه ائمه (علیهم السلام)
بى‏شک، حرمت پیامبر (صلى الله علیه و آله) از بالاترین و والاترین حرمتهاى الهى است که بر هر مسلمانى واجب و لازم است و اگر آن را نادیده بگیرد، از وادى اسلام و ایمان بیرون رفته است.
از سوى دیگر، حرمت پیامبر، از حرمت اهل بیت پاک و معصومش جدا نیست؛ زیرا هم در آفرینش از یک نورند و هم در مقام و منزلت و پاکى و فضیلت، شریکند، و هم در درود و سلام و تعظیم و احترام یکسانند. خداوند در آیه تطهیر میفرماید:
إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً؛ همانا خداوند میخواهد پلیدى و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملا شما را پاک سازد.[12]
باید توجه داشت که وقتى سیره پیامبر (صلى الله علیه و آله) در باب زیارت، تأثیر فراوان در دل و ذهن اصحاب و مسلمانان میگذارد و بهترین انگیزه را در آنان به وجود میآورد، رفتار و سیره امامان معصوم و اهل‏بیت پیامبر اکرم (صلى الله علیه و آله) نیز در دل ارادتمندان و شیعیانشان تأثیر فراوان داشته و دارد. براى نمونه: هنگامى که در روایات میخوانیم حضرت على (علیهالسلام) همواره به زیارت قبر پیامبر (صلى الله علیه و آله) میرفت و میگریست، یا مى‏خوانیم که امام حسین (علیه السلام) هر شامگاه جمعه به زیارت قبر برادرش امام حسن (علیه السلام) میرفت، یا امام سجاد (علیه السلام) به زیارت حضرت على (علیه السلام) مى‏رفت و از شتر پایین آمده و صورتش را روى قبر میگذارد، یا در برابر آن مرقد نورانى میایستد و میگرید و زیارت معروف «امین‏الله» را بر زبان جارى میسازد، یا امام صادق (علیه السلام) زمانى که به کوفه میرسد، از کجاوه پایین آمده، غسل نموده، لباس خود را عوض کرده و با پاى برهنه، تسبیح‏گویان به سوى قبر جدّ بزرگوارش امیرالمؤمنین میرود، همه این صحنههاى زیبا، انگیزه مهمى در شیعیان ایجاد میکند که به زیارت امامان معصوم رفته و با آن بزرگواران تجدید پیمان نمایند و چند بیت زیر را زمزمه کنند:




گر برکنم دل از تو و مهر از تو بگسلم‏

 

این مهر بر که افکنم این دل کجا برم؟




نامم ز کار نامه عشاق محو باد

 

گر جز محبت تو بود ذکر دیگرم‏




اى عاشقان کوى تو از ذره بیشتر

 

من کى رسم به وصل تو، کز ذره کمترم‏



 
 
 



اما آنچه اکنون در مقام بیان آن هستیم، اشاره به برخى از سخنان آن بزرگواران است که تأکید فراوانى بر فضیلت زیارت و پاداش آن دارد.
تشویق به زیارت امیرالمؤمنین (علیه السلام)
امام صادق (علیه السلام) به عنوان رئیس مذهب جعفرى، یاران خود را به این امر سفارش نموده و گاه آنان را به سبب ترک زیارت قبر امیرمؤمنان سرزنش کرده است؛ یک نمونه آن چنین است:
ابووهب قصرى گوید: وارد مدینه شدم و به محضر امام صادق (علیه السلام) شرفیاب گشته و عرض کردم: به زیارت شما آمدم، در حالى که قبر امیرمؤمنان را زیارت نکردهام. حضرت فرمود: چه بد کارى انجام دادى! اگر از شیعیان ما نبودى، هر گز به تو نگاه نمیکردم! آیا زیارت نمیکنى کسى را که خدا با فرشتگانش او را زیارت میکنند و پیامبران و مؤمنان به زیارتش میروند؟! عرض کردم: فدایت شوم! من این را نمیدانستم. امام (علیه السلام) فرمود:
فَاعْلَمْ أَنَّ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیهِ السَّلام أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْأَئِمَّةِ کُلِّهِمْ وَ لَهُ ثَوَابُ أَعْمَالِهِمْ وَ عَلَى قَدْرِ أَعْمَالِهِمْ فُضِ‏لوا
؛ اکنون بدان که امیرمؤمنان (علیه‏السلام) نزد خداوند از همه امامان برتر است و پاداش کارهاى آنان براى اوست، و به اندازه کارهاى‏شان برترى یافتهاند.[13]
تشویق به زیارت امام حسین (علیه السلام)
امام صادق (علیه السلام) بر زیارت امام حسین (علیه السلام) تأکید فراوان فرموده است. این موضوع در سخنان آن حضرت، به شیوههاى گوناگونى بیان شده است.
بخش عمده‏اى از کتاب‏هاى مزار، درباره زیارت سالار شهیدان حضرت امام حسین (علیه السلام) است که از زوایاى گوناگون، آن را مورد توجه و سفارش قرار داده است. دستهاى از روایات، درباره فضیلت زیارت آن امام همام و دسته دیگر درباره اوقات مخصوص زیارت وارد شده؛ مانند: زیارت آن حضرت در نیمه ماه رجب، نیمه ماه شعبان، روز عرفه، شب و روز عید قربان و نیز عید فطر و شب قدر و شب عاشورا و اربعین. برخى از آنها نیز درباره آداب زیارت و چگونگى سلام و درود بر آن بزرگوار وارد شده است.
این موضوع، چنان مهم است که بعضى از روایات به زمانبندى آن و فاصله دو زیارت براى قشرهاى مختلف مردم پرداخته و بر همگان خواه ثروتمند و خواه فقیر، زیارت حضرتش را امرى لازم و اجتناب‏ناپذیر شمرده است؛ با این تفاوت که شخص دارا و غنى باید سالى دو بار به زیارت آن حضرت برود و شخص تهى‏دست، هر سه سال یک بار. نیز فرمودهاند که سزاوار نیست فرد مسلمان بیش از چهار سال زیارت امام حسین (علیه السلام) را رها کند و اگر سه سال بگذرد و به زیارت آن حضرت نرود، عاق پیامبر (صلى الله علیه و آله) شده و حرمت وى را از بین برده است؛ جز در صورتى که معذور باشد. در روایتى چنین آمده است:
ابان بن تغلب گوید که امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: اى ابان! چه زمانى به زیارت قبر حسین (علیه السلام) رفتهاى؟ عرض کردم: به خدا سوگند اى فرزند رسول خدا! مدتى است که به زیارتش نرفتهام. امام (علیه السلام) فرمود: پروردگارم را پاک و منزه دانسته و ستایش میکنم،] شگفتا! [تو از سران شیعهاى و حسین (علیه السلام) را رها کردهاى و به زیارتش نمیروى؟! هر کس امام حسین (علیه السلام) را زیارت کند، خداوند براى هر گامى که برمى‏دارد، حسنه‏اى (علیه السلام) نوشته و گناهى را از بین میبرد، و گناهان گذشته و آیندهاش را میآمرزد.
یَا أَبَانَ بْنَ تَغْلِبَ لَقَدْ قُتِلَ الْحُسَیْنُ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ فَهَبَطَ عَلَى قَبْرِهِ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلَکٍ شُعْثٌ غُبْرٌ یَبْکُونَ عَلَیْهِ وَ یَنُوحُونَ عَلَیْهِ إِلَى یَوْمِ الْقِیَامَةِ؛
اى ابان! حسین کشته شد؛ آن‏گاه هفتاد هزار فرشته با حالتى ژولیده و غبارآلود بر قبرش فرود آمده، برایش مى‏گریند و تا روز قیامت نوحه میخوانند.[14]
تشویق به زیارت امام رضا (علیه السلام)
مرحوم کلینى با سند خود چنین نقل کرده است:
یحیى بن سلیمان مازنى گوید که امام موسى بن جعفر (علیه السلام) فرمود: هر کس قبر فرزندم على را زیارت کند، از پاداش هفتاد حج مقبول در پیشگاه خداوند برخوردار است. عرض کردم: پاداش هفتاد حج؟! فرمود: آرى، هفتاد هزار حج. پرسیدم: هفتاد هزار حج؟! فرمود: چه بسا حجى که مورد قبول واقع نمیشود! هر کس او را زیارت کند و شبى را نزد وى به سر برد، مانند کسى است که خدا را در عرش زیارت نموده است.[15]
این گونه روایات که تاکید و سفارش به زیارت یکى از امامان معصوم دارد، بسیار است و در جمعبندى به همان مطلبى میرسیم که خود آن بزرگواران به آن اشاره نموده و فرمودهاند:
زید شحام گوید: از امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: امام حسن برتر است یا امام حسین؟ فرمود: فضلیت اول ما به آخر ما و فضیلت آخر ما به اول ما برمیگردد و همه ایشان داراى فضیلتند. عرض کردم: فدایت شوم! پاسخ مرا به تفصیل بیان فرما؛ به خدا سوگند! من از شما جز براى دانستن نمیپرسم. آن‏گاه امام (علیه السلام) فرمود: ما از یک درخت هستیم و خداوند از یک سرشت ما را آفریده است. فضیلت ما از خداست و علم ما از سوى اوست؛ ما امین او بر آفریدگانش هستیم؛ ما به سوى آیین او فرا میخوانیم و واسطههاى میان او و آفریدگانش هستیم. آیا بیشتر برایت بگویم اى زید؟ عرض کردم: آرى؛ فرمود: آفرینش ما یکى، علم ما یکى، فضیلت ما یکى و همه ما در پیشگاه خداوند (عزّ و جلّ) یکى هستیم. عرض کردم: از تعداد خودتان آگاهم نما. فرمود:
نحن اثنا عشر هکذا حول عرش ربنا جل و عز فی مبتدإ خلقنا أولنا محمد و أوسطنا محمد و آخرنا محمد؛
ما دوازده نفریم که در آغاز آفرینش، اطراف عرش پروردگارمان بودیم. اول شخص از ما محمد، شخص میانى ما محمد وآخرین ما محمد است.[16]
پس زیارت هر کدام از ایشان، زیارت دیگرى است و گویا همان فضیلت را دارد.
تشویق به زیارت حضرت معصومه (علیها السلام)
از امام صادق (علیه السلام) در ضمن روایتى چنین آمده است:
ستدفن فیها امرأة من أولادی تسمى فاطمة فمن زارها وجبت له الجنة؛
به زودى در آن سرزمین (قم) بانویى از فرزندان من به خاک سپرده میشود که نام او فاطمه است. پس هر کس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب میگردد.[17]
در حدیث دیگرى امام جواد (علیه السلام) میفرماید:
مَنْ زَارَ عَمَّتِی بِقُمَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ؛
هر کس عمهام را در «قم» زیارت کند، بهشت براى اوست.[18]
تشویق به زیارت قبور مؤمنان (علیه السلام)
روایات فراوانى درباره زیارت اهل قبور و به خاک سپرده شدگان از اهل ایمان و بستگان به دست ما رسیده و در کتاب‏هاى حدیث آمده است که به دو نمونه از آنها اشاره میکنیم:
از امام صادق (علیه السلام) نقل شده است که امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود:
زُورُوا مَوْتَاکُمْ فَإِنَّهُمْ یَفْرَحُونَ بِزِیَارَتِکُمْ وَ لْیَطْلُبْ أَحَدُکُمْ حَاجَتَهُ عِنْدَ قَبْرِ أَبِیهِ وَ عِنْدَ قَبْرِ أُمِّهِ بِمَا یَدْعُو لَهُما
؛ مردگان خود را زیارت کنید؛ زیرا آنان به واسطه زیارت شما خوشحال میشوند و هر کدامتان حاجت خود را نزد قبر پدر و مادر بخواهد، همراه با دعایى که برآن دو میکند.[19]
امام رضا (علیه السلام) فرمود:
مَا مِنْ عَبْدٍ زَارَ قَبْرَ مُؤْمِنٍ فَقَرَأَ عِنْدَهُ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ سَبْعَ مَرَّاتٍ إِلَّا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ وَ لِصَاحِبِ الْقَبْرِ؛
هیچ بندهاى نیست که قبر مؤمنى را زیارت کند و پس از آن هفت بار سوره «انا انزلناه فى لیلة القدر» را بخواند، جز این‏که خداوند او را و صاحب قبر را میآمرزد.[20]
4- فضیلت زیارت از دیدگاه فقیهان و دانشمندان‏
با آنچه گفته شد، فضیلت زیارت در پرتو آیات و روایات ثابت شد و با وجود دلیل عقلى و نقلى از کتاب و سنت بر موضوعى، نیازى به اجماع نداریم؛ بلکه اعتبار اجماع از آن جهت است که کاشف از قول معصوم (علیه السلام) است. با این وصف، براى تایید و تأکید بیشتر میگوییم که موضوع فضیلت زیارت، مورد اتفاق همه دانشمندان مسلمان در دوران‏هاى گوناگون بوده و این خود، گواه روشنى بر حقانیت آن است.
مرحوم علامه امینى (ره) نیز در کتاب شریف «الغدیر» از منابع گوناگون و فراوانى از اهل سنت، استحباب زیارت قبر پیامبر (صلى الله علیه و آله) را نقل کرده و مورد توجه قرار داده است.
از این رو، زیارت از دیدگاه علماى اهل سنت و شیعه، موضوعى مهم و قابل توجه بوده است، که نه‏تنها خود به آن عمل نموده و مشتاقانه در مراقد نورانى و اماکن زیارتى حاضر مى‏شدند، بلکه در کتاب‏هاى فقهى، روایى، اخلاقى و تاریخى به آن پرداخته و بر انجام آن تأکید نمودهاند.
این امر از زمان عالمان بزرگى مانند شیخ صدوق و شیخ مفید، تا فقیهان زمان حاضر مورد سفارش و تاکید بوده و هست. در این بخش به سخن برخى از بزرگان اشاره مى‏کنیم:
الف. شیخ صدوق (ره) پس از بیان حج و وداع با خانه خدا میگوید:
آن‏گاه براى زیارت پیامبر و امامان (علیهم السلام) به مدینه میروى.[21]
ب. شیخ مفید (ره) نیز میگوید: مسلمانان اتفاق نظر دارند که زیارت رسول خدا (صلى الله علیه و آله) واجب است، تا آن‏جا که روایت کرده‏اند هر کس حج به‏جا آورد و پیامبر را زیارت نکند، به آن حضرت جفا کرده است. ایشان بخشى از کتابش را که «مزار» نام دارد، به «وجوب زیارت امام حسین (علیه السلام)» اختصاص داده است.
ج. قاضى عیاض (از دانشمندان اهل سنت) در کتاب «الشفا بتعریف حقوق المصطفى» گوید:
زیارت قبر پیامبر (صلى الله علیه و آله) از سنت‏هاى مسلمانان است که بر آن اتفاق نظر دارند و فضیلتى است که بر انجامش تشویق شده‏اند.[22]
آنچه گذشت، گوشهاى از دلایل علاقه مسلمانان به زیارت پیامبر (ص) و اهل‏بیت (ع) پاکش و زیارت دیگر منسوبان به خاندان رسالت و امام‏زادگان بزرگوار، بلکه زیارت اهل قبور از مؤمنان را بازگو میکند.
پایان سخن‏
آگاهى از مبانى عقلى و روان‏شناختى زیارت از یک سو و در نظر گرفتن برخى از آیات قرآن پیرامون تشویق بر زیارت از سوى دیگر، توجه به سیره عملى و رفتار پیامبر و امامان معصوم (علیهم‏السلام)، و شنیدن سخنان آن بزرگواران و پیروان ایشان در سفارش فراوان بر زیارت و فضیلت و آثار آن، انسان مسلمان و ارادتمند به خاندان رسالت را بر آن میدارد که با آمادگى قلبى و اشتیاق درونى، به زیارت آن اولیاى الهى همت گمارده و با انگیزهاى نیرومند، سختیهاى این راه را تحمل کرده و به آن جامه عمل بپوشانند.
از این رو، براى شیعیان و دوستداران اهل‏بیت، زیارت مرقد نورانى پیامبر (ص) و ائمه اطهار (علیهم السلام) آرزوى بزرگى است که هر گاه فرصتى بیابند، خود را به این مکانهاى مقدس میرسانند، تا از پاداشى که در سخنان آن بزرگواران آمده، بهره‏مند شوند.
آرزومندیم ما مردم ایران که در زیر سایه پرمهر هشتمین اختر تابناک ولایت و امامت، حضرت امام رضا (علیه السلام) و خواهر گرامیش کریمه اهل بیت (ع) زندگى میکنیم و دست‏یابى به زیارت آن دو بزرگوار برایمان آسانتر است، توفیق بیشترى براى کسب فیض و درک ثواب زیارتشان داشته باشیم.
 
