«رَوضة مِنْ رِیَاضِ الْجَنَّة»
منطقه کربلا پیش از آن که واقع کربلا در عاشوراى سال 61 هجرى رخ دهد، مورد توجه اقوام سامى بوده است. این نکته را از ریشه شناسى واژه «کربلا» مى‏توان دریافت. هرچند واژه و نام کربلا داراى ریشه‏هاى متعددى است لیکن صرف داشتن چندین نام و نیز ریشه شناسى این نام به عنوان «شریف‏ترین زمین» (سید الأرض)، «شهرخدا» و یا «دروازه شهر خدا» 1 مى‏تواند گواه عظمت آن باشد. این نکته زبانشناختى را تأیید هم هست، انبیاى سلف و در اسلام، حضرت امیرالمؤمنین على (ع)، سال‏ها پیش از رویداد جانسوز عاشورا، به زیارت این منطقه رفته‏اند.
اهمیت شهر کربلا، پس از واقعه عاشورا، بى‏تردید به اجساد مطهر پاکبازانى باز مى‏گردد که در نبردى نابرابر پایدارى کردند و در همیشه تاریخ جاودانه شدند. نظر عنایت رحمانى به این خاک و تربت را از حدیث ارجمند حضرت امام صادق (ع) مى‏توان دریافت که: «موضع قبرالحسین منزیوم و فى فیه، روضه من ریاض الجنّه»؛ «جایگاه قبر [مطهر حضرت امام‏] حسین (ع) از روزى که در آنجا دفن شد، باغى از باغ‏هاى بهشت است.» 2
کتاب مورد بررسى در این مقاله، از نگاشته‏هاى آقاى محمد صادق کرباسى است که با عنوان «نظرة المسشرقین و الرّحّاله إلی الروضة الحسینیه» با تحقیق و ویرایش آقاى دکتر جلیل العطیه در بیروت به وسیله «بیت العلم للنابهین» در 1429 ق. 2008 م و در 159 صفحه منتشر شده است.
نویسنده گرامى، جناب آقاى کرباسى، صاحب نوشته‏ها و کتب زیاد؛ از جمله «دائره المعارف الحسینیه» مى‏باشند که در لندن چاپ و منتشر مى‏گردد. آقاى دکتر جلیل العطیه استاد عراقى مقیم فرانسه هستند که ویرایش و نظم فعلى کتاب را برعهده داشته‏اند.
کتاب مورد بررسى، از چهل و چهار فصل سامان یافته که هر یک به معرفى و ارائه نظریات کسانى مى‏پردازد که از شهر مقدس کربلا دیدن کرده‏اند. از میان چهل و چهار نفرى که نامشان آمده، سه نفر ایرانى بوده‏اند از جمله آنها مرحوم محمد غفارى، معروف به «کمال الملک» است و در مجموع چهارده نفر مسلمان و بقیه غیر مسلمان (اعم از مسیحى و یهودى) مى‏باشند.
هر فصل از کتاب، با مطالب زیر سامان یافته است: شماره فصل، مسؤولیت یا شغل و نام خاورشناس و یا زائر (که به مسلمانان اطلاق مى‏شود)، ملیت و سپس سالى که شخص از حرم مطهر و شهر کربلا دیدن کرده است. پس از این مطالب مقدماتى، ترجمه عربى جمله‏ها و اظهار نظرهاى شخص مورد بحث آورده شده و در پایان هم اگر تابلوى نقاشى و یا رسم فنى از حرم مطهر و یا شهر کربلا در مجموعه آثار مشخص وجود داشته، درج گردیده است. در صورت امکان، خلاصه‏اى از زندگینامه شخص نیز آورده شده است:
فصل نخست به محمد ابن حوقل بغدادى موصلى اختصاص یافته که در سال 367 ق. (/ 880 م.) از کربلا دیدن کرده است.
از میان غیر مسلمانان، نخستین فرد «پدرو تیکسیرا» 3 است که از کشور پرتغال بوده و در سال 1013 ق. (/ 1604 م.) از کربلا دیدن کرده و از کثرت زوار و وفور نعمت و فراوانى ارزاق نوشته است. وى ابتدا یهودى بوده و سپس آیین مسیحیت را برمى‏گزیند.
فصل پنجم به «کارستن نایبور» 4 آلمانى اختصاص دارد که در سال 1179 ق. (1765 م.) از کربلا دیدار کرده و طرحى از حرم مطهر حضرت امام حسین (ع) را رسم کرده است.
در فصل سیزدهم به گزارش «تئودور نولدکه» 5 (1930- 1836) بر مى‏خوریم که در تاریخ 1267 ق. (/ 1851 م.) به کربلا رفته و گزارش تا حدّى دقیق و شفافى از معمارى حرم حسینى ارائه مى‏کند. وى نخستین نماى معمارى داخلى حرم مطهر را نیز ارائه کرده و این که گنبد مطهر حضرت امام حسین (ع) از دو لایه تشکیل شده است.
فصل شانزدهم به گزارش «رابرت کلایو» 6 انگلیسى اختصاص دارد که در سال 1279 ق. [/ 1862 م.] از شهر کربلا دیدن کرده و توصیف دقیقى از مناره‏ها، صحن‏ها، ایوان‏ها و کفش دارى‏ها و ضریح مقدس آن حضرت ارائه مى‏کند و نیز تصویرى از حرم مطهر در کتاب وجود دارد که مربوط به ترسیم رابرت کلایو در 1277 ق. [1860 م‏] است. درباره تاریخ‏هاى مذکور در این فصل، پانوشت شماره 1 در صفحه 64 کتاب گویاى این مطلب است که تاریخ 1860 میلادى که در پایین تابلو درج شده صحیح مى‏باشد.
فصل بیستم به «جان پیترز» [John Peters[ آمریکایى اختصاص دارد که در سال 1309 ق.
