مقدّمه
موضوع «زیارت»، چه مربوط به زائر خانه خدا و حرم حضرت رسول (ص) باشد و چه در مورد زائرانِ عتبات مقدسه در عراق، یا حرمهاى دیگر معصومین و امامزادگان، مجموعهاى از اصطلاحات و تعابیر را به همراه دارد. این اصطلاحات، شامل مفاهیم و موضوعات، آداب و سنن، اماکن، اشخاص و ... میشود. بسیارى از این واژهها در میان زائران و آشنایان به آموزههاى دینى و سنن مذهبى، رایج و مشهور است؛ ولى گاهى ریشه و مبنا و رمز و راز آن کمتر مورد توجّه قرار میگیرد. پرداختن به «فرهنگنامه زیارت» ما را با این اصطلاحات آشنا میسازد.
مجموعهاى از این تعابیر و مفاهیم را فراتر از زیارت عتبات، به ترتیب الفبا تقدیم خوانندگان میکنیم؛ باشد که مورد توجّه و استفاده قرار گیرد.
آداب الحرمین
اعمال و آدابى که هنگام زیارت خانه خدا در مکّه و حرم پیامبر خدا (ص) در مدینه انجام میگیرد. مناسک حج و آداب زیارت هم در همین مورد است. از آنجا که دانستن این آداب و سنن و عمل به آنها، موجب بهرهمندى و ثواب بیشتر مىشود، رعایت آنها بسیار پسندیده است. کتابهایى نیز در همین موضوع نگاشته شده که بر اساس روایات، آداب و مستحبّات زیارت را در دو حرم شریف یاد شده تبیین کردهاند. در اینگونه کتابها، اعمال حج و واجبات آن، دعاهاى خاصّ آن ایام و اماکن و ادعیه مخصوص زیارت حرم حضرت رسول (ص) و ائمّه بقیع و شهداى احد و ... ذکر شده است.
آداب زیارت
تشرّف به حرمهاى معصومین (ع) که یکى از سنن دینى و مورد سفارش فراوان است، آداب خاصى دارد. مراعات این آداب، هم نشانه معرفت و ادب و حقشناسى نسبت به مدفونین در آن حرمهاست و هم مایه ثواب و اجر الهى است؛ مسائلى از قبیل: غسل زیارت، با وضو بودن، پوشیدن لباس تمیز و آراسته و مرتب بودن، خضوع و خشوع در حرمها و هنگام زیارت، ذکر گفتن، خواندن اذن دخول، بوسیدن ضریح مطّهر و رعایت ادب نسبت به قبور امامان و امامزادگان، پرهیز از کارهاى لغو و جدل با دیگران، اجتناب از مزاحمت براى زوّار، خواندن زیارتنامه، خواندن دعا و تلاوت قرآن و نماز گزاردن در کنار قبر از جمله «آداب زیارت» به شمار میرود[1]. این آداب، هم در سیره معصومین نقل شده و هم عالمان و عارفان صاحبدل در زیارت خویش، مقید به مراعات آنها بودهاند.
آستان
آستان یا آستانه، به معناى درگاه و عتبه و ساحت است؛ جایى که براى ورود به یک خانه یا قصر یا حرم، کفشها را درمىآورند. به کفشکن هر عمارت نیز «آستانه» گویند. به حرمهاى مطهّر امامان و امامزادگان آستان گفته میشود؛ چون عظمت و حرمت دارد و براى ورود به آن باید اذن طلبید و شرط ادب را به جا آورد. به حرم حضرت رضا (ع) «آستان قدس رضوى» و به حرم حضرت معصومه (س) آستانه آن حضرت گفته میشود. در کتب لغت و در اصطلاح مسلمانان هند و پاکستان نیز کلمه آستانه به حرمها و زیارتگاهها اطلاق میشود.
آستانبوسى
بوسیدن آستانه حرم، کنایه از رفتن به زیارت یکى از معصومین و امامزادگان، یا مشرّف شدن به خدمت شخصى بزرگوار و محترم است. بوسیدن درگاه حرمها نشانه ارادت به صاحب بقعه، به شکرانه توفیق زیارت است و زائرى که بر درگاه حرم بوسه میزند، عشق و تواضع خود را به صاحب آن نشان مىدهد. بوسه زدن بر آستان حرمها یکى از آداب زیارت است و به آن «عتبه بوسى» نیز گفته میشود. قداست آستانهها به سبب جایگاه رفیع کسانى است که در آن بقعهها آرمیدهاند.
ببوس اى خواهرم قبر برادر
شهادت، سنگ را بوسیدنى کرد
احرام
به معناى محرم شدن و بعضى کارها را بر خود حرام کردن و یکى از واجبات در زیارت خانه خداست. کسى که به سفر حج و عمره میرود، براى ورود به مکّه باید در یکى از میقاتهاى تعیین شده محرم شود. احرام با گفتن «لبّیک اللّهم لبّیک ...» تحقق میپذیرد که به آن «تلبیه» گویند. مردان هنگام احرام باید لباسهاى عادى خود را درآورند و با پوشیدن دو پارچه یا حوله خاص و دوخته نشده، لبّیک بگویند. با گفتن تلبیه، برخى از کارها بر حاجى و معتمر حرام میشود که به آنها «محرّمات احرام» گفته میشود. احرام تنها در سفر زیارتى خانه خداست، نه در زیارتها و زیارتگاههاى دیگر؛ ولى در تعبیرات شاعرانه، هر قصد و آهنگى براى دیدار محبوب نیز احرام شمرده میشود. به قول حافظ:
حافظ، هر آنکه عشق نورزید و وصل خواست
احرام کعبه دل و جان به وضو ببست
اذن دخول
اذن دخول یا اذن ورود، اجازه خواستن براى ورود به حرمهاى مقدّس امامان است و این نشانه احترام به امام یا امامزادهاى است که میخواهیم او را زیارت کنیم. حرمهاى مطهّر به منزله خانه آن بزرگواران است و ورود به آن حریم، اجازه میخواهد. در کتب دعا و زیارات، متنى به عنوان «اذن دخول» وجود دارد که نیکوست پیش از وارد شدن به روضه منوّر و در آستانه مرقد خوانده میشود. مضمون آن رخصت طلبیدن از خدا و رسول و امامان و فرشتگان الهى براى ورود به حرم است. این متن را در ورودیهاى حرمها بر دیوار نصب میکنند تا زائران آن را بخوانند. البته متن اذن دخول در حرمهاى مختلف با هم فرق دارد[2].
استطاعت
قرآن کریم، حج را بر کسانى واجب میداند که «استطاعت» داشته باشند[3]. استطاعت به معناى توان بدنى و مالى و فراهم بودن امکانات و باز بودن راه است. حج، تکلیف کسى است که با سلامتى جسم و قدرت و تمکّن مالى، این قدرت را داشته باشد و از عهده انجام اعمال حج برآید. دارنده این شرایط را که شرط وجوب حج است، «مستطیع» مىنامند.
حدیث کعبه چه گویم چو استطاعت نیست
شکسته پاى، چه مرد ره حرم باشد؟[4]
اعتاب مقدّسه
اعتاب، جمعه «عَتَبه» به معناى درگاه، آستان و مرقد است. مقصود از اعتاب مقدّسه، حرمهاى پیامبران و امامان و امامزادگان و شهداست. «عتبه بوسى»، کنایه از رفتن به زیارت حرمهاى مقدّس است. این واژه، بیشتر مربوط به زیارت حرمهاى پیشوایان مدفون در سرزمین عراق است. «عتبات عالیات» نیز به همین معناست و مراد از آن، کربلا، نجف، کاظمین و سامرّاست. مقدس بودن درگاه حرم ائمّه، از آن جهت است که پیکر پاک آن حجّتهاى الهى در آنها مدفون است و قداست، از آن ذوات نورانى به در و درگاه و بارگاه سرایت میکند.
التماس دعا
به معناى درخواست دعا از دیگرى است و بیشتر، از کسانى که عازم زیارت خانه خدا یا حرم پیامبر و معصومین (ع) و عتبات مقدّسند، درخواست میشود که در آن مکانهاى شریف، به یاد دیگران باشند و آنان را دعا کنند و برآورده شدن حاجاتشان را بخواهند. هم حرمهاى مطهّر، جایگاه ویژهاى است که امید استجابت دعا در آنجا بیشتر است و هم زائران حرمها که توفیق و عنایت خدا شامل آنان شده، در معرض اجابت دعا قرار دارند. از این رو از زائران، التماس و درخواست دعا میشود و این درخواست با گفتن کلمه «التماس دعا» اظهار میگردد. البته این درخواست منحصر به زائران نیست؛ بلکه هر کس اهل دعا باشد و او را صالح و متقى و صاحب نفس بدانند، از او التماس دعا میکنند؛ هر چند در مواقع غیرزیارتى باشد. خوب است زائر نیز در هنگام زیارت، به یاد ملتمسین دعا باشد و ذویالحقوق و آشنایان و پدر و مادر و درگذشتگان را یاد کند، تا آنان نیز ثواب ببرند.
امام الحرمین
حرمین به دو شهر مقدس مکه و مدینه گفته میشود. حرم حضرت سیدالشهدا (ع) و حرم حضرت اباالفضل هم حرمین شریفین است و به فاصله بین آن دو زیارتگاه، بین الحرمین گویند. «امام الحرمین» کسى است که در دو شهر مکه و مدینه، پیشوا و مقتداى مردم باشد و در فقه و احکام شرعى به او رجوع کنند. کسى هم که در آن دو حرم مقدس پیشنماز باشد، امام الحرمین نامیده میشود. در تاریخ، به افراد متعددى این لقب را دادهاند که یکى از معروفترین آنان «امام الحرمین جوینى» دانشمند اشعرى مذهب قرن پنجم هجرى است.
امام باره
به حصار و برج و باروى یک شهر یا قلعه، «باره» گفته میشود. به دیوار و حصارى که براى حرم یک امام میکشند تا محفوظ بماند و در پشت این حصار، بقعه بنا میشود، «امام باره» گویند. این اصطلاح در مناطق هند، بیشتر به حسینیه و محلّ عزادارى سیدالشهدا (ع) که مثل تکیه است، گفته میشود.
امامزاده
فرزند امام، کسى که بیواسطه یا با چندین واسطه، فرزند و زاده امام معصوم باشد که مورد احترام اهل بیت است. امامزاده گاهى به حرم و مقبره و بقعه فرزندان و نوادگان ائمّه هم گفته میشود که مردم آنها را زیارت مىکنند. در ایران، در بسیارى از شهرها و روستاها امامزادههایى وجود دارد که از اماکن زیارتى شمرده میشود؛ مثل امامزاده یحیى در گنبد یا امامزاده داود در تهران. امامزادگان اغلب در دوره سلطه بیدادگرانه عباسیان و حکومتهایى که با فرزندان فاطمه (س) دشمنى داشتند، به مناطق شیعهنشین ایران سفر کردهاند. برخى از آنان به شهادت رسیدهاند (مثل حضرت شاهچراغ در شیراز یا امامزاده على بن محمد شهید اردهال در اطراف کاشان) یا به اجل طبیعى از دنیا رفتهاند و قبرشان زیارتگاه شیعیان گشته است. به هر حال، امامزادگان شریف مورد احترامند و زیارت قبورشان ثواب دارد.
ایوان
به جایگاه وسیع و سقفدار جلوى اتاق و ساختمان که براى نشستن اختصاص دارد، ایوان گفته میشود. صُفّه و عمارتى که شکل آن اغلب هلالى و به صورت محراب است، مثل ایوان مدائن. ایوان در ساختمانهاى بزرگ و قصرها بیشتر وجود دارد؛ هر چند در هر خانهاى ممکن است ایوان کوچکى (به نام بالکن) باشد. در حرمهاى بزرگان دین، جایى میان صحن و رواق مطهّر که ورودى حرم شمرده میشود، به نام ایوان وجود دارد. ایوانها معمولًا به صورت کاشیکارى، آینهکارى و طلاکارى است و از جلوههاى هنرى معمارى اسلامى شمرده میشود. براى زائران حرمها، دیدن ایوان طلاى حضرت رضا (ع)، یا ایوان باشکوه حضرت امیر (ع) خاطرهاى به یاد ماندنى است؛ تا آنجا که در فرهنگ عامه رایج است که مىگویند؛ «ایوان نجف عجب صفایى دارد».
اوقات زیارتى
زیارت حرمهاى مقدّس و عتبات و مزارها را در هر وقت میتوان انجام داد و وقت خاصّى ندارد؛ اما برخى از زیارتها در اوقات خاصّى سفارش شده که ثواب بیشترى دارد؛ مانند زیارت امام حسین (ع) در روز اربعین، یا زیارت حضرت على (ع) در روز سیزده رجب یا روز عید غدیر یا روز مباهله. آنان که در پى درک ثواب و فضیلت این سنّت دینیاند، مراقبت دارند تا اوقات زیارتى از آنان فوت نشود و مثلًا زیارت رجبیه یا زیارت اربعین را انجام دهند.
(ادامه دارد)
[1] . ر. ک:« فرهنگ زیارت»، از همین قلم، نشر مشعر.
[2] . در این زمینه به بحث مفصّل« اذن دخول» در پیششماره اوّل این فصلنامه رجوع کنید.
[3] .« وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا»( آل عمران، آیه 97).
[4] . عماد کرمانى.