[1] - نساء، آیة 64.
[2] - سمعودى، وفاء الوفا، ج 4، ص 1360.
[3] - تفسیر ابن کثیر، ج 1، ص 773.
[4] - حج، آیة 30 و 32.
[5] - مجلسى، بحار الانوار، ج 100، ص 139 ح 2.
[6] - موسوعة زیارات المعصومین( ع)، ج 1، ص 50 به نقل از: متقى هندى، کنز العمال، ج 5، ص 135، ح 12370.
[7] - ابن قولوله، کامل‏الزیارات، ص 13، ح 11.
[8] - بحارالأنوار، ج 97، ص 120، ح 22.
[9] - همان، ج 97، ص 141، ح 14.
[10] - حر عاملى، وسائل‏الشیعة، ج 14، ص 452، ح 19581.
[11] - بحار الانوار، ج 97، ص 122، ح 28.
[12] - احزاب، آیة 33.
[13] - بحارالأنوار، ج 97، ص 257، ح 3.
[14] - بحار الانوار، ج 98، ص 7، ح 29.
[15] - کلینى، الکافى، ج 4، ص 585، ح 4.
[16] - بحارالأنوار، ج 36، ص 399، ح 9.
[17] - همان، ج 57، ص 216، ح 41.
[18] - همان، ج 48، ص 316.
[19] - وسائل الشیعه، ج 3، ص 223، ح 3466.
[20] - وسائل الشیعة، ج 3، ص 227، ح 3479.
[21] - شیخ صدوق، الهدایه، ص 255.
[22] - موسوعة زیارات المعصومین( ع)، مقدمه، ص 117.