[/ 1890 م.] در رأس یک هیأت اعزامى از پنسیلوانیا از شهر مقدس کربلا دیدن کرده است. جان پیترز در 1852 م. در شهر نیویورک متولد شد و در 1921 در گذشت. وى در رأس یک هیأت باستان شناسى در منطقه بابل و یا حلّه عراق، در آن منطقه به حفریابى باستان شناسانه اشتغال داشت. او در گزارش خود مقایسه‏اى میان حرم حضرت امام حسین و حضرت امام على (ع) کرده، مى‏نویسد: در صحن مطهّر، مناره سومى هم به نام مناره عبد (مغاره العبد و یا مئذنه العبد) وجود دارد. 7
در فصل بیست و ششم، گزارش تفصیلى است از «هانت» [Hant[ کنسول انگلستان در کرمانشاه است که در سال 1322 ق. [/ 1904 م.] از کربلا دیدن کرده و گزارش تا حدّى مفصل از حضور و زیارت ایرانیان در اعتاب مقدسه عراق و نیز از ظلم وجور حاکمان عثمانى نسبت به شیعیان ارائه مى‏کند. وى در گزارش خود به ارزش اقتصادى و در آمد مالى اعتاب مقدسه عراق اشاره کرده است.
در فصل بیست و نهم به گزارش خانم «گرترودبل» انگلیسى اشاره نشده که در سال 1327 ق. [/ 1909 م.] از شهر مقدس کربلا دیدن کرده است. از آنجا که وى مسلمان نبوده، نمى‏توانسته به حرم تشرفّ یابد، در نتیجه داخل حرم را از فراز یکى از منازل اطراف دیده است. وى اهمیت ضریح مطهر حضرت امام حسین (ع) را کمتر از کعبه معظمه نمى‏داند! قابل توجه آن که خانم گرتردابل در 1868 در نزدیکى دورهام انگلستان متولد و در 1926 در بغداد درگذشت. برخى وى را از رؤساى تشکیلات جاسوسى انگلستان در عراق دانسته‏اند.
در فصل سى‏وسوم به یادداشت‏هاى خانم «اثل استیونس» انگلیسى بر مى‏خوریم که در سال 1336 ق. [/ 1918 م.] از کربلا دیدن کرده و مى‏نویسد: اگر نجف به مغز تفکّر شیعى تشبیه شود، کربلا را باید قلب تفکر شیعى دانست؛ زیرا که عشق و حماسه شیعى از کربلا مى‏جوشد. وى در 1879 متولد و در 1972 در انگلستان بدرود حیات گفت. ازآنجا که همسرش «ادوارد درور» در سالهاى 1921- 1946 م. در عراق مستشار بوده، وى نیز درسال 1923 در آن کشور حضور داشته است.
فصل سى‏وهفتم گزارش فرماندهى نیروى دریایى انگلستان در حوالى سال 1345 ق. [/ 1926 م.] است که به جنبه‏هاى اقتصاد کربلا اشاره دارد. در این گزارش به اهمیت حرم و نقش آن در اقتصاد شهر پرداخته شده است.
فصل سى و هشت به «پیتر کلارک» انگلیسى اشاره مى‏کند که در حوالى 1346 ق. [/ 1927 م.] از شهر کربلا دیدن کرده و مى‏نویسد: کربلا براى شیعیان از اهمیت ویژه برخوردار است؛ به طورى که آن را مقدس‏ترین مکان پس از مکه مى‏دانند.
فصل سى و نه از دانشمند انگلیسى «دوایت دوناله سن» است که در سال 1347 ق. [/ 1928 م.] از کربلا دیدن کرده و از نقطه‏اى در مقابل حرم مطهر و کنار یک قهوه‏خانه داخل حرم را دیده و توصیف کرده است. قابل توجه این که وى مدت 16 سال در شهر مشهد مقدس در ایران اقامت کرده ویکى ازکتابهایش را که درباره عقاید شیعه است، در سال 1933 در لندن چاپ و منتشرکرده است. 8
فصل چهل و دو به یادداشت‏هاى «اریک هوینخمان» هلندى اختصاص یافته که به سال 1935 م. مربوط مى‏گردد. به نظر مى‏رسد هوینخمان نخستین شخص از اروپاییان باشد که در سال‏هاى اخیر داخل حرم مطهر و آیینه کارى‏هاى پیرامون ضریح مطهر را دیده و گزارش تهیه کرده است. بخشى از گزارش که در آن تحیر و اعجاب وى از آیینه کارى‏ها و زیباى‏هاى حرم مطهر و حائر مقدس حسینى را نشان مى‏دهد در «دایره المعارف مختصر اسلام» در ذیل ماده «مشهد الحسین» آمده است. هوینخمان در 1907 متولد و در 1965 بدرود حیات گفت.
فصل چهل و سوم یادداشتهاى «ریچارد هارتمن» را آورده که در 1961 م. داخل حرم مطهر حضرت امام حسین (ع) را دیده و گزارش جالبى از ابعاد و اندازه‏هاى ضریح مطهر حضرت امام حسین (ع) تهیه کرده است. وى که در 1881 م. متولد و در 1965 فوت شده، داراى تألیفاتى چند در حوزه مطالعات اسلامى است و از همکاران «دائره المعارف اسلام» در لیدن هلند بوده است.
آخرین فصل کتاب به گزارش «ژاک بیرک» فرانسوى اختصاص یافته که در سال 1978 م. یادداشت‏هاى سفر به کربلایش را در مقاله‏اى منتشر کرد و در آن به شیدایى شیعیان نسبت به حضرت امام حسین (ع) و واقعه عاشورا پرداخته و از تربت حسینى با احترام فراوان یاد مى‏کند. گفتنى است دکتر ژاک برک در 1910 در الجزایر متولد شد و سال‏هاى متمادى در کشورهاى عربى مانند مصر و لبنان عهده‏دار مسئولیت‏هایى بود و در دانشگاه‏هاى پاریس سمت استادى داشت وى به دین اسلام تشرف پیدا کرد و در 1995 بدرود حیات گفت.
پى‏نوشت‏ها:

جورج قنازع، کربلاء فى الأدب الشیعى، الکرمل 13 (1992): 194- 179 (180).
القاسم جعفر بن محمد بن قولویه القمى، کامل الزیارات، تحقیق الشیخ جواد القیومى (قم: نشر الفقاهه، 1424 ق.)، الباب 89: فضل الحائر و حرمته، الحدیث [1 [691.

3.pedro teixera
4.carstaim neibuhr
5.Theodor noldeke
6.rober clive

مناره العبد یا مئذنه العبد در سال 767 ق. (/ 1366 م.) به همت مرجان امین الدین بن عبدالله، کارگزار ایلخانان مقیم بغداد، با قاعده‏اى به قطر 20 متر و ارتفاعى بیش از 40 متر، در فاصله 40 مترى زاویه شرقى صحن مطهر حرم منور حضرت امام حسین (ع) از جنس آجر و گچ ساخته شد و در کنار آن مسجد کوچکى قرار داشت.

این مناره در سمت چپ کسى قرار مى‏گرفت که از باب قاضى الحاجات حرم مطهر خارج و به سمت حرم مطهر حضرت ابوالفضل العباس مى‏رفت. مناره العبد بلندترین مناره در مجموعه مناره‏هاى حرم مطهر امام حسین (ع) بود. این مناره در سال 982 ق. به هزینه و فرمان شاه طهماسب صفوى باز سازى و نوسازى شد. در سال 1308 ق. و در دوران عثمانى‏ها بار دیگر تعمیر گردید. در سال 1354 ق. (/ 1935 م.) یاسین الهاشمى نخست وزیر وقت دولت پادشاهى عراق فرمان تخریب آن را صادر کرد. این تخریب به بهانه کج شدن مناره بود و تخریب آن تأثیر بسیار نامطلوب در اذهان عموم مردم کربلا بر جاى گذاشت. به گفته آقاى دکتر عبدالجواد کلیددار، حرم مطهر حسینى تا سال 1354 ق. (/ 1935 م) داراى سه مناره بود که بلندترین آن‏ها همان مناره العبد یا مناره مرجان بود که از شکوهمندترین مناره‏هاى تمامى اعتاب مقدسه عراق به شمار مى‏رفت.
براى آگاهى بیشتر به کتاب‏هاى زیر مراجعه شود: رئوف محمد على الأنصارى، معمارى کربلا در گذر تاریخ، قم: انتشارات مسجد جمکران، 1378؛ سلمان هادى آل طعمه کربلا و حرم‏هاى مطهر بدون جا: نشر مشعر، 1378؛ و د. عبدالجواد الکلیددار، تاریخ کربلا، و حائر الحسین (ع)، النجف الأشرف: المکتبه الحیدریه، 1368 ق. قم: منشورات الشریف الرضى، 1376 ش/ 1418 ق.

M. Donaldson, The shlite relijion, london